Bilim-Innovation Research Hub: лицейдің ғылыми-әдістемелік экожүйесін қалыптастыру және инновациялық әлеуетін дамыту

Bilim-Innovation Research Hub: лицейдің ғылыми-әдістемелік экожүйесін қалыптастыру және инновациялық әлеуетін дамыту

Шарипов Арман Батырханович-Атырау облысы Білім беру басқармасының «№2 «Білім-инновация» лицей-интернаты» коммуналдық мемлекеттік мекемесі директоры, тарих пәні мұғалімі

Жақсылықов Санжар-Атырау облысы Білім беру басқармасының «№2 «Білім-инновация» лицей-интернаты» коммуналдық мемлекеттік мекемесі директорының шет тілдер оқу жұмысы жөніндегі орынбасары, физика пәні мұғалімі

Нұрланова Бақытгүл-Атырау облысы Білім беру басқармасының «№2 «Білім-инновация» лицей-интернаты» коммуналдық мемлекеттік мекемесі директорының оқу жұмысы жөніндегі орынбасары, физика пәні мұғалімі

Баймағамбетов Ерлан Русланұлы-Атырау облысы Білім беру басқармасының «№2 «Білім-инновация» лицей-интернаты» коммуналдық мемлекеттік мекемесі директорының ғылыми-әдістемелік жұмыс жөніндегі орынбасары, тарих пәні мұғалімі

Аннотация.
Қазіргі білім беру жүйесінің трансформациясы білім беру ұйымдарынан тек сапалы білім беруді ғана емес, сонымен қатар ғылыми-зерттеушілік мәдениетті, инновациялық ойлауды және педагогтердің кәсіби дамуын жүйелі түрде қамтамасыз етуді талап етеді. Осы тұрғыдан алғанда, мамандандырылған білім беру ұйымдарында ғылыми-әдістемелік жұмысты дәстүрлі іс-шаралар жиынтығы ретінде емес, педагог, оқушы, әкімшілік және сыртқы ғылыми-білім беру серіктестерін біріктіретін тұтас экожүйе ретінде ұйымдастыру өзекті болып отыр. Мақалада Атырау облысы Білім беру басқармасының «№2 «Білім-инновация» лицей-интернаты» жағдайында Bilim-Innovation Research Hub тұжырымдамасын қалыптастырудың теориялық және практикалық негіздері қарастырылады. Зерттеуде ғылыми-әдістемелік жұмысты басқарудың жүйелілік, зерттеушілік, жобалық және инновациялық тәсілдері негізге алынады. Автор педагогтердің зерттеушілік құзыреттілігін дамыту, тәжірибені жинақтау және тарату, оқушылардың ғылыми жобаларын сүйемелдеу, инновациялық педагогикалық идеяларды апробациялау және әдістемелік тәжірибені цифрландыру бағыттарын біртұтас модель ретінде ұсынады. Bilim-Innovation Research Hub моделі лицейдің ғылыми әлеуетін шоғырландыруға, педагогикалық тәжірибені дерекке негізделген шешімдер арқылы жетілдіруге және білім беру сапасын тұрақты дамытуға бағытталған.

Түйін сөздер: ғылыми-әдістемелік жұмыс, инновациялық экожүйе, зерттеуші педагог, ғылыми жоба, педагогикалық инновация, кәсіби даму, зерттеушілік құзыреттілік, әдістемелік тәжірибе, білім беру экожүйесі, Research Hub.

Кіріспе

XXI ғасырдағы білім беру парадигмасының негізгі ерекшеліктерінің бірі – білімді дайын күйінде меңгертуден оқушының зерттеу, талдау, мәселе шешу және жаңа білім өндіру қабілетін қалыптастыруға көшу. Бұл өзгеріс педагогтің кәсіби рөліне де жаңа талаптар қояды. Қазіргі мұғалім білімді жеткізуші ғана емес, оқу үдерісін зерттеуші, педагогикалық тәжірибені талдаушы, инновациялық идеяларды сынақтан өткізуші және білім алушының зерттеушілік әлеуетін дамытушы субъект ретінде қарастырылады.

Осы жағдайда білім беру ұйымындағы ғылыми-әдістемелік жұмыстың мазмұны мен ұйымдастырылуын жаңғырту қажеттілігі туындайды. Әдістемелік бірлестіктердің отырыстары, ашық сабақтар, семинарлар мен педагогикалық кеңестер жеке-жеке ұйымдастырылған жағдайда олардың жүйелік әсері шектеулі болуы мүмкін. Сондықтан ғылыми-әдістемелік қызметті өзара байланысты процестерден тұратын экожүйе ретінде қарастыру тиімді.

Атырау облысы Білім беру басқармасының «№2 «Білім-инновация» лицей-интернаты» сияқты мамандандырылған білім беру ұйымында бұл бағыттың маңызы ерекше. Мұнда жоғары академиялық талаптармен қатар оқушылардың олимпиадалық, ғылыми-зерттеу және жобалық қызметін дамыту, педагогтердің кәсіби шеберлігін жетілдіру және инновациялық педагогикалық тәжірибені қалыптастыру міндеттері өзара сабақтасып жатыр.

Осыған байланысты мақалада Bilim-Innovation Research Hub ұғымы лицейдің ғылыми-әдістемелік қызметін ұйымдастырудың перспективалық моделі ретінде қарастырылады.

Зерттеудің мақсаты

Зерттеудің мақсаты – лицей жағдайында ғылыми-әдістемелік және инновациялық жұмысты жүйелеуге мүмкіндік беретін Bilim-Innovation Research Hub моделінің мазмұнын ғылыми-теориялық тұрғыдан негіздеу және оны білім беру ұйымының даму құралы ретінде сипаттау.

Зерттеу міндеттері

Зерттеу мақсатына сәйкес келесі міндеттер айқындалды:

1. ғылыми-әдістемелік жұмыстың қазіргі білім беру жүйесіндегі рөлін анықтау;
2. білім беру ұйымындағы инновациялық экожүйенің негізгі компоненттерін жүйелеу;
3. педагогтің зерттеушілік құзыреттілігін дамыту тетіктерін айқындау;
4. педагог пен оқушының зерттеу қызметін өзара байланыстыру;
5. ғылыми-әдістемелік тәжірибені жинақтау және тарату механизмдерін ұсыну;
6. Bilim-Innovation Research Hub моделінің құрылымдық компоненттерін анықтау.

Зерттеу әдістері

Зерттеу барысында ғылыми әдебиеттерді теориялық талдау, салыстыру, жүйелеу, педагогикалық тәжірибені зерделеу, модельдеу, бақылау және рефлексия әдістері қолданылды.

Жүйелік тәсіл ғылыми-әдістемелік жұмысты өзара байланысты элементтерден тұратын біртұтас құрылым ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Ал жобалық тәсіл педагогтердің және оқушылардың нақты нәтижеге бағытталған зерттеу жұмыстарын ұйымдастыруға жағдай жасайды.

Ғылыми-әдістемелік экожүйе ұғымы

«Экожүйе» ұғымын білім беру саласына қолдану білім беру үдерісінің көптеген субъектілері мен ресурстарының өзара байланысын сипаттауға мүмкіндік береді. Ғылыми-әдістемелік экожүйе – педагогтердің кәсіби дамуы, зерттеу қызметі, тәжірибе алмасу, инновацияларды апробациялау, ғылыми жобаларды сүйемелдеу және нәтижелерді тарату процестерін біріктіретін жүйе.

Дәстүрлі әдістемелік модельде негізгі назар «іс-шара өткізілді ме?» деген сұраққа аударылуы мүмкін. Ал экожүйелік модельде негізгі сұрақ өзгереді:

«Бұл жұмыс педагогтің кәсіби тәжірибесін және оқушының білім алу нәтижесін қалай өзгертті?»

Осы өзгеріс ғылыми-әдістемелік қызметтің нәтижеге бағдарлануын қамтамасыз етеді.

Bilim-Innovation Research Hub тұжырымдамасы

Bilim-Innovation Research Hub – лицейдің ғылыми, әдістемелік және инновациялық әлеуетін бір ортаға шоғырландыратын ұйымдастырушылық-әдістемелік модель.

Модельдің негізгі идеясы:

Идея → Зерттеу → Апробация → Талдау → Нәтиже → Тарату → Жаңа идея.

Бұл цикл ғылыми-әдістемелік жұмыстың үздіксіздігін қамтамасыз етеді.

Модель бес негізгі бағыттан тұрады.

1. Research Teacher – зерттеуші педагог

Зерттеуші педагог – өзінің кәсіби тәжірибесін ғылыми тұрғыдан талдайтын, педагогикалық мәселені анықтайтын, дерек жинайтын, эксперимент немесе апробация жүргізетін және алынған нәтижелер негізінде педагогикалық шешім қабылдайтын маман.

Бұл бағытта педагогтерге:

• action research;
• lesson study;
• case study;
• педагогикалық эксперимент;
• тәжірибені жинақтау;
• ғылыми мақала жазу;
• авторлық бағдарлама әзірлеу;
• әдістемелік құрал дайындау

сияқты зерттеу форматтарын меңгерту маңызды.

Мұндай тәсіл мұғалімнің кәсіби дамуын бір реттік курстардан тұрақты зерттеушілік қызметке ауыстыруға мүмкіндік береді.

2. Student Research – оқушының ғылыми-зерттеу қызметі

Ғылыми-әдістемелік экожүйенің екінші маңызды компоненті – оқушының зерттеушілік қызметі.

