Көздің көруін қалай нығайтуға болады?

Адам баласы қоршаған орта туралы ақпараттың басым бөлігін көру мүшесі арқылы қабылдайды. Ғалымдардың зерттеулеріне сүйенсек, адамның сыртқы әлемнен алатын ақпаратының шамамен 80 пайызы көз арқылы келеді. Сондықтан көз - адамның ең маңызды сезім мүшелерінің бірі. Біз күн сайын кітап оқимыз, сабаққа қатысамыз, телефон қолданамыз, көлік жүргіземіз, табиғаттың сұлулығын тамашалаймыз. Мұның бәрі көздің қалыпты қызметінің арқасында жүзеге асады.

Өкінішке қарай, қазіргі уақытта көру қабілетінің нашарлауы тек егде жастағы адамдарда ғана емес, балалар мен жастар арасында да жиілеп келеді. Бұған смартфон, компьютер, планшет сияқты цифрлық құрылғыларды ұзақ пайдалану, дұрыс тамақтанбау, ұйқының жеткіліксіздігі және көзге шамадан тыс күш түсуі себеп болып отыр.

Көздің құрылысы және оның маңызы

Көз - өте күрделі әрі ерекше мүше. Ол жарықты қабылдап, оны жүйке импульстеріне айналдырып, миға жібереді. Нәтижесінде адам айналасындағы заттарды көріп, олардың түсін, көлемін және қозғалысын ажыратады.

Көздің қалыпты жұмыс істеуі тек көру үшін ғана емес, адамның оқуына, еңбек етуіне, шығармашылықпен айналысуына және күнделікті өмір сапасына тікелей әсер етеді. Сондықтан көз саулығына немқұрайлы қарауға болмайды.

Көру қабілеті неге төмендейді?

Көрудің нашарлауына көптеген факторлар әсер етеді. Олардың ең жиі кездесетіндері:

-смартфон мен компьютерді ұзақ пайдалану;

-кітапты немесе телефонды тым жақыннан оқу;

-дұрыс жарықтандырылмаған жерде оқу;

-А дәрумені мен басқа пайдалы дәрумендердің жетіспеуі;

-ұйқының аз болуы;

-көздің шаршауына қарамастан демалмау;

-тұқым қуалайтын ерекшеліктер;

-зиянды әдеттер мен дұрыс емес өмір салты.

Қазіргі таңда жастардың көпшілігі бос уақытын телефонмен өткізеді. Кейбір адамдар экранға күніне 8-10 сағаттан артық қарайды. Мұндай жағдай көз бұлшықеттерін қажытып, көздің құрғауына, ашуына және көрудің әлсіреуіне себеп болуы мүмкін.

Цифрлық құрылғылардың әсері

Телефон мен компьютер экраны көк жарық бөледі. Бұл жарық ұзақ уақыт бойы көзге түскен кезде көздің тез шаршауына ықпал етеді. Әсіресе қараңғы бөлмеде телефон пайдалану көзге қосымша күш түсіреді.

Экранға ұзақ қараған кезде адам әдеттегіден әлдеқайда сирек жыпылықтайды. Қалыпты жағдайда адам минутына шамамен 15-20 рет көзін жыпылықтатса, экран алдында бұл көрсеткіш екі есеге дейін азаюы мүмкін. Соның салдарынан көздің беті құрғап, жайсыздық пайда болады.

Көзге пайдалы тағамдар

Көздің саулығы дұрыс тамақтанумен тығыз байланысты. Кейбір дәрумендер мен минералдар көздің қызметін жақсартып, түрлі аурулардың алдын алуға көмектеседі.

А дәрумені – көздің тор қабығының дұрыс жұмыс істеуі үшін өте маңызды. Ол сәбізде, асқабақта, жұмыртқаның сарысында, бауырда және сары майда кездеседі.

С дәрумені көздің қан тамырларын нығайтып, антиоксиданттық әсер береді. Ол лимон, апельсин, қарақат, тәтті бұрыш және кивиде мол.

Е дәрумені жасушаларды қорғайды. Ол жаңғақтарда, күнбағыс дәнінде және өсімдік майларында болады.

Омега-3 май қышқылдары көздің құрғауын азайтуға көмектеседі. Ол албырт, скумбрия сияқты балықтарда және жаңғақта кездеседі.

Сонымен қатар шпинат, брокколи, ақжелкен, жүгері және көкжидек құрамындағы лютеин мен зеаксантин көзді зиянды жарықтың әсерінен қорғауға ықпал етеді.

Көзге пайдалы күнделікті әдеттер

Көру қабілетін сақтау үшін күн сайын мына әдеттерді қалыптастырған жөн:

-кітапты көзден 35–40 сантиметр қашықтықта оқу;

-бөлменің жарығы жеткілікті болуын қадағалау;

-күні бойы жеткілікті мөлшерде таза су ішу;

-күніне кемінде 7–9 сағат ұйықтау;

-таза ауада серуендеу;

-көзге ауырлық түскен сайын қысқа үзіліс жасау;

-жылына кемінде бір рет офтальмологқа қаралу.

Қызықты ғылыми деректер

Көз туралы көптеген қызықты мәліметтер бар. Адам көзі шамамен 10 миллионнан астам түсті реңкті ажырата алады. Көз бұлшықеттері - адам ағзасындағы ең белсенді бұлшықеттердің бірі. Олар тәулігіне мыңдаған рет қозғалады.

Ғалымдардың пікірінше, адамның саусақ іздері сияқты көздің нұрлы қабығының (ирис) өрнегі де әр адамда ерекше болады. Сондықтан кейбір елдерде жеке тұлғаны анықтау үшін көздің нұрлы қабығын сканерлеу технологиясы қолданылады.

Тағы бір қызықты дерек – адамның миы көрген бейнені миллисекундтар ішінде өңдей алады. Сол себепті біз айналамыздағы өзгерістерді өте жылдам қабылдаймыз.

Алайда көздің осындай күрделі қызметі оны үнемі күтіп, қорғауды талап етеді. Көзге дұрыс күтім жасау - болашақтағы көру қабілетін сақтаудың ең тиімді жолы.

Көзге арналған қарапайым жаттығулар

Көз бұлшықеттері де адам ағзасындағы басқа бұлшықеттер сияқты үнемі жұмыс істейді. Ұзақ уақыт бойы бір ғана нүктеге қарау немесе экран алдында отыру олардың шаршауына әкеледі. Сондықтан күнделікті бірнеше минуттық жаттығулар көздің шаршауын азайтып, қан айналымын жақсартуға көмектеседі.

Ең тиімді жаттығулардың бірі - көзді жоғары-төмен, оңға-солға және сағат тілі бағытымен баяу айналдыру. Әр қозғалысты 8-10 рет қайталау жеткілікті. Кейін көзді жұмып, бірнеше секунд демалтқан дұрыс.

Тағы бір қарапайым жаттығу - алыстағы және жақындағы затқа кезекпен қарау. Алдымен терезеден алыста тұрған ағашқа немесе ғимаратқа 10 секунд қарап, кейін қолдағы қаламға немесе саусаққа назар аудару керек. Бұл жаттығу көздің фокустау қабілетін жақсартады.

Алақанмен көзді жабу (пальминг) де пайдалы. Екі алақанды бір-біріне үйкеп жылытып, көзді жұмған күйде үстіне жайлап қою қажет. Осылайша 2-3 минут тынығу көздің шаршауын азайтады.

20-20-20 ережесі

Офтальмологтар ұсынатын ең қарапайым әрі тиімді тәсілдердің бірі – 20–20–20 ережесі. Оның мәні өте қарапайым: экранға әр 20 минут қарағаннан кейін, кемінде 20 секунд бойы шамамен 20 фут (6 метр) қашықтықтағы затқа қарау керек. Бұл көздің бұлшықеттерін босаңсытып, ұзақ уақыт экран алдында отырған кезде пайда болатын шаршауды азайтады.

Ұйқының көз саулығына әсері

Көздің толық демалуы үшін сапалы ұйқы өте маңызды. Ұйқы кезінде көздің беті ылғалданып, күндізгі жүктемеден кейін қалпына келеді. Ұйқы жеткіліксіз болса, көз қызарып, құрғап, жарыққа сезімтал болып кетуі мүмкін.

Жасөспірімдерге тәулігіне кемінде 8-10 сағат, ал ересектерге 7-9 сағат ұйықтау ұсынылады. Ұйқының алдында телефон немесе компьютерді ұзақ пайдаланбаған жөн, өйткені экраннан бөлінетін көк жарық ұйқы гормоны – мелатониннің бөлінуін тежейді.

