Ұлттық құндылық - ұлтты ұйыстыратын рухани күш

Әлем күн сайын өзгеріп келеді. Ғылым мен технология қарыштап дамып, мемлекеттер арасындағы байланыс бұрынғыдан да күшейді. Осындай жаһандану дәуірінде әр халықтың өзін өзгелерден ерекшелендіріп тұратын ең басты байлығы - оның ұлттық құндылықтары. Ұлттық құндылық дегеніміз - ұлттың ғасырлар бойы қалыптастырған рухани мұрасы, өмір сүру салты, дүниетанымы, тілі, дәстүрі, мәдениеті мен тәрбиесі. Бұл - халықтың тарихи жадын сақтайтын, ұлттың болмысын айқындайтын рухани күш.

Қазақ халқы сан ғасырлық тарихында талай қиындықты бастан өткерді. Жоңғар шапқыншылығы, отаршылдық кезең, ашаршылық, саяси қуғын-сүргін сияқты ауыр сынақтарға қарамастан, қазақ ұлты өзінің тілін, салтын, рухын жоғалтқан жоқ. Мұның басты себебі - ұлттық құндылықтардың халықты бірлікке, төзімге және үмітке жетелеуі.

Ана тілі - ұлттың жаны

Ұлттық құндылықтың ең маңызды тіректерінің бірі - ана тілі. Тіл - жай ғана қарым-қатынас құралы емес, ол халықтың ойлау жүйесін, дүниетанымын, мінезін, тарихын сақтайтын рухани қазына. Қазақтың мақал-мәтелдері, шешендік сөздері, жыр-дастандары ұлттың ғасырлар бойғы даналығын жеткізіп келеді.

Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тілін ұлттың рухани өзегі деп танып, оны сақтауды халықтың болашағымен байланыстырды. Расында да, ана тілін құрметтеген халық қана өзінің ұлттық болмысын сақтай алады. Бүгінде қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейту - әр азаматтың азаматтық парызы.

Қызықты дерек ретінде айта кетсек, әлемде шамамен жеті мыңға жуық тіл бар, ал олардың едәуір бөлігі жойылу қаупінде тұр. Тілі жоғалған халықтың ұлттық ерекшелігі де әлсірей бастайды. Сондықтан тіл - ұлттық қауіпсіздіктің де маңызды бөлігі.

Салт-дәстүр - тәрбиенің қайнар көзі

Қазақ халқының салт-дәстүрлері ұлттың рухани мәдениетін қалыптастырған ерекше құндылықтардың бірі. Бесікке салу, тұсаукесер, сүндет той, қыз ұзату, бата беру, асар жасау сияқты дәстүрлердің әрқайсысында терең тәрбиелік мән бар.

Мысалы, бата беру дәстүрі - үлкеннің кішіге ақ жол тілеуі ғана емес, ұрпаққа ізгілік пен адамгершілікті насихаттайтын рухани мектеп. Ал асар дәстүрі халықтың бір-біріне көмектесу, қиындықты бірге жеңу мәдениетін көрсетеді. Бұл дәстүрлер қазақ қоғамында ынтымақ пен бауырмалдықтың қалыптасуына ықпал етті.

Отбасы тәрбиесі - ұлттық тәрбиенің негізі

«Отан - отбасынан басталады» деген нақыл сөздің мағынасы өте терең. Бала ең алғаш ұлттық құндылықтарды отбасында үйренеді. Үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, адалдық, еңбекқорлық, мейірімділік сияқты қасиеттер отбасы тәрбиесі арқылы қалыптасады.

Қазақ халқы ұл тәрбиесіне де, қыз тәрбиесіне де ерекше мән берген. Ұлды ел қорғайтын азамат етіп тәрбиелесе, қызды отбасының ұйытқысы, ұлттың көркі деп бағалаған. Сондықтан ұлттық тәрбиенің негізі ең алдымен шаңырақта қаланады.

Ұлы тұлғалардың ұлттық құндылық туралы ойлары

Қазақтың ұлы ойшылдары ұлттық құндылықтың маңызын ерекше бағалаған.

Әл-Фараби тәрбие мен білімнің қатар жүруі қажет екенін айтса, Абай Құнанбайұлы адамды адам ететін қасиеттердің негізінде рухани тәрбие жатқанын көрсетті. Ыбырай Алтынсарин жастарды білімге шақыра отырып, ұлттық рухы мықты азамат тәрбиелеуді мақсат етті. Мағжан Жұмабаев ұлттық тәрбиені ұлттың болашағымен байланыстырды. Әлихан Бөкейхан елге қызмет етудің негізі адалдық пен ұлттық сана екенін дәлелдеді.

Бұл тұлғалардың барлығының ортақ ойы – ұлттық құндылықты сақтамай, елдің болашағын нығайту мүмкін емес.

Жаһандану және ұлттық болмыс

Қазіргі жастар әлемнің кез келген мәдениетімен таныса алады. Бұл – үлкен мүмкіндік. Алайда өзгенің жақсы қасиетін қабылдай отырып, өз ұлттық болмысымызды жоғалтпауымыз керек.

Бүгінде әлеуметтік желілер мен цифрлық технологиялар жастардың өміріне үлкен әсер етуде. Кейде шетелдік мәдениетке шамадан тыс еліктеу ұлттық ерекшеліктің әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Сондықтан ұлттық құндылықтарды заманауи тәсілдермен насихаттау маңызды. Қазақ әдебиетін, ұлттық өнерді, тарихты интернет арқылы таныстыру – ұлттық рухты сақтаудың жаңа жолдарының бірі.

Табиғатқа құрмет – халықтық дүниетаным

Қазақ халқы табиғатты ерекше қастерлеген. «Бір тал кессең, он тал ек», «Судың да сұрауы бар» деген мақалдар халқымыздың экологиялық мәдениетінің жоғары болғанын көрсетеді.

Көшпелі өмір салты табиғатпен үйлесімді өмір сүруге үйретті. Жерді, суды, жануарды қадірлеу – қазақ дүниетанымының ажырамас бөлігі. Бүгінгі экологиялық мәселелерді шешуде осы халықтық ұстанымдардың тәрбиелік мәні зор.

Жастардың рөлі

Ұлттық құндылықтарды сақтайтын да, дамытатын да - жастар. Жас ұрпақ ана тілінде еркін сөйлеп, ұлттық әдебиетті оқып, тарихын біліп, дәстүрін құрметтегенде ғана ұлттың болашағы берік болады.

Қазіргі таңда көптеген жастар еріктілікпен айналысып, ұлттық мәдени жобаларға қатысып, қазақ тіліндегі контентті дамытуға үлес қосып жүр. Бұл - ұлттық сананың жаңғырып келе жатқанының белгісі.

Қорытынды

Қорытындылай келе, ұлттық құндылық - халықтың өткені мен бүгінін ғана емес, болашағын да байланыстыратын алтын көпір. Ол - ұлттың рухани қалқаны, бірліктің негізі және тәуелсіздіктің тірегі. Ана тілі, салт-дәстүр, отбасы тәрбиесі, тарих пен мәдениет – мұның барлығы ұлттық болмыстың ажырамас бөліктері.

Ұлттық құндылықтарды сақтау - тек мұғалімнің немесе ата-ананың міндеті емес, әрбір азаматтың ортақ жауапкершілігі. Өз мәдениетін құрметтеген халық қана әлемдік өркениетке өзіндік үлесін қоса алады. Тамыры терең ағаштың бұтағы биік өсетіні сияқты, ұлттық құндылыққа сүйенген ұрпақтың болашағы да жарқын болады.

Сондықтан әрбір жас ата-бабадан аманат болып жеткен рухани мұраны сақтап, оны заман талабына сай дамытып, келер ұрпаққа жеткізуге үлес қосуы тиіс. Ұлттық құндылықты сақтаған халықтың ғана рухы биік, бірлігі берік, болашағы баянды болады.

Авторы: Аружан Мәуліт