Жан жарасының жаңғырығы: Буллингтің себептері мен шипасы

Қазіргі қоғамның ең басты дертіне айналған, сырт көзге елеусіз көрінгенімен, іштен тынған талай тағдырды талқандап жатқан қатыгез құбылыстың аты – буллинг. Бұл жай ғылыми термин немесе уақытша сән емес, бұл – адам жанының дерті, қоғамдық сананың іріңдеуі. Бір адамның екінші бір жанды жүйелі түрде қорлауы, кемсітуі мен психологиялық қысым көрсетуі бүгінде мектеп қабырғасынан асып, виртуалды әлемнің де (кибербуллинг) төрін жаулап алды. Журналистік зерттеу көзімен қарасақ, бұл қасіреттің тамыры қайда жатыр және оны емдеудің жолдары қандай? Осы сұрақтар төңірегеінде тереңнен толғап, мәселенің мән-жайын ашу – бүгінгі күннің басты міндеті.

Заманауи қоғамда технологияның дамуымен қатар адамдар арасындағы қатыгездік пен жатсыну үдерісі де үдей түсті. Бұрын буллинг тек мектеп ауласында немесе сынып ішіндегі бетпе-бет кездесулермен шектелсе, қазіргі таңда ол шекарасыз сипатқа ие болды. Бала үйіне келіп, сыртқы әлемнен тығылғысы келгенімен, әлеуметтік желілер арқылы келетін доқ-қоқан, балағат сөздер мен мазақ ету оның жеке кеңістігін толықтай талқандайды. Салдарынан, жасөспірімдер өздерін еш жерде қауіпсіз сезіне алмайтын тығырыққа тіреледі. Тамыры тереңдегі қасірет: Буллингтің себептеріАдам баласы тумысынан қатыгез болып тумайды. Мамандардың пайымдауынша, әлімжеттік жасаушының (буллердің) агрессиясы – оның ішкі жан дүниесіндегі айқай мен шарасыздықтың көрінісі. Көп жағдайда өзгелерді қорлау арқылы өзінің ішкі қорқыныштарын, өкпесін немесе өзін-өзі төмен бағалау сезімін жасыруға тырысады. Бұл мінез-құлықтың қалыптасуына бірнеше іргелі факторлар әсер етеді. Отбасындағы тәрбие мен жылулықтың тапшылығы

Баланың агрессивті мінез-құлқы көбіне үйдегі зорлық-зомбылықтан, ата-ананың суықтығынан немесе шектен тыс қаталдығынан бастау алады. Отбасында үнемі ұрыс-керісті көріп өскен, эмоциялық қолдаудан кенде қалған бала күш көрсетуді мәселені шешудің жалғыз жолы деп қабылдайды. Ата-анасынан көрмеген назарды ол мектепте әлсіздерді басыну арқылы өзіне аударғысы келеді. Сондай-ақ, шамадан тыс еркелетіп, ешқандай шекара қоймай өсірген отбасыларда да бала өзгелердің құқығын сыйлауды үйренбей, эгоистік мақсатта буллинг жасауға бейім болады.

Мектеп пен ұжымдағы салғырттық

Көбіне «бұл жай балалардың қалжыңы ғой» деген немқұрайлылық үлкен қасіретке жол ашады. Мұғалімдер мен жауапты тұлғалардың дер кезінде араласпауы бұзақының жазасыздық сезімін күшейте түседі. Мектеп психологтары мен сынып жетекшілерінің оқушылар арасындағы психологиялық климатқа жеткілікті көңіл бөлмеуі, ұжымдағы сыйластық құндылықтарының әлсіреуі буллингтің кеңінен қанат жаюына қолайлы орта тудырады. Әрбір ескерусіз қалған мазақ немесе жеңіл соққы уақыт өте келе жүйелі психологиялық террорға ұласады.

Буллинг – бұл тек екі баланың арасындағы жанжал емес, бұл – бүкіл әлеуметтік топтың, сыныптың немесе қоғамның сауықпаған дерті. Оның алдын алу үшін тек буллермен ғана емес, оны үнсіз қолдайтын көрермендермен де жұмыс істеу керек».Отбасылық алтын көпір

Ата-ана баламен тек «бағаң қандай?» деп емес, «көңіл-күйің қалай?» деп сөйлесуі тиіс. Бала үйде қауіпсіздік пен шексіз махаббатты сезінгенде ғана сырттағы қысымға төтеп бере алады немесе өзгеге зиян шектірмейді. Отбасы – баланың басты қорғаны. Баланың мінез-құлқындағы кез келген өзгеріске (тұйықталу, тәбеттің жоғалуы, мектепке барудан бас тарту) ата-ана барынша қырағылық танытуы қажет. Сенімді қарым-қатынас орнаған жерде бала өзінің басындағы қиындықты жасырмай, ашық айта алады.

Құқықтық жауапкершілік пен жедел әрекет ету тетіктері

Мемлекеттік деңгейде буллингпен күрес жаңа сипатқа ие болуда. Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес, балаларға қатысты әлімжеттік пен қысым көрсету фактілері бойынша әкімшілік және қылмыстық жауапкершіліктер күшейтілді. Ең бастысы, білім беру мекемелерінде буллинг фактісі анықталған немесе күдік туындаған жағдайда, жауапты тұлғалардың 1 сағат ішінде құқық қорғау органдары мен ата-аналарға хабарлау міндеті енгізілді. Бұл ереже мәселені жасырып-жабудың алдын алып, дер кезінде құқықтық әрі психологиялық көмек көрсетуге мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе

Баланың жаны – аппақ қағаз. Оған қатыгездіктің қара дағын түсіру оңай, алайда ол дақты жуып-шаю үшін жылдар, кейде бүкіл бір ғұмыр жетпей жатады. Буллингке қарсы күрес – тек заңның немесе мектептің ғана ісі емес, бұл – әрбір саналы азаматтың ар-ожданының ісі. Біз қоғам болып әлімжеттікке қарсы «мүлдем төзбеушілік» мәдениетін қалыптастырғанда ғана әрбір баланың бақытты әрі қауіпсіз балалық шағын қамтамасыз ете аламыз.

Қолданылған материалдар мен ақпарат көздері мынадай бағыттарды қамтиды:

Халықаралық және отандық статистикалық деректер

ҚР Ішкі істер министрлігі мен Оқу-ағарту министрлігінің ресми мәліметтері: Мақаладағы заңнамалық жауапкершілік, әкімшілік істер (Қазақстанда тіркелген буллинг кейстері) және білім беру мекемелеріне енгізілген жаңа ережелер (мысалы, буллинг фактісі туралы 1 сағат ішінде хабарлау міндеті) осы ведомстволардың ресми құжаттарынан алынды.