Жаңбыр – жердің жан тынысы

«Жаңбыр жаумаса - жер жетім, басшысы болмаса - ел жетім» деген қазақ даналығы табиғаттың осы бір ғажайып құбылысының адам өміріндегі орнын дәл сипаттайды. Қазақ халқы ерте заманнан-ақ жаңбырды ырыс пен берекенің, молшылықтың нышаны санаған. «Көктен жауған тамшы - жердің ырысы» деп бағалаған ата-бабаларымыз әрбір жауынның астарында табиғаттың ұлы заңдылығы жатқанын жақсы түсінген.

Шынында да, жаңбыр - жай ғана аспаннан түсетін су емес. Ол - жер бетіндегі тіршіліктің үзілмеуін қамтамасыз ететін табиғи механизмнің ең маңызды бөлігі. Егер Жер бетінде жаңбыр жаумаса, бірнеше жылдың ішінде өзен-көлдер тартылып, ормандар қурап, ауыл шаруашылығы тоқтап, миллиондаған тіршілік иесі жойылар еді. Сондықтан ғалымдар жаңбырды «ғаламдық су айналымының жүрегі» деп атайды.

Жаңбыр қалай пайда болады?

Жаңбыр - табиғаттағы су айналымының нәтижесі. Күн сәулесінің әсерінен мұхиттардан, теңіздерден, көлдерден, өзендерден және топырақтан су буланады. Бұл бу атмосфераның жоғарғы қабаттарына көтеріліп, салқындаған кезде ұсақ су тамшыларына айналып, бұлт түзеді. Тамшылардың салмағы артқан сайын олар ауырлық күшінің әсерінен жерге жаңбыр болып жауады.

Ғалымдардың есептеуінше, Жер атмосферасында кез келген уақытта шамамен 13 мың текше шақырым су буы болады. Егер сол ылғал бір мезетте түгел жауын болып жауса, бүкіл жер шарын шамамен 2,5 сантиметр су қабаты басар еді.

Жаңбырдың адамзатқа тигізетін пайдасы

Тұщы судың негізгі көзі

Жер шарының шамамен 71%-ын су алып жатыр. Бірақ оның 97,5%-ы тұзды мұхит суы, тек 2,5%-ы ғана тұщы су. Оның өзінде тұщы судың көп бөлігі мұздықтарда сақталған. Сондықтан адамдар пайдаланатын өзендер мен көлдердің суы негізінен жауын-шашын арқылы толықтырылады.

БҰҰ мәліметі бойынша, әлемдегі ауыл шаруашылығы өндірісінің шамамен 80 пайызы табиғи жауын-шашынға тәуелді. Демек, жаңбырсыз егіншілік те, азық-түлік қауіпсіздігі де мүмкін емес.

Ауыл шаруашылығының тірегі

Қазақ жері ежелден мал және егін шаруашылығымен айналысқан өлке. Көктемгі жауынның мол болуы егіннің бітік шығуына тікелей әсер етеді.

Агрономдардың айтуынша:

- топырақтағы ылғал әрбір өсімдіктің қоректік заттарды сіңіруіне мүмкіндік береді;

- жаңбыр жер асты суларының қорын толықтырады;

- табиғи жолмен суарылған егістік қолдан суарылған алқапқа қарағанда экологиялық жағынан таза өнім береді.

Құрғақшылық кезінде бидай өнімділігі кейбір өңірлерде 30–50 пайызға дейін төмендеуі мүмкін.

Табиғи сүзгі қызметін атқарады

Жаңбыр атмосферадағы:

- шаң-тозаңды;

- күйені;

- түтінді;

- аллергендерді;

- зиянды бөлшектерді жерге түсіреді.

Осы себепті жаңбырдан кейін ауадағы ұсақ бөлшектердің мөлшері айтарлықтай азаяды.

Дәрігерлер жаңбырдан кейінгі ауаның тыныс алу жүйесіне пайдалы екенін айтады. Әсіресе аллергиясы бар адамдар үшін жеңіл жауыннан кейін ауа әлдеқайда таза болады.

Ғалымдардың зерттеулері

Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның (WMO) зерттеулеріне сәйкес, соңғы елу жыл ішінде климаттың өзгеруіне байланысты жауын-шашынның таралуы бұрынғыдан әлдеқайда тұрақсыз бола бастаған. Кейбір елдерде құрғақшылық ұзаққа созылса, енді бір өңірлерде қысқа уақыт ішінде айлық нормадан бірнеше есе көп жаңбыр жауады.