Оқушының ғылыми жобасы тек байқауға дайындалу форматы ретінде қарастырылмай, оқу үдерісінің бір бөлігі ретінде ұйымдастырылуы қажет.

Зерттеу алгоритмі:

Мәселе → Зерттеу сұрағы → Болжам → Әдіс → Дерек → Талдау → Қорытынды → Ғылыми өнім.

Осы модель оқушының ақпаратты дайын күйінде қабылдауынан оны өздігінен талдау және жаңа қорытынды жасау деңгейіне өтуіне ықпал етеді.

3. Innovation Lab – педагогикалық инновациялар зертханасы

Innovation Lab – педагогтердің жаңа әдістерді, цифрлық құралдарды, жасанды интеллект технологияларын, STEAM тәсілдерін және жобалық оқыту элементтерін тәжірибеде сынақтан өткізетін алаң.

Инновацияны енгізуде «жаңа болғандықтан қолдану» қағидасынан гөрі:

«Нақты педагогикалық мәселені шешуге қаншалықты тиімді?»

деген өлшем басты орынға қойылуы қажет.

Сондықтан әрбір инновациялық жоба үшін мәселе, мақсат, болжам, әдістеме, индикаторлар және күтілетін нәтиже анықталуы тиіс.

4. Methodical Bank – әдістемелік тәжірибе банкі

Лицейде қалыптасқан тиімді педагогикалық тәжірибені жүйелі түрде жинақтау маңызды.

Әдістемелік банк құрамына:

• авторлық сабақтар;
• әдістемелік әзірлемелер;
• зерттеу нәтижелері;
• педагогикалық кейстер;
• ғылыми мақалалар;
• оқушылардың ғылыми жобалары;
• цифрлық ресурстар;
• инновациялық тәжірибелер;
• рефлексиялық материалдар

енгізілуі мүмкін.

Бұл педагогикалық тәжірибенің жеке мұғалімнің кәсіби портфолиосында ғана сақталмай, лицейдің институционалдық капиталына айналуына мүмкіндік береді.

5. Research Community – ғылыми қауымдастық

Ғылыми орта қалыптастыру үшін лицей ішінде тұрақты зерттеушілік коммуникация қажет.

Оның формалары:

• Research Seminar;
• педагогикалық оқулар;
• ғылыми пікірталастар;
• Research Café;
• Methodological Workshop;
• Innovation Day;
• жас зерттеушілер клубы;
• педагогикалық идеялар жәрмеңкесі;
• ғылыми жоба қорғау алаңы.

Мұндай форматтар педагогтердің бір-бірінің тәжірибесінен үйренуіне және кәсіби қауымдастықтың қалыптасуына жағдай жасайды.

Ғылыми-әдістемелік жұмысты ұйымдастырудың жаңа алгоритмі

Bilim-Innovation Research Hub моделінде ғылыми-әдістемелік жұмысты келесі цикл бойынша ұйымдастыру ұсынылады:

1. Диагностика.
Педагогтердің кәсіби қажеттіліктерін, оқушылардың оқу нәтижелерін және білім беру үдерісіндегі өзекті мәселелерді анықтау.

2. Мәселені анықтау.
Диагностикалық деректер негізінде нақты педагогикалық немесе білім беру мәселесін белгілеу.

3. Ғылыми идея қалыптастыру.
Мәселені шешуге бағытталған зерттеу сұрағын және болжамды анықтау.

4. Жобалау.
Зерттеу немесе инновациялық жобаның мақсатын, міндеттерін, кезеңдерін және өлшемдерін әзірлеу.

5. Апробация.
Ұсынылған әдіс немесе технологияны оқу үдерісінде сынақтан өткізу.

6. Мониторинг және талдау.
Алынған нәтижелерді бастапқы көрсеткіштермен салыстыру.

7. Рефлексия.
Педагогтің өз тәжірибесін талдауы және келесі қадамдарды анықтауы.

8. Тәжірибені тарату.
Нәтижелі тәжірибені семинар, мақала, әдістемелік құрал, шеберлік сағаты немесе педагогикалық конференция арқылы тарату.

Осылайша ғылыми-әдістемелік жұмыс «іс-шаралар күнтізбесінен» үздіксіз зерттеу және даму цикліне айналады.

Педагогтің инновациялық әлеуетін дамыту

Педагогтің инновациялық әлеуеті тек цифрлық технологияларды пайдалану қабілетімен шектелмейді. Ол бірнеше өзара байланысты компоненттен тұрады:

• ғылыми ойлау;
• кәсіби рефлексия;
• зерттеу құзыреттілігі;
• цифрлық сауаттылық;
• шығармашылық ойлау;
• эксперимент жүргізу қабілеті;
• командалық жұмыс;
• педагогикалық шешім қабылдау;
• нәтижені талдау;
• тәжірибені тарату.

