Көңілін енді түсіндім – Сәли Садуақас

(ұлымның әңгімесі)

– Көмегі тиер көргеннің,
Өнерін ұқсын мергеннің, –
Деп ойлап ұлға – онүште
Бесатар алып бергенмін.
– Іркілме, қарғам, тұсалма,
Шегінбе, заулап ұш алға:
Мергендік үйрен, мылтықты
Кезеніп тура құс–аңға.
Десем мен, ұлым көнбеді,
Сөзімнен түк те өнбеді.
Ойланып қалдым, «баламның
Батылдық жағы кем бе еді?»
Оңына баспай ісімнің,
Құрығаны осы-ау мысымның,
Деген ем, бірақ баламның
Көңілін кейін түсіндім.
Ардақтап ана мектепті,
Ойлары жақсы көктепті.
Әжесі айтқан санақсыз,
Әңгіме естен кетпепті.
Қашан да шындық аяулы-ақ,
Шындық пен сана оянбақ.
Әжесі айтқан шындықты
Берді енді ұлым баяндап:
– Жалған жоқ, әке, сөзімде
Айтарсың бәлкім өзің де.
Ғажайып бопты осы маң,
Балдырған мендей кезіңде.
Хайуандар дейді көрікті,
Көрмедім арқар, елікті.
Сол кезде солар қорадан,
Қойменен бірге өріпті.
Бейуазды қырып – арандар,
Жоқ па онда жыртқыш адамдар?
Жүретін дейді іргеде
Жайылып бұғы-маралдар.
Расын айтшы, расын,
Демесең мені жыласын.
Сондағы көркін бұл маңның,
Жасырып қайтып тұрасың?!
Ауылдың үстін айланғыш,
Болыпты ғайып қайран құс.
Ол кезде бұлбұл шаңырақ
Үстіне қонып сайрар-мыс.
Бастаудан үйрек-қаз өрген
Дегенге сенгем әзер мен.
Осының бәрін әйтеуір –
Естігем марқұм әжемнен.
Болған ба айып солардан,
Табиғат неге тоналған?
Сондағы қалың аң мен құс
Неліктен тозып жоғалған?...
Шындықты айтқан нақ батыр,
Әжем ғой көңілі – ақ шатыр.
Ол кезде мынау сахара,
Күйде емес екен тап-тақыр.
Пішендік ауыл маңайы,
(Қылықтар жоқ-мыс анайы)
Тұрады екен төгіліп,
Гүлдері, орман тоғайы.
Шыңдары жасыл тіреудей,
Тұратын мәңгі түрі өңбей.
Даласы көркем, жатар – мыс
Жайылған қалы кілемдей.
Өзендер бүгін сарқылған,
Суалып құдық тартылған.
Осының бәрін ертектей
Естігем әжем марқұмнан.
Келетін жер мен көкте тең,
Жалғанда мұндай жоқ мекен! –
Дейсіңдер, бірақ осы орта
Неліктен тозып кетті екен?
Десем де тілге шебермін,
Сұраққа мына бөгелдім.
Бала емес, ұлы табиғат –
Анаға рас не дермін?
Табиғат – ана қымбатты,
Оспадарлықты тимапты.
Өзінде бардың бәрін де
Адамзат үшін силапты.
Несібе жиып жаз-қыстан,
(Жазықсыз жатқан жазмыштан)
Адам-ау, адам жер менен
Не көрдік осы аң-құстан?
Өтірік айту ерге мін;
Өзімді өзім тергедім.
Бесатар емес ұлыма
Қандауыз екен бермегім.
Жаңылып тұрған боздақпын,
Жанымның отын маздаттым.
Табиғат – анам кешпестей,
Күнәға бата жаздаппын.
Осыларды ойлап қысылдым,
Миымнан түтін ұшырдым.
Көнбеген тілге ұлымның –
Көңілін енді түсіндім.

1990 жыл.