Эвтаназия заңы: Қауіпсіздік пе, әлде қатыгездік пе?

Көшеде жүрген қаңғыбас итті көргенде сізде қандай сезім болады? Біреулер аяп, үйінен қалған тамағын беріп жатады. Ал екінші біреулер бала-шағамды қауып ала ма деп зәресі ұшады. Шыны керек, кешкісін қараңғыда мектептен немесе жұмыстан қайтып келе жатқанда, алдыңнан бір топ ит шықса, кез келген адамның жүрегі дір ете түсетіні жасырын емес.

Міне, осы үрей мен аяныш сезімі бүгінде бүкіл Қазақстанды екіге бөліп қойды. Бұған себеп — еліміздегі «Жануарларға жауапкершілікпен қарау туралы» заңға енгізілген соңғы өзгерістер. Жаңа ереже бойынша, көшеден ұсталған иесіз иттерді белгілі бір уақыт ішінде ешкім іздеп келмесе, заңды түрде ұйықтатуға, яғни өлтіруге (эвтаназия жасауға) рұқсат берілді. Бұл қадам қалаларымызды қауіптен құтқаратын жалғыз шара ма, әлде бұл жай ғана қатыгездік пе?

Мәселенің бірінші жағын қарастырайық. Ресми статистикаға қарасақ, Қазақстанда жыл сайын 30 мыңнан астам адамды ит қабады екен. Ал еліміз бойынша көшеде жүрген қаңғыбас жануарлардың нақты саны жүздеген мыңнан асады. Ресми мәліметтерге сүйенсек, Қазақстанда жыл сайын арнайы қызметтер 200 мыңнан 300 мыңға дейін итті аулайды. Ойлап көріңізші, бұл — елдегі мәселенің ауқымы өте үлкен екенін көрсетеді. Ит қауып, жарақат алған, психологиялық соққы алған балалардың ата-анасы үшін бұл заң — өте дұрыс шешім. Олар «Көшеде емін-еркін жүретін иттер болмауы керек, адам өмірі бәрінен қымбат» дейді. Оның үстіне, мемлекеттің де жағдайын түсінуге болады: жүздеген мың қаңғыбас жануарды арнайы питомниктерде айлап, жылдап тегін бағып-қағуға бюджетте ақша жетпейді. Сондықтан агрессивті, ауру немесе ешкім асырап алғысы келмейтін иттерді ұйықтату — амалсыздықтан туған қадам ретінде көрсетіледі.

Бірақ бұл мәселенің екінші беті де бар, оны зооқорғаушылар мен еріктілер айтып шырылдап жүр. Олардың уәжі де қисынды: иттер көшеде өздігінен пайда болған жоқ, оларды адамдар шығарды. Жаз бойы саяжайда ермек қылып асырап, күзде қалаға қайтқанда тастап кететіндер қаншама? Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының зерттеулері де қызық деректі алға тартады: иттерді жаппай атып, ұйықтатқанмен көшедегі жануарлар азаймайды екен. Табиғаттың өз заңы бар — бір жерде ит азайса, қалғандары бұрынғыдан да тез және көп көбейе бастайды. Сондықтан бұл заң мәселенің тамырын қимайды, тек салдарымен ғана күреседі. Бізде әлі күнге дейін иттерді міндетті түрде тіркеу (чиптеу) және олардың көбеюін тоқтататын стерилизациялау жүйесі толыққанды жұмыс істемей тұр. Итін көшеге лақтырып жіберген адамға үлкен айыппұл салынбайынша, бұл тізбек ешқашан үзілмейді.

Ендеше, бұл заң дұрыс па, бұрыс па? Бұған бір сөзбен жауап беру мүмкін емес. Бір жағынан, кез келген мемлекет үшін өз азаматының, әсіресе баланың қауіпсіздігі — ең бірінші орында тұруы тиіс. Көшедегі иттерден үрейленіп өмір сүру дұрыс емес. Екінші жағынан, жүйелі жұмыс жасамай, мәселені тек «ұйықтатумен» шеше салу — тығырықтан шығар жол емес. Бұл уақытша ғана тыныштық беретін, бірақ мәселені түбірімен шешпейтін шикі дүние болып қала береді.

Қорыта айтқанда, бұл мәселеде қоғам да, билік те ортақ мәмілеге келе алмай отыр. Бір анығы — тек иттердің көзін жою арқылы біз қалаларымызды қауіпсіз, ал қоғамымызды мейірімді  ете алмаймыз. Жаңа заң уақыт ұтудың ғана амалы сияқты. Ал шын мәнінде, бұл проблема көшедегі жануарларды өлтірумен емес, әрбір адамның өзі қолға үйреткен тіршілік иесіне деген жауапкершілігі мен ішкі мәдениеті түзелгенде ғана шешіледі. Төрт аяқты жануарды сатып алмас бұрын, оның тірі жан екенін, ойыншық емес екенін түсінетін уақыт жетті.