Жылым – Сәли Садуақас

(Француз халық аңызы)

Құлақтарын жылмита жығып кері,
Аштық жайлап, өкпесін сығып демі,
Лақса түлкі келеді ну орманнан,
Тірі сынап секілді жылып бері.
Құрт-құмырсқа жолықты, місе етпеді,
Қу сүйекке мүжілген тісі өтпеді.
Сілекейі шұбырды, дәрмен құрып,
Шұрылдады жел толып ішектері.
Оған дереу қажеті жаңа «ішірткі»,
Талды өзегі, қу нәпсі жан ұшыртты.
Талай күннен тістері айқаспаған,
Арқасына бауыры жабысыпты.
Жерді сүзіп тұмсығы әлсін-әлі,
Сирақтары батпаққа малшынады.
Қорғалады бір сәтке тобылғыны,
Құсты көріп жотадан қарсыдағы.
Бөктергі екен, қорқыныш сезімдері
Ғайып болды, жөнелді тез ілгері.
Иіс сезді, құлаққа дыбыс келді,
Тұра қалды жыбырлап езулері.
Естілді анық әтештің шақырғаны,
Көзі жайнап, тістері сақылдады.
Қуанғаннан жата қап жол бойына,
Аунап алды, таңдайы тақылдады.
Қалай ғана қу құлқын шыдар енді,
«Түн жамыла әйтеуір, туар ебі» –
Деді-дағы төтелеп дауыс шыққан
Тас төбеге баспалап шыға келді.
Қыстақ көрді түтіні будақтаған,
Көрінеді көл шеті бір қақпадан.
Қаздар қалқып барады, ала үйректер
Жағада жүр мойыны бұлғақтаған.
Алақанын кең жайған жапырағы,
Үкілі орман қыстақтың атырабы.
Күресінде көп тауық, ортасында
Шұбар әтеш озандап шақырады.
Тұнды көзі, қышыды кеңірдегі,
Толды көңілі әп-сәтте семірді енді.
Көн тулақтай құрылған үмітінің,
Ұшқындары қайтадан тебіндеді.
«Адамзаттың аңызы–айлалы ісім,
Құр жібермен осынау олжаны шын!» –
Деді-дағы бұғынып жата берді,
Дәл бұл шалқар түс кезі болғаны үшін.
* * *
Сам жамырап, ілезде өтті ымырт шақ,
Қараңғылық, ұйқыға кетті қыстақ.
Жымда тосып жылыстап жылым түлкі,
Келе жатты денесін епті ұстап.
Шет жағына қыстақтың барды жылжып,
Емексиді, бірақ та алды күңгірт...
Селқос үрді ит таяудан, секем алып
Көне дуал түбіне қалды бұғып.
Қараңғылық тағы да қалыңдады,
Тілегі оның табанда қабылданды.
Қыбыр еткен құбылыс, қыңқ еткендей,
Ешбір дыбыс құлаққа шалынбады.
Сескендіріп «қауіпті» қақпа жағы,
Төтесінен бетке алып шөп қораны,
Әккі жылым абайлап атырабын,
Сумаң қаға жөнелді, тоқтамады.
Шығып кетті қорқыныш тез есінен,
Жағалап кеп лапастың сөресімен.
Еппен түсті сездірмей, тауықтардың
Ұясының тұп-тура төбесінен.
Көлегейлеп, қалқалап бұғып тамды,
Шолды бір сәт абайлап жуық маңды.
Қора бейғам, тыныштық, бірақтағы
Тұр есігі ұяның құлыптаулы.
Көңіліне әлде не сыбыс берді,
Тауықтардың келіп тұр иістері.
Шыр айланды ұяны, кездейсоқта,
Өзі сияр қараңғы қуыс көрді.
Талшық көрмей кепкен қу кенезесі,
Қозып кетті лезде делебесі.
Сыйды тұмсық, қайырылып кетті ашылып,
Тауықтардың желдеткіш терезесі.
Қарғып түсті аялсыз әккі жылым,
Тырп еткізбей табанда қақты бірін.
Алты тауық әп-сәтте жан тапсырды,
Шығаруға үлгірмей ақтық үнін.
Бесеуін жеп, біреуін тістеп алып,
Шықты қайта қуыстан күшпен анық.
Күбірлейді: «еңбегім еш болмады,
Азаптанғам, өйткені түстен аңдып.
Сезіктенгем, шошығам бастабында,
Бітті жұмыс, мінеки, қас қағымда,
Енді маған қауып жоқ тыныстайын!» –
Деп тоқтады қыстақтың бас жағына.
* * *
Тауық еті тығындап кеңірдекті,
Қу жылымның бұл түні көңілді өтті.
Қанжығада бір тауық «қалжасы» бар,
Бір құдыққа таң ата келіп жетті.
Көмкерілген көк майса шеті егінмен,
Қазылыпты бөктердің етегінен.
Ол келген шақ ай сұлу баяу жылжып,
Арқан бойы аспанға көтерілген.
Көп күндерден мазалап тынышын алған,
Аштық қашып өзегін шымшылаған.
Бөгіп алған жас етке қу жылымның,
Расында жәйі бар сусыраған.
Ол шыққалы қыстақтан безіп бері,
Таңдай жібір ұрттам су кезікпеді.
Қауғасы бар құдықтың тұнық суы
Жолығарын, кім білсін, сезіп пе еді?
Шөлі қанса әлденіп бекіп белі,
Толмақ нағыз бойда кем-кетіктері.
Осыны ойлап құдықтың ернеуіне,
Тістеп алып «қалжасын» жетіп келді.
Құдық түбі недәуір терең еді,
Бірақ, түкең ол жайды елемеді.
Қалды қайран үйткені су ішінен
Бейне өзінен аумаған дене көрді.
Бұл қозғалса, ол-дағы жