«Қазақ» газеті және Әлихан Бөкейханов

Қазақ журналистикасының тарихында «Қазақ» газетінің орны ерекше. 1913 жылғы 2 ақпанда Орынбор қаласында жарық көрген бұл басылым қазақ халқының ұлттық санасы оянған кезеңдегі ең ықпалды мінберлердің біріне айналды. Газеттің қалыптасуы мен бағыт-бағдарын айқындауда Әлихан Бөкейхановтың рөлі зор болды.

Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов 1866 жылы Семей облысының Қарқаралы уезінде дүниеге келген. Ол Санкт-Петербургтегі Орман институтында білім алып, ғалым, экономист және қоғам қайраткері ретінде танылды. Оның халық алдындағы басты еңбектерінің бірі — қазақ халқының ұлттық мүддесін жан-жақты қорғауы. Бөкейханов «Қазақ» газетінің ресми редакторы болмаса да, оның идеялық жетекшілерінің және белсенді авторларының бірі болды.

Газеттің бас редакторы Ахмет Байтұрсынұлы еді. Басылым төңірегіне Міржақып Дулатов, Халел Досмұхамедұлы, Жаһанша Досмұхамедұлы сияқты қазақ зиялылары топтасты. Газет беттерінде жер мәселесі, қазақ балаларының білім алуы, жергілікті басқару, ұлттық мәдениет пен тілге қатысты өзекті мәселелер ашық көтерілді. Бөкейхановтың публицистикалық еңбектерінде қазақ жерін сақтап қалу, қоғамдық өмірге белсене араласу, білім мен ғылымға ұмтылу идеялары басты орын алды.

«Қазақ» газеті тек жаңалық таратумен шектелген жоқ. Ол халықтың ұлттық санасын оятып, оқырманды қоғамдық мәселелер туралы ойлануға жетеледі. Басылым беттерінде қазақ тілінің тазалығын сақтау, әдеби тілді дамыту мәселелеріне де ерекше көңіл бөлінді. Сондықтан бұл газетті қазақ публицистикасының қалыптасуы мен дамуына зор үлес қосқан басылым деп атауға болады.

1917 жылғы төңкерістерден кейін Әлихан Бөкейханов Алаш қозғалысының жетекшілерінің біріне айналып, Алашорда үкіметінің төрағасы болды. Алайда кеңестік билік орнағаннан кейін ол саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 1937 жылы атылды. Ұзақ жылдар бойы оның есімі мен еңбектері туралы айтуға шектеу қойылды.

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Әлихан Бөкейхановтың өмір жолы мен ғылыми, публицистикалық мұрасы қайта зерттеле бастады. Оның еңбектері қазақ халқының саяси және рухани тарихын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Әлихан Бөкейхановтың публицистикалық мұрасы бүгінгі журналистер үшін ұлттық мүддені қорғаудың, сөз бостандығын бағалаудың және азаматтық жауапкершілікті сезінудің маңызды үлгісі болып қала береді. «Қазақ» газеті мен Әлихан Бөкейхановтың есімі қазақ журналистикасының тарихында өшпес із қалдырды.

Автор: Данияр Сағындық, ҚазҰУ-дың 1-курс студенті.

Ғылыми жетекші: филология ғылымдарының кандидаты, профессор Р. С. Жақсылықбаева.