Жасанды интеллект және журналистика: Бәсекелестер ме, әлде серіктестер ме?

Біз жаңа дәуірдің табалдырығында тұрмыз. Бұрын «ақпараттық революция» деп интернетті айтсақ, қазір ол орынды Жасанды интеллект (AI) басып алды. Бүгінде ChatGPT сияқты технологиялар секунд ішінде мақала жазып, деректерді өңдей алады. Осы тұста басты сұрақ туындайды: журналист мамандығына қауіп төніп тұр ма, әлде бұл — кәсіби өсудің жаңа сатысы ма?

Технологиялық өзгеріс: Журналистикадағы AI-дың орны. Жасанды интеллект — бұл журналисті алмастыратын құрал емес, оны қуаттандыратын көмекші. AI үлкен көлемдегі статистикалық мәліметтерді талдап, күрделі репортаждар үшін қажетті ақпараттарды жинақтап бере алады. Ол журналистке рутиналық жұмыстардан (транскрипция жасау, мәтінді коррекциялау, деректерді жүйелеу) арылуға мүмкіндік береді. Алайда, технологияның бір үлкен кемшілігі бар — ол эмпатия мен жанды сезімнен жұрдай. Жасанды интеллект фактілерді тізе алады, бірақ сол фактілердің арғы жағындағы адам тағдырының тереңдігін, қоғамдағы эмоциялық реңкті тек адам ғана сезіне алады. Демек, машина — логиканың, ал журналист — мағынаның иесі.

Жасанды интеллект және этикалық жауапкершілік. AI-мен жұмыс істеудің екінші жағы — ақпараттық қауіпсіздік. Жасанды интеллект жиі «галлюцинацияға» ұшырайды, яғни жоқ фактілерді рас сияқты етіп ойдан шығарып жіберуі мүмкін. Осы жерде журналистің фактчекинг (ақпаратты тексеру) дағдысы бұрынғыдан да маңызды бола түседі. Егер журналист AI-ға толық сеніп, тексерусіз жарияласа, ол — кәсіби қателік. Керісінше, жасанды интеллектіні қолдана отырып, әрбір деректің бастапқы көзін тексерген журналист — заман талабына сай нағыз кәсіби маман. Біз «AI не жазды?» деп емес, «AI жазғанның қайсысы шындық?» деп сұрайтын ұрпақ болуымыз керек.

Журналистің болашағы: Жасанды интеллектіден не артықшылығымыз бар? Жасанды интеллект — бұл ақпараттық ағын, бірақ ол — бағытсыз ағын. Журналист сол ағынның тізгінін ұстаушы:

1. Сыни ойлау: AI фактіні береді, ал журналист оның неге олай болғанын талдайды.
2. Адамгершілік өлшемі: Журналистика — бұл қоғаммен тілдесу, ал машина қоғамды сезіне алмайды.
3. Интервью және эмоция: Адамның көзіне қарап отырып сұрақ қою, оның сезімін түсіну — ешқандай бағдарламаға бағынбайтын қасиет.

Қорытынды жасай келе, инновация — кәсібилікке апаратын жол.  Жасанды интеллект журналистиканы өлтірмейді, қайта оны тазартады. Сапасыз, шаблонды, ойы тайыз мәтіндердің заманы өтті. Ендігі кезек — шығармашылыққа, терең сараптамаға және адамның көзқарасына берілді. Менің журналистикадағы мақсатым — осы технологияларды өз игілігіме бағындырып, ақиқатты дәл әрі жедел жеткізудің жаңа жолдарын табу. AI маған мәтін жазып берсе де, сол мәтіннің жауапкершілігі менің мойнымда болады. Журналист — техникалық құралдың иесі емес, шындықтың сақшысы.

Авторы:  Нұртаза Айгерім Әлмаханқызы