Осы компоненттердің дамуы педагогтің кәсіби субъектілігін күшейтеді.

Ғылыми және әдістемелік жұмыстың интеграциясы

Ғылыми және әдістемелік қызметтің өзара байланысы лицейдің тұрақты дамуындағы маңызды факторлардың бірі болып табылады.

Ғылыми зерттеу теориялық негіз қалыптастырса, әдістемелік жұмыс оның практикалық іске асуын қамтамасыз етеді.

Олардың байланысын төмендегі модельмен көрсетуге болады:

Ғылыми мәселе → педагогикалық зерттеу → әдістемелік шешім → тәжірибелік апробация → мониторинг → ғылыми қорытынды → тәжірибені тарату.

Бұл цикл педагогикалық тәжірибені ғылыми негізде жетілдіруге мүмкіндік береді.

Күтілетін нәтижелер

Bilim-Innovation Research Hub моделін жүйелі іске асыру нәтижесінде мынадай нәтижелер күтіледі:

Педагог деңгейінде:

• зерттеушілік құзыреттіліктің дамуы;
• кәсіби рефлексияның күшеюі;
• инновациялық әдістерді саналы қолдану;
• ғылыми жарияланымдар мен әдістемелік өнімдердің көбеюі;
• тәжірибе алмасу белсенділігінің артуы.

Оқушы деңгейінде:

• зерттеушілік дағдылардың дамуы;
• ақпаратты талдау және бағалау қабілетінің қалыптасуы;
• ғылыми жоба әзірлеу мәдениетінің дамуы;
• шығармашылық және сыни ойлаудың жетілуі;
• академиялық коммуникация дағдыларының қалыптасуы.

Лицей деңгейінде:

• бірыңғай ғылыми-әдістемелік орта қалыптасуы;
• педагогикалық тәжірибенің институционалдық базасы құрылуы;
• инновациялық жобаларды жүйелі апробациялау;
• ғылыми және әдістемелік серіктестіктің кеңеюі;
• лицейдің ғылыми-әдістемелік әлеуетінің артуы.

Нәтижелілікті бағалау индикаторлары

Ғылыми-әдістемелік жұмыстың тиімділігін тек өткізілген іс-шаралар санымен бағалау жеткіліксіз. Нәтижелілік сапалық және сандық индикаторлар арқылы кешенді бағалануы тиіс.

Мысалы:

Бұл индикаторлар ғылыми-әдістемелік қызметтің нақты әсерін бақылауға мүмкіндік береді.

Қорытынды

Қазіргі білім беру ұйымының бәсекеге қабілеттілігі тек материалдық ресурстарымен немесе академиялық нәтижелерімен емес, оның жаңа білім өндіруге, педагогикалық тәжірибені зерттеуге және инновацияны жүйелі енгізуге қабілетімен де айқындалады.

Осы тұрғыдан алғанда, Bilim-Innovation Research Hub моделі лицейдің ғылыми-әдістемелік және инновациялық қызметін біртұтас жүйеге біріктіруге мүмкіндік беретін перспективалық тәсіл ретінде қарастырылады.

Модельдің басты ерекшелігі – ғылыми жұмысты әкімшілік тапсырмадан педагогтің кәсіби қажеттілігіне, ал инновацияны жеке бастама деңгейінен лицейдің институционалдық даму механизміне айналдыру.

Ғылыми-әдістемелік жұмыстың тиімді формуласы ретінде:

«Зертте – сына – талда – жетілдір – бөліс – дамыт»

қағидасын ұсынуға болады.

Зерттеуші педагогтердің кәсіби қауымдастығын қалыптастыру, оқушылардың ғылыми-зерттеу қызметін жүйелеу, инновациялық идеяларды апробациялау және тиімді тәжірибені институционалдық деңгейде тарату лицейдің тұрақты ғылыми-әдістемелік дамуының негізін құрайды.

Сондықтан Bilim-Innovation Research Hub – жеке жоба ғана емес, лицейдің ғылыми мәдениетін қалыптастыруға бағытталған басқарушылық-әдістемелік тұжырымдама ретінде қарастырылуы мүмкін.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Выготский Л.С. Педагогическая психология. – М.: Педагогика, 1991.
2. Зеер Э.Ф. Психология профессионального развития. – М.: Академия, 2006.
3. Полат Е.С. Новые педагогические и информационные технологии в системе образования. – М.: Академия, 2009.
4. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – М.: Народное образование, 1998.
5. Hattie J. Visible Learning: A Synthesis of Over 800 Meta-Analyses Relating to Achievement. – London: Routledge, 2009.
6. Fullan M. The New Meaning of Educational Change. – New York: Teachers College Press, 2007.
7. OECD. Education at a Glance. – Paris: OECD Publishing.
8.