Аристотельдің «Органоны»: дұрыс ойлау мен дәлелдеудің негіздері

«Органон» — Аристотельдің логика мен дәлелдеуге арналған еңбектерінің дәстүрлі жинағы. Грекше organon — «құрал» деген мағына береді. Аристотельдің өзі бұл еңбектерді «Органон» деген атпен бір жинаққа біріктірмеген. Мұндай атау кейінгі философиялық дәстүрде қалыптасты.

«Органонның» өзегіндегі мәселе қарапайым: дұрыс қорытынды қалай жасалады және қате пайымдауды қалай тануға болады?

Аристотель пікірдің мазмұнын ғана емес, оның құрылымын да зерттеді. Осы арқылы ол дедуктивтік пайымдауды алғаш рет кең көлемде жүйелі түрде талдап, кейінгі формалды логиканың дамуына негіз қалады.

«Органонға» қандай еңбектер кіреді?

Дәстүрлі «Органон» алты трактаттан тұрады.

«Категориялар» — заттар мен ұғымдарды сипаттаудың негізгі түрлерін қарастырады: мән, сан, сапа, қатынас, орын, уақыт және т.б.

«Түсіндіру туралы» — сөйлем, пікір, бекіту мен терістеу, ақиқат пен жалған мәселелерін зерттейді.

«Бірінші аналитика» — силлогизм теориясына арналған. Бұл Аристотельдің дедуктивтік логикасының өзегі.

«Екінші аналитика» — ғылыми білім мен дәлелдеудің құрылымын зерттейді. Ғылыми қорытынды қандай алғышарттарға сүйенуі керек және бір нәрсенің себебін қалай білеміз деген мәселелер қарастырылады.

«Топика» — диалектикалық пікірталас пен жалпы қабылданған пікірлерден қорытынды жасау тәсілдерін талдайды.

«Софистік терістеулер туралы» — сырттай дұрыс дәлел сияқты көрінетін, бірақ ішінде логикалық қате жатқан пайымдарды зерттейді.

Силлогизм деген не?

Аристотель логикасының ең белгілі бөлігі — силлогизм. Оның классикалық үлгісі:

Барлық адамдар өледі.
Сократ — адам.
Демек, Сократ өледі.

Егер алғашқы екі пікір ақиқат болса және қорытынды дұрыс логикалық форма арқылы шығарылса, онда қорытынды да қажетті түрде шығады.

Оны шартты әріптермен былай көрсетуге болады:

Барлық А — B.
C — А.
Демек, C — B.

Мұндағы сызықша теңдік белгісі емес. Ол сөйлемдегі «болып табылады» деген байланысты ғана көрсетеді.

Қазіргі жиындар теориясының тілімен мұны шартты түрде:

A ⊆ B, C ∈ A → C ∈ B

деп көрсетуге болады. Яғни А тобы түгелдей B тобына кіреді, ал C — А тобына жатса, C сонымен бірге B тобына да жатады.

Бірақ бұл қазіргі математикалық белгілеу екенін ескеру керек. Аристотельдің өзі ⊆, ∈ сияқты таңбаларды қолданған жоқ.

Оның маңызды жаңалықтарының бірі — қорытындының нақты тақырыбынан бөлек, пайымдаудың формасын зерттеуі.

Ақиқат пен логикалық жарамдылық бір нәрсе емес

Логикадағы маңызды айырмашылықтардың бірі — пікірдің ақиқаттығы мен аргументтің логикалық жарамдылығы бірдей нәрсе емес.

Мысалы:

Барлық балықтар ұшады.
Шортан — балық.
Демек, шортан ұшады.

Мұндағы бірінші алғышарт жалған. Сондықтан қорытынды да шындыққа сәйкес келмейді.

Бірақ аргументтің формасы жарамды: егер барлық балық шынымен ұшатын болса және шортан балық болса, онда шортанның ұшатыны қажетті түрде шығар еді.

Демек, логикада кемінде екі сұрақты ажырату қажет:

Алғышарттар ақиқат па?

және

Қорытынды сол алғышарттардан дұрыс шығып тұр ма?

Дұрыс ойлау үшін екеуі де маңызды.

«Органон» не үшін маңызды болды?

Кейінгі аристотельдік дәстүрде логика философия мен ғылымда қолданылатын ойлау құралы ретінде қарастырылды. «Органон» атауының өзі де осы түсінікпен байланысты.

Геометр болсын, дәрігер болсын, философ болсын — дәлел келтіретін адам қорытындының қандай негізден және қандай жолмен шыққанын тексере білуі керек.

