Темір жол

(Балаларга арналған)

В а н я. Әке, бұл жолды жасаған кім?
Әке. Граф Петр Андреевич Клейнмихель,
шырағым!
(Вагондағы сөз)

Па, көркем күз! Сергек, сау, байсалды күз!
Әлдеңдірер саф һауа адамды әлсіз;
Әлі бекіп қатпаған өзендегі
Қанттайын еріген қабыршық мұз.

Мамық, майда төсектей тоғай маңы
Тыныштык, кең – ширатар шаршағанды!
Әлі мүлде жапырақ тотықпаған,
Көркі көркем кілемдей жаңа, сары.

Па, көркем күз! Тымырсық суқай түңдер,
Айқын, анық, тап-таза, қоңыр күңдер…
Табиғаттың жирентер бір міні жоқ!
Мүк басқан саз, төмпешік, томар, түбір.

Әсемденген бәрі де ай нұрында;
Орыс бауырым кездесер оңда-мұнда…
Шойын жолда келемін зырқыратып,
Өзім болып өзіммен ойым ойда…

Мейірімді әке! Ақылды бұл Ваняға
Танытпаудың дүниені керегі не?
Рұқсат қыл, мына айдың жарығында
Хакиқатты мен бұған көрсетуге.

Ваня, мынау ірі еңбек соры қалың,
Келе алмастай қолынан жалғыз жанның.
Жанға мағлұм жалғанда падыша бар,
Аты аштық – ол жауыз падышаның.

Әмір шашқан ол өзі, әскер сайлап;
Адамдарды артельге тығады айдап;
Кемелерді жүргізер теңіздегі;
Соқалардың соңына түсер жайлап.

Өрмек тоқып, тас қашап жатқандардың
Желкесінде тұрады тісін қайрап.
Сол падыша – кеп елді мұнда айдаған.
Қатер-қауіп майданда талай адам
Еңбегі еш, тұзы сор, арам тер де,
Топырағы бұйырған осы арадан.

Жатыр міні жол түзу: ені кытық,
Рельс, көпір, діңгектер шымшытырық;
Байқа, Ваня, бәрі орыс сүйектері –
Жол бойына жыбырлап кеткен бықып.

Түу! Қорқыныш шықты бір шу дабысы!
Сарындаған, сақылдап тұрған тісі.
Терезеге түседі көлеңкесі,
Аналар не? Көп өлік алпарысы!

Кейде озып кетеді темір жолдан,
Кейде жарыс салады оңнан, солдан;
Құлағың сал әніне, не дейді олар?
«Еңбек қызық нұрлы айда соққан қолдан.

Белімізді өмірге жазбай бүгіп,
Суыққа тоңып, ыстыққа жүрдік күйіп;
Алпарыстық жер үйде аштықпенен,
Үсіп, жүдеп, сарп боп дертке ұрындық.

Хат білгендер – ондықтар алды талап,
Бастық қысып, қор болдық, жоқтық қанап
Құдай құлы, еңбектің момын ұлы
Не де болса бәріне көнген шыдап.

Бауырым! Біздің жеген жемістерді!
Бізге арнаған шіруге осы жерді.
Жақсылықпен ескерер жан бар ма екен,
Я біржола ұмытты жан біздерді?..»

Жырларынан шошыма қауіп қылып!
Волхов, Ока ене-Еділ мұңда ағылып,
Жиылғандар мемлекет жан-жағынан
Бәрі баурың осында толған – мұжық!

Биялаймен бет бүркеп, қорғанышты
Істеу ұят, емессің, сен нәресте;
Ұзын бойлы, күрең шаш, безгек сорған,
Көрдің бе сен, ауру, ақ орысты?

Ерінінде қаны жоқ, түскен қабақ,
Жанды жара білекте, шаш қайызғақ.
Тыным кермей күні-түні өміріне,
Күптей ісік тізеден су кешкен аяқ.

Еңкеюден әмірге көрмей көкті,
Кеуде кемеш, бел бүкір, еңкек бопты.
Байқаңқырап, е, Ваня, көзін жібер,
Өмірге азар тапқандай жан керекті.