Дұрыс жарықтандырудың маңызы

Кітап оқу немесе сабақ оқу кезінде жарықтың жеткілікті болуы өте маңызды. Әлсіз жарықта оқу көзді тез шаршатады, ал тым күшті жарық та жайсыздық туғызады. Сондықтан жарық сол жақтан (солақайлар үшін оң жақтан) түскені дұрыс. Қараңғы бөлмеде телефон қолдану немесе төсекте жатып кітап оқу – көзге түсетін күшті арттыратын әдеттердің бірі.

Көзге пайдалы күнделікті әдеттер

Көздің саулығын сақтау үшін күнделікті мынадай қарапайым ережелерді ұстанған жөн:

-Көзді лас қолмен ұстамау.

-Телефонды көзге тым жақын ұстамау.

-Экран жарықтығын бөлмедегі жарыққа сәйкестендіру.

-Күні бойы жеткілікті мөлшерде су ішу.

-Ашық күнде ультракүлгін сәуледен қорғайтын сапалы күн көзілдірігін пайдалану.

-Дене белсенділігімен айналысу, себебі жақсы қан айналымы көзге де пайдалы.

-Дұрыс тамақтануды әдетке айналдыру.

-Жылына кемінде бір рет офтальмологқа қаралу.

Жиі кездесетін қателіктер

Көпшілік көзге қатысты мынадай қателіктер жібереді:

Біріншіден, көру қабілеті төмендей бастағанда дәрігерге қаралмай, мәселені елемейді. Ерте анықталған көптеген көз ауруларын емдеу немесе олардың дамуын баяулатуға болады.

Екіншіден, интернеттен алынған белгісіз кеңестерге сеніп, өздігінен емделуге тырысады. Көз – өте сезімтал мүше, сондықтан кез келген емді маманның кеңесімен ғана қолданған дұрыс.

Үшіншіден, дұрыс таңдалмаған көзілдірік немесе линзаны пайдалану көру қабілетіне кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан оларды міндетті түрде офтальмологтың тексеруінен кейін таңдау қажет.

Қызықты ғылыми деректер

Ғалымдардың мәліметінше, адамның көзі шамамен 576 мегапиксельдік камераның мүмкіндігіне тең деп жиі салыстырылады. Бұл нақты өлшем емес, бірақ адамның көру жүйесінің өте жоғары дәлдікпен жұмыс істейтінін көрсетеді.

Көздің қасаң қабығында қан тамырлары болмайды. Ол өзіне қажетті оттегіні тікелей ауадан алады. Сондықтан көздің үнемі ылғалданып тұруы оның дұрыс жұмыс істеуі үшін маңызды.

Адам дүниеге келгенде көзінің көлемі ересек адамның көзінен сәл ғана кіші болады. Сол себепті сәбилердің көздері үлкен болып көрінеді.

Дәрігерлердің кеңестері

Мамандардың пікірінше, көздің көруін сақтаудың ең тиімді жолы – аурудың алдын алу. Ол үшін:

-күн сайын көзге демалыс беру;

-дұрыс тамақтану;

-экран алдында өткізетін уақытты шектеу;

-зиянды әдеттерден бас тарту;

-тұрақты түрде профилактикалық тексеруден өту қажет.

Егер көз жиі қызарып, бұлдырап көрсе, жарыққа қарау қиын болса немесе көру кенеттен нашарласа, уақыт жоғалтпай дәрігерге қаралған дұрыс.

Қорытынды

Көз - бізге табиғат сыйлаған ең баға жетпес мүшелердің бірі. Әлемнің әсемдігін көру, білім алу, еңбек ету, жақындарымыздың жүзін көру - осының бәрі көздің арқасында мүмкін болады. Сондықтан оның саулығын сақтау - әр адамның өз қолында.

Көзді күту үлкен шығынды немесе күрделі емді қажет етпейді. Дұрыс тамақтану, сапалы ұйқы, көзге арналған жаттығулар, экран уақытын бақылау және дәрігер кеңесін ескеру - көру қабілетін ұзақ жылдар бойы сақтаудың ең тиімді жолдары. Денсаулыққа бүгіннен бастап көңіл бөлген адам ертең сапалы әрі жарқын өмір сүре алады. Өйткені көздің жарығы - өмірдің жарығы.

Авторы: Аружан Мәуліт