Қазақстандықтардың несиеге тәуелділігі: адамдар неге қарыз алады?

Тұтынушылық кредиттердің өсуі, халықтың сатып алу қабілеті және қарыз жүктемесі – қаржы нарығындағы өзекті мәселелердің бірі.

  Несие бүгінгі таңда көптеген қазақстандық үшін қажетті тауарды бірден сатып алудың, күтпеген шығынды жабудың немесе ірі қаржылық мақсатқа жетудің қолжетімді құралына айналды. Алайда қарыз қаражатын пайдалану мүмкіндігі мен оны уақытында өтеу қабілеті әрдайым сәйкес келе бермейді. Бір несие екіншісіне ұласып, ай сайынғы төлем отбасы бюджетінің елеулі бөлігін алып жатқан жағдайда мәселе жеке адамның қаржылық шешімінен асып, экономикалық сипатқа ие болады.

  Қазақстанда халыққа берілген кредиттердің көлемі бұл мәселенің ауқымын көрсетеді. Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің дерегіне сәйкес, 2026 жылғы 1 қыркүйекте жеке тұлғалардың кредиттік портфелі 26,5 трлн теңгеге жеткен. Жыл басынан бері көрсеткіш 6,9%-ға өсті. Оның ішінде тұтынушылық қарыздар 17,6 трлн теңгені, ал ипотекалық кредиттер 7,8 трлн теңгені құрады. Тұтынушылық қарыздардың көлемі жыл басымен салыстырғанда 5,9%-ға артқан.

  Бұл деректер халықтың банк алдындағы қарыз міндеттемелерінің әлі де ұлғайып отырғанын көрсетеді. Дегенмен кредиттік портфельдің көлемі қарыз алушылардың нақты санын немесе әр адамның жеке қарызын білдірмейді. Сондықтан мәселені бағалағанда қарыздың жалпы сомасымен қатар, оны өтеу мүмкіндігіне де назар аудару қажет.

Қарыз алудың басты себептерінің бірі – күнделікті шығындардың қысымы

  Азаматтардың несиеге жүгінуіне әсер ететін факторлардың бірі – тұрмыстық шығындар мен табыс арасындағы алшақтық. Азық-түлік, киім-кешек, көлік, тұрғын үй және қызмет көрсету бағалары өскен кезде отбасының бұрынғы бюджеті қажеттіліктерді толық өтеуге жеткіліксіз болуы мүмкін. Мұндай жағдайда несие ұзақ мерзімді қаржылық жоспарлаудың емес, ағымдағы мәселені шешудің амалы ретінде қарастырылады.

   Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылғы қыркүйекте Қазақстандағы жылдық инфляция 9,3%-ды құрады. Бір жыл ішінде азық-түлік тауарларының бағасы 8,5%-ға, азық-түлікке жатпайтын тауарлар 11%-ға, ақылы қызметтер 8,9%-ға қымбаттаған. Тамыз айында жылдық инфляция 9,8% болған еді. Демек, бағаның өсу қарқыны баяулағанымен, жалпы баға деңгейі төмендеді деген сөз емес.

  Мұндай экономикалық ортада табысының басым бөлігін күнделікті қажеттіліктерге жұмсайтын отбасылардың жинақ қалыптастыруы қиындайды. Күтпеген медициналық шығын, тұрмыстық техниканың бұзылуы немесе басқа да шұғыл қажеттілік туындаса, азаматтарда оны жабатын резерв болмауы мүмкін. Соның салдарынан кредит қысқа мерзімді қаржылық шешімге айналады.

Тұтынушылық несие: қажеттілік пен қалаудың арасындағы таңдау

  Несие алудың келесі себебі – тауар мен қызметке деген сұраныс. Смартфон, компьютер, тұрмыстық техника немесе басқа да қымбат заттарды бірден сатып алуға қаражаты жетпеген тұтынушы кредитке не бөліп төлеуге жүгінуі мүмкін. Бұл тәсіл төлемді бірнеше айға бөлуге мүмкіндік бергенімен, болашақ табыстың белгілі бір бөлігін алдын ала міндеттейді.

  Цифрлық қаржы қызметтерінің қолжетімділігі де шешім қабылдау үдерісін жеңілдетті. Өтінімді онлайн беру және кредит бойынша алдын ала шешімді жылдам алу азамат үшін ыңғайлы. Бірақ кредит рәсімдеу жеңілдеген сайын оның ұзақ мерзімді салдарын бағалау қажеттілігі жойылмайды.

 Мұнда маңызды мәселе – қажеттілік үшін алынған қарыз бен жоспарланбаған тұтынуға жұмсалған қаражаттың айырмашылығы. Кәсіп ашуға немесе табыс әкелетін құрал сатып алуға бағытталған қаржыландырудың экономикалық мақсаты болуы мүмкін. Ал табыс әкелмейтін тауарға алынған несие тұтынушыға қосымша табыс қалыптастырмайды, бірақ оны өтеу міндеттемесі сақталады.

  Егер адамның ай сайынғы табысы өзгермесе, ал кредит төлемдері бірнеше міндеттеменің есебінен көбейе берсе, оның басқа қажеттіліктерге жұмсайтын қаражаты азаяды. Осылайша, бүгінгі тұтыну болашақтағы қаржылық мүмкіндіктерді шектей бастайды.