Өміріне жазбаған белін бүкір,
Әлі күнге ол міні меңірейіп тұр.
Тотты тозған күрекпен жердің тоңын
Бүрсең қағып әйтеуір түртпектеп жүр.

Жақсы еңбекке осындай сен де, мен де,
Бізге теріс болар ма ед үйренгенде;
Ел еңбегін шын сүйіп бағалай біл,
Мұжықты да әдеттен кәдірлеуге.

Ардақты отан үшін сен қауіп етпе…
Орыс халқы шыдамды шын бейнетке.
Шыдаған ол бұл теміржолға дағы –
Не салса да шыдайды ол құдыретке!

Барлығына көнеді – және дағы
Өр кеудемен жолды ашар алдыңдағы.
Тек қана біз екеуміз көре алмаспыз
Елге бақыт орнаған сол заманды…

Осы кезде ысқырық құлақ жарды,
Кетті пойыз – өліктер кейін қалды!
«Әке-ау, қызық түс көрдім, – деді Ваня, –
Бес мындаған мұжықты көзім шалды».

Алуан тұқым орыстан, әртүрліні,
Көз алдымда мен кердім неше мынды.
«Жолды салған осылар!..» — деді мынау,
Осы арада генерал қарқ-қарқ күлді!

Ватиканнан жуырда қайттым мен де,
Екі түндей қыдырдым Колизейде,
Венадағы Стефан әулиені
Көрдім: бәрін жаратқан жабайы ел ме?

Аялдаңыз күлкіңіз ожарырақ,
Ойыңыз да көрінеді аса шолақ.
Не болмаса Бельведер Аполлон да
Пеш шөлмектен ол сізге жаманырақ?

Монша, терме – біздің жұрт, бәрі сол-ақ,
Өнер көркін қиратып — кетті талап.
«Менің сөзім сізге емес, Ваняға еді…»
Бермей кетті генерал сөзге қонақ.

«Англо-сакс, славян және неміс
Бұзуға ұста бәрі де — түзеуге емес,
Жабайылар, қаптаған маскүнемдер,
Ванюшаға шынында айтарлық кез.

Өлімдердің, қайғының суретімен
Сескентуің баланы қаншама жөн:
Жас балаға көрсетсең болмас па еді
Жарық, жақсы жақтарды…»

II
Көрсетем мен!
Тыңда, қалқам! Міні бұл ежелгі еңбек
Бітті – неміс рельсті салды жөндеп;
Өліктерді көмілген жерге мықтап;
Жер кепеде аурудан жатыр еңіреп.

Жұмысшы жұрт конторда анталасып,
Желкелерін тұрысты катты қасып:
Подрядчикке әрқайсы-ақ бересі боп,
Бос күндері ақша бопборыш басып.

Жуынды ма моншада, ауырды ма
Онбасылар бәрін де жазыпты сол.
«Бола ма екен азырақ артылары,
Болар, бар сен!..» десті де сілтесті қол…

Көк шалбарлы, кердең, кер бір бай құрғыр,
Дүмді және жуаңтық, мыстан қызыл.
Өзі істеткен қарауға жол жұмысын
Подрядчик мейрамға келе жатыр…

Жол беред — барлығы болып быт-шыт,
Келді бай да бетінен терін сүртіп,
Бүйірін таяп сөйледі қоразданып…
«Бәрекелді… ісіңе… жігіт!.. жігіт!..

Құттықтаймын! Қайтыңдар үйлеріңе,
(Берік алыңдар – демедім бе мен көбіне!)
Жұмыскерге сыйладым бір бөшке арақ…
Недоимке қалғанын кештім мүлде!..»

Айқайлайды әлде кім «уралап» кеп,
Үнін қосты өзгесі көтерді өргек…
Әне: әндетіп ондықтар бөшке айналды…
Осы кезде жалқау да тұра алған жоқ!
Доғарылды ат – уралап байға бұлар
Жолды бойлай жүгірді жұмысшылар.
Бұдан артық мәз-мәйрам көріністі
Суреттеуге, генерал, қиын шығар?..

Аударған: