«Қазақ» газеті -ұлттық сананың жаршысы

Қазақ қоғамының дамуындағы маңызды кезеңдердің бірі болған ХХ ғасырдың басында қазақ қоғамында жер, оқу-ағарту, ел басқару және саяси құқық мәселелері өзекті болды. Патша өкіметінің отарлау саясаты халықтың тұрмысына әсер етіп, қазақ жерінің тарылуына әкелді. Осындай кезеңде баспасөздің міндеті тек жаңалық жеткізу емес, халыққа қоғамдық мәселелерді түсіндіріп, елдің болашағы туралы ой қалыптастыру болды. 1913 жылы Орынборда шыға бастаған «Қазақ» газеті осы міндетті атқарған маңызды басылымдардың біріне айналды. Газеттің жұмысына Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы және Әлихан Бөкейхан сияқты ұлт зиялылары үлес қосты. «Қазақ» газетінің ерекшелігі – қоғамдық мәселелерді халықтың күнделікті өмірімен байланыстыра қарастыруында. Басылым беттерінде жер, шаруашылық, білім, саясат және елдің болашағы туралы мәселелер көтерілді. Әлихан Бөкейхан осы тақырыптарды талқылауға белсенді қатысып, «Қыр баласы» деген бүркеншік атпен мақалалар жариялады. Оның жазбаларында нақты деректерге сүйену, мәселенің себебін түсіндіру және қабылданған шешімдердің халыққа әсерін көрсету тәсілдері байқалады. Әлихан Бөкейханның «Қазақ» газетінде жарияланған «Қазақ» атты мақаласы 1913 жылғы №8 санда жарық көрді. Бұл материалда қазақ халқының саны мен жер көлеміне қатысты деректер қарастырылды. Мұндай мәліметтерді келтіру автордың ел жағдайын нақты көрсеткісі келгенін аңғартады. Өйткені жер мәселесін талқылау үшін оның көлемін ғана емес, халықтың тұрмысымен және шаруашылығымен байланысын да түсіну қажет болды. Осы тұрғыдан алғанда, Әлиханның дерекке сүйенуі мақаланың дәлелділігін арттырды. Жер мәселесі «Кабинет жеріндегі қазақтар» мақаласында да кеңінен қозғалады. Бұл мақала «Қазақ» газетінің 1913 жылғы №10 санында жарияланған. Автор Алтай өңіріндегі кабинет жеріне қатысты жағдайды, жердің бөліну тәртібін және оған байланысты шешімдерді нақты мысалдар арқылы түсіндіреді. Мақалада жердің кімнің иелігінде болғаны ғана емес, сол аумақта бұрыннан өмір сүріп келе жатқан халықтың жағдайы да маңызды мәселе ретінде көрінеді. Әлиханның бұл тақырыпқа назар аударуы жердің қазақ шаруашылығы мен күнкөрісі үшін қандай маңызы бар екенін көрсетеді. «Үшінші Дума һәм қазақ» мақалаларында Әлихан Бөкейхан қазақ халқының жағдайын Ресей Мемлекеттік Думасындағы саяси үдерістермен байланыстырады. Ол қазақтардың саяси өкілдігі мен жерге қатысты шешімдерді талқылап, Думадағы мәселелердің ел өміріне ықпалын түсіндіреді. Бұл мақалалардың маңызы – саяси оқиғаларды жай баяндаумен шектелмей, олардың қазақ халқына қандай әсері болуы мүмкін екенін көрсетуінде. Автор осылайша оқырманға елдің тағдырына қатысты шешімдердің қалай қабылданатынын түсіндіруге тырысты. Әлиханның «Ашық хат», «Жауап хат» және «Екі жол» сияқты мақалаларында да жер мәселесі мен қазақ қоғамының болашағына қатысты ойлар жалғасады. Бұл материалдарды өзара байланыстыра қарастырғанда, автордың жерді жеке шаруашылық мәселесі ретінде ғана емес, халықтың ертеңімен байланысты маңызды мәселе ретінде бағалағанын байқауға болады. Жердің тарылуы қазақтардың дәстүрлі шаруашылығына әсер еткендіктен, оны қорғау мәселесі елдің әлеуметтік және экономикалық жағдайымен тығыз байланысты болды. Әлихан Бөкейханның публицистикасындағы маңызды ерекшеліктің бірі – дерек пен авторлық пікірдің қатар берілуі. Ол заңдарды, саяси шешімдерді және нақты оқиғаларды сөз ете отырып, олардың салдарын түсіндіруге ұмтылды. Біздің пайымдауымызша, оның мақалаларының құндылығы да осында: автор қоғамдық мәселені жалпылама сөзбен ғана жеткізбей, нақты жағдайлармен байланыстырып көрсетті. Мұндай тәсіл оқырманның ақпаратты түсінуіне және мәселе туралы өз пікірін қалыптастыруына мүмкіндік береді. Қорыта айтқанда, «Қазақ» газеті ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамының маңызды мәселелерін талқылаған басылым болды. Әлихан Бөкейханның «Қазақ», «Кабинет жеріндегі қазақтар», «Үшінші Дума һәм қазақ» және басқа да мақалалары жер мен саяси құқық мәселелерін көтеруімен ерекшеленеді. Оның публицистикалық мұрасын талдау арқылы сол кезеңдегі қазақ қоғамының жағдайын ғана емес, журналистиканың қоғамдық пікір қалыптастырудағы рөлін де түсінуге болады. Әлиханның еңбектері баспасөздің халыққа ақпарат жеткізумен қатар, қоғамдық мәселелердің мәнін ашып, елдің болашағы туралы ой қозғауға ықпал еткенін көрсетеді. Сейсехан Нұрлыгүл және Мұрат Айзере, ҚазҰУ-дың 1курс студенттері. Ғылыми жетекші: фил.ғ.к., профессор Р.С.Жақсылықбаева