NASA мамандары жүргізген спутниктік бақылаулар жердегі ормандардың азаюы жауын-шашын мөлшеріне әсер ететінін дәлелдеді. Ормандар атмосфераға көп мөлшерде ылғал бөліп шығарады. Сондықтан Амазония ормандары «ғаламшардың табиғи жаңбыр фабрикасы» деп аталады.

Ал Оксфорд университетінің климатологтары соңғы жүз жылдағы жаһандық жылынудың әсерінен нөсер жаңбырлардың жиілігі артқанын анықтаған. Жылы ауа су буын көбірек ұстайтындықтан, жауын жауған кезде оның мөлшері де көбейеді.

Қазақстандағы жауын-шашын

Қазақстан аумағында жауын-шашын біркелкі түспейді.

- Шөлді аймақтарда жылына 100–150 мм ғана жауын жауады.

- Солтүстік Қазақстанда 300–400 мм.

- Ал Іле Алатауы, Алтай сияқты таулы өңірлерде жылына 800–1600 мм-ге дейін жауын-шашын түседі.

Климатологтардың пікірінше, соңғы жылдары Қазақстанда көктемгі құрғақшылық жиілеп, кей аймақтарда керісінше қысқа мерзімде өте күшті нөсерлер байқалуда.

Жаңбырдың зияны

Табиғаттың әр құбылысы сияқты жаңбырдың да кері әсері болады.

Күшті нөсер:

- сел жүруіне;

- өзендердің арнасынан тасуына;

- көшкіннің пайда болуына;

- жолдардың бұзылуына;

- егістіктің шайылып кетуіне;

- топырақ эрозиясына себеп болады.

Мысалы, БҰҰ-ның Табиғи апаттар қаупін азайту басқармасының деректері бойынша, әлемдегі табиғи апаттардың шамамен 40%-ы су тасқынымен байланысты. Миллиондаған адам дәл осы нөсер жауыннан кейін болатын тасқындардың зардабын тартады.

Қышқыл жаңбыр – экологиялық қауіп

Ғалымдар ерекше назар аударатын мәселенің бірі - қышқыл жаңбыр.

Өнеркәсіп орындары мен автокөліктерден бөлінетін күкірт диоксиді (SO₂) мен азот оксидтері (NOₓ) атмосферадағы сумен әрекеттесіп, күкірт және азот қышқылдарын түзеді. Соның нәтижесінде жаңбырдың қышқылдығы артады.

Қышқыл жаңбырдың салдары:

-орман ағаштарының қурауы;

-көлдердегі балықтардың қырылуы;

-тарихи ескерткіштердің бүлінуі;

- ауыл шаруашылығы өнімдерінің азаюы.

Еуропада өткен ғасырдың соңында қышқыл жаңбырдан миллиондаған гектар орман зардап шеккені ғылыми еңбектерде көрсетілген.

Қызықты ғылыми деректер

- Жыл сайын Жер бетіне шамамен 505 мың текше шақырым жауын-шашын түседі.

- Оның 398 мың текше шақырымы мұхиттарға, 107 мың текше шақырымы құрлыққа жауады.

- Бір найзағай кезінде ауа температурасы 30 мың °C-қа дейін көтерілуі мүмкін.

- Найзағай азотты қосылыстар түзеді. Олар жаңбырмен бірге топыраққа түсіп, табиғи тыңайтқыш қызметін атқарады.

- Жаңбырдан кейін сезілетін ерекше иіс ғылымда «петрихор» деп аталады. Бұл атауды 1964 жылы австралиялық ғалымдар Изабель Джой Беар мен Ричард Томас енгізген.

- Үндістандағы Мавсинрам ауылында жылына орта есеппен 11 800 мм-ден астам жауын-шашын түседі. Бұл – Жер шарындағы ең жауын-шашынды мекендердің бірі.

Қорытынды

Француз жазушысы Антуан де Сент-Экзюпери: «Су - өмірдің нәрі ғана емес, өмірдің өзі» деген еді. Ал жаңбыр - сол судың жерге жететін ең табиғи жолы. Ол - егіннің берекесі, өзеннің бастауы, орманның тынысы, тіршіліктің жалғасы. Сондықтан табиғатты қорғау, орманды сақтау, ауаны ластамау - жаңбырдың табиғи айналымын сақтаудың да кепілі.

Қазақ халқы «Жаңбырмен жер көгерер, батамен ел көгерер» дейді. Жаңбыр - тек табиғат құбылысы емес, адамзаттың болашағын сақтап тұрған өмірдің мәңгілік тамшысы.