Ақпараттық теңсіздік және медиақолжетімділік мәселелері

Ақпараттық теңсіздік және медиақолжетімділік мәселелері

Аңдатпа

Қазіргі ақпараттық қоғамда ақпарат – экономикалық және әлеуметтік дамудың басты факторы. Дегенмен, ақпараттық ресурстарға тең қолжетімділік жоқтығы қоғамда ақпараттық теңсіздік мәселесін туындатады. Бұл мақалада ақпараттық теңсіздік ұғымы мен медиақолжетімділіктің қоғам өміріндегі орны қарастырылады. Зерттеу мақсаты – ақпараттық теңсіздіктің себептерін, салдарын анықтап, медиақолжетімділікті арттыру жолдарын ұсыну. Әдіснамасы – салыстырмалы, аналитикалық және контент-талдау әдістеріне негізделген. Нәтижесінде ақпараттық теңсіздік әлеуметтік, экономикалық және білімдік факторларға тәуелді екені анықталды. Медиақолжетімділікті қамтамасыз ету үшін цифрлық инфрақұрылымды дамыту, медиасауаттылықты арттыру және тілдік тосқауылдарды жою қажет. Бұл зерттеу ақпараттық саясатты жетілдіруге, азаматтардың ақпараттық мәдениетін дамытуға және қоғамдағы тең мүмкіндіктер принципін нығайтуға үлес қосады.

Кілт сөздер: ақпараттық теңсіздік, медиақолжетімділік, цифрлық сауаттылық, интернет инфрақұрылымы, әлеуметтік әділеттілік, ақпараттық саясат, қоғам

XXI ғасыр – ақпараттық технологиялар мен цифрландыру дәуірі. Ақпарат қазіргі қоғамның басты ресурсына айналды. Дегенмен, барша азаматтың ақпаратқа тең қолжетімділігі әлі де толық қамтамасыз етілмеген. Бұл «ақпараттық теңсіздік» ұғымын тудырды. Ақпараттық теңсіздік әлеуметтік, экономикалық және мәдени айырмашылықтарды тереңдетіп, қоғамдағы әділетсіздікті күшейтеді. Мақсат – ақпараттық теңсіздіктің негізгі себептерін талдап, оны азайтудың тиімді жолдарын ұсыну. Гипотеза – ақпаратқа тең қолжетімділік қоғамның тұрақты дамуының басты шарты.

Медиақолжетімділік – әр адамның ақпараттық ресурстарға қол жеткізу мүмкіндігі. Ол тек технологиялық аспектіден ғана емес, сонымен қатар ақпаратты қабылдау, оны түсіну және дұрыс қолдану қабілетінен де тұрады. Қазақстанда ақпараттық теңсіздік көбінесе ауылдық және қалалық жерлер арасында байқалады. Үлкен қалаларда интернет пен заманауи медиа құралдары кең таралған болса, ауылдық жерлерде бұл қолжетімділік шектеулі.

Ақпараттық теңсіздіктің салдары қоғам үшін маңызды мәселелерді туындатады. Мысалы, білім беру саласында онлайн ресурстарға қол жеткізе алмау кейбір оқушылардың оқу үлгеріміне кері әсерін тигізеді. Сол сияқты, экономикалық мүмкіндіктерді арттыру үшін заманауи ақпараттық технологияларды пайдалана алмау адамдардың кәсіби дамуына шектеу келтіреді.

Ақпараттық теңсіздік – цифрлық қоғамдағы жаңа әлеуметтік бөлініс. Негізгі себептері: экономикалық айырмашылықтар, инфрақұрылымның біркелкі дамымауы, медиасауаттылық деңгейінің төмендігі, тілдік кедергілер.

Әлемдік зерттеулерде (Castells, 2010; van Dijk, 2020) ақпараттық теңсіздік «цифрлық алшақтық» ұғымымен байланысты. ЮНЕСКО (2022) деректері бойынша, әлем халқының 33%-ы әлі күнге дейін тұрақты интернетке қол жеткізе алмайды. Қазақстанда да бұл мәселе өзекті: ауылдық жерлерде интернет сапасы қалаға қарағанда 2 есе төмен (2024 жылғы ҚР Ұлттық статистика бюросы).

Нәтижелер мен талқылауларға байланысты жалпы ақпараттық теңсіздіктің үш деңгейі анықталды:

1. Инфрақұрылымдық теңсіздік – интернет пен құрылғыларға қолжетімділіктің айырмашылығы;
    
2. Мазмұндық теңсіздік – ақпарат сапасы мен тілдік кедергілер;
    
3. Функционалдық теңсіздік – медианы қолдану дағдысының төмендігі.
    

Қазақстан мысалында бұл көбіне ауылдық жерлерде байқалады: кейбір шалғай өңірлерде интернет жылдамдығы орташа 5 Мбит/с, бұл онлайн білім мен қашықтықтан жұмыс істеуді қиындатады.

Ақпараттық теңсіздік – қазіргі қоғамдағы маңызды әлеуметтік-экономикалық проблема. Медиақолжетімділікті арттыру үшін:

• барлық өңірлерге жоғары жылдамдықтағы интернет орнату;
   
• медиасауаттылық курстарын енгізу;
   
• көптілді ақпараттық платформаларды дамыту;
   
• мемлекеттік саясатта ақпаратқа тең қолжетімділікті стратегиялық мақсат ету.