Жоғары пайыз және мерзімі өткен қарыздар

 Несиеге тәуелділіктің экономикалық салдары оның құнымен де байланысты. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің дерегіне сәйкес, 2026 жылғы тамызда халыққа теңгемен берілген кредиттер бойынша орташа алынған сыйақы мөлшерлемесі 20,6%-ды құрады. Бұл көрсеткіш халыққа берілген кредиттер бойынша орташа мөлшерлемені сипаттайды, сондықтан оны барлық тұтынушылық несиеге ортақ нақты мөлшерлеме ретінде қабылдауға болмайды.

 Кредиттің нақты құнын бағалау кезінде номиналды пайызбен шектелмей, шарттағы жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесін, төлем кестесін және қарыздың бүкіл мерзімі ішінде қайтарылатын жалпы соманы салыстыру қажет. Ай сайынғы төлемнің қолжетімді көрінуі кредиттің жалпы құны төмен екенін білдірмейді.

  Мәселенің ауқымын мерзімі өткен қарыздар да көрсетеді. 2026 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша халыққа берілген кредиттер портфеліндегі 90 күннен астам мерзімге кешіктірілген берешектің үлесі 4,6%-ды немесе 1,2 трлн теңгені құрады. Бұл – кредитті өтеу кезінде қиындыққа тап болған қарыз алушылардың міндеттемелері елеулі көлемге жеткенін көрсететін көрсеткіш.

 Мерзімі өткен берешек бір ғана себептен туындамайды. Табысынан айырылу, отбасы шығындарының көбеюі, бірнеше кредиттің қатар төленуі немесе бастапқыда төлем мүмкіндігін дұрыс есептемеу қаржылық жағдайды қиындатуы мүмкін. Алайда қолда бар статистика кешігуге нақты қай фактордың қаншалықты әсер еткенін жеке-жеке көрсетпейді. Мұны анықтау үшін қарыз алушылар арасында сауалнама мен қосымша зерттеу қажет.

Қарыз жүктемесін азайту үшін не істеу керек?

  Несие мәселесін тек азаматтардың қаржылық сауаттылығымен байланыстыру жеткіліксіз. Бұл үдеріске халықтың табысы, баға деңгейі, кредит құны, банктердің қарыз алушының төлем қабілетін бағалау сапасы және қаржылық қызметтердің қолжетімділігі әсер етеді.

  Қарыз алушы үшін бірінші қадам – жеке бюджетті нақты есептеу. Ай сайынғы табыстан тұрғын үйге, азық-түлікке, көлікке және басқа да міндетті қажеттіліктерге жұмсалатын шығындарды алып тастағаннан кейін ғана кредит төлеуге қанша қаражат қалатынын анықтауға болады. Бұған қоса, барлық банктер мен микроқаржы ұйымдары алдындағы міндеттемелерді бірге есептеу маңызды. Бірнеше кредиттің әрқайсысы жеке қарағанда қолжетімді болғанымен, олардың жиынтық төлемі бюджетке ауырлық түсіруі мүмкін.

 Егер азамат төлемді уақытында өтеуде қиындыққа тап болса, мәселені жасырмай, кредиторға ертерек жүгінгені дұрыс. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің хабарлауынша, 2026 жылғы 1 шілдеден бастап Finkelisim.kz бірыңғай цифрлық платформасы жұмыс істейді. Ол белгіленген талаптарға сәйкес келетін және екі немесе одан көп кредитор алдында кепілсіз тұтынушылық қарыздары бойынша 90 күннен астам мерзімі өткен берешегі бар азаматтарға қарыздарын ұжымдық реттеу үшін өтініш беруге мүмкіндік береді. Бұл тетік барлық қарыз алушыға бірдей қолданылмайды, сондықтан қатысу шарттарын алдын ала тексеру қажет.

 Сонымен қатар қаржы ұйымдары кредит беру кезінде азаматтың төлем қабілетін сапалы бағалауға және қарыздың толық құны туралы ақпаратты түсінікті ұсынуға міндетті. ҚНРДА мәліметінде 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап қарыз алушының жиынтық берешегінің жылдық табысына қатынасын шектейтін коэффициент енгізу көзделгені айтылған. Мұндай шаралардың мақсаты – адамның табысына шамадан тыс сәйкес келмейтін қарыз жүктемесінің жиналуын шектеу.

Несие – қаржылық құрал, бірақ тұрақты табыстың орнын баса алмайды

 Қазақстандағы кредиттік портфельдің өсуі несиеге деген сұраныстың жоғары екенін көрсетеді. Алайда мәселені тек қарыз көлемімен өлшеу жеткіліксіз. Азаматтардың кредитті қандай мақсатта алатыны, оны өтеуге қаншалықты қабілетті екені және қарыз төлемдерінің күнделікті өмір сапасына қалай әсер ететіні де маңызды.

  Несие азаматқа қажетті мүмкіндікті ұсына алады, бірақ табыс пен шығын арасындағы тұрақты теңгерімді алмастыра алмайды. Қаржылық тұрақтылық үшін азаматтардың жауапты шешімімен қатар, кредиторлардың тәуекелді дұрыс бағалауы, шарттардың ашықтығы және қарызы қиындаған адамдарға түсінікті реттеу тетіктері қажет.

  Сондықтан Қазақстандағы несиеге тәуелділік мәселесін шешудің негізгі бағыты – кредит беруді қарыздың азаматтың нақты қаржылық мүмкіндігіне сай болуын қамтамасыз ету. Өйткені экономикалық тұрғыдан тұрақты қоғамның белгісі тек халықтың қанша кредит алғанымен емес, сол міндеттемелерді табысына зиян келтірмей орындай алуымен өлшенеді.

Индира Султанова 

Дереккөз: www.gov.kz, stat.gov.kz