Сондықтан «Органонның» маңызын қарапайым түрде былай түсіндіруге болады:

ол адамға не ойлау керектігін емес, ойдың қалай дәлелденетінін зерттеуге мүмкіндік береді.

Софизм: дәлел сияқты көрінетін қате

Аристотель тек дұрыс пайымдауды зерттеген жоқ. Ол қате дәлелдің неге дұрыс сияқты көрінетінін де талдады.

Софистік пайымдауда сөздің екіұштылығы, ұғымдарды алмастыру, сұрақты қате құру немесе қорытынды жасау тәртібін бұзу арқылы тыңдаушыны жаңылыстыруға болады.

Бұл мәселе бүгін де өзекті.

Әлеуметтік желідегі пікірталаста, жарнамада, саясатта немесе күнделікті дауда бір адамның сенімді сөйлеуі оның дәлелінің дұрыс екенін білдірмейді.

Сондықтан дәлелді тексергенде:

Ол неден бастады?
Алғышарттары дұрыс па?
Қорытынды сол алғышарттардан шыға ма?

деген сұрақтар қойылуы керек.

Ғылым және дәлел

«Екінші аналитикада» Аристотель ғылыми білімнің табиғатын қарастырады.

Бір құбылыстың болғанын білу жеткіліксіз. Ғылыми білім оның неліктен солай болғанын, яғни себебін түсіндіруге ұмтылуы керек.

Қарапайым түрде айтқанда:

«Бұл солай» дегенді білуден → «Бұл неге солай?» дегенді түсінуге өту керек.

Аристотель үшін ғылыми дәлел кездейсоқ пікірден емес, белгілі принциптерден басталып, қажетті қорытындыға жеткізуі тиіс.

Бұл идея кейінгі ғылым мен философия тарихына үлкен ықпал етті.

«Органонның» тарихи ықпалы

Аристотельдің логикалық еңбектері екі мың жылдан астам уақыт бойы Жерорта теңізі, Таяу Шығыс және Еуропадағы интеллектуалдық дәстүрлерге зор ықпал етті.

Антикалық грек мұрасы сириялық және араб тілдеріндегі ғылыми ортаға өтіп, мұсылман әлемінде терең зерттелді. Әл-Фараби, Ибн Сина, Ибн Рушд сияқты ойшылдар Аристотель логикасын түсіндіріп қана қоймай, оны дамытып, кей мәселелерде одан әрі кетті. Сонымен қатар бұл дәстүр сынсыз қабылданған жоқ. Әл-Ғазали философтардың метафизикалық тұжырымдарын сынағанымен, логиканы пайдалы дәлелдеу құралы ретінде қабылдады. Фахр ад-Дин ар-Рази Ибн Сина бастаған философиялық-логикалық дәстүрмен күрделі пікірталас жүргізсе, Ибн Таймия аристотельдік логиканың бірқатар негіздерін тікелей сынға алды. Осылайша ислам әлемінде Аристотель мұрасы жай ғана қабылданып қоймай, ғасырлар бойы дамытылып, сыналып және қайта қарастырылып отырды.

Логика мұсылмандық білім дәстүрінде де, кейінгі еуропалық университеттерде де маңызды пәндердің біріне айналды.

XIX–XX ғасырларда математикалық және символдық логика қарқынды дамып, логика Аристотельдің силлогистикалық жүйесінің шегінен әлдеқайда асып кетті. Бірақ бұл «Органонның» тарихи маңызын жоймайды.

«Органонның» негізгі идеясы

«Органонның» маңызын бір сөйлеммен түйіндеуге болады:

Дұрыс қорытынды жасау үшін адамның неге сенетіні ғана емес, сол қорытындыға қалай келгені де тексерілуі керек.

Адамның сөзі әсерлі болуы мүмкін. Оның беделі жоғары болуы мүмкін. Айтқаны көпшілікке ұнауы мүмкін. Бірақ бұлардың ешқайсысы дәлелдің логикалық дұрыстығын өздігінен қамтамасыз етпейді.

Дәлелдің алғышарттарын ашып, ұғымдардың мағынасын ажыратып, қорытындының сол алғышарттардан шынымен шығатынын тексеру қажет.

Осы тұрғыдан «Органон» — жай ғана көне философиялық еңбектер жинағы емес. Ол адамзаттың ойлаудың өзін зерттеуге, дұрыс дәлел мен жалған дәлелдің арасын ажыратуға жасаған ең ықпалды қадамдарының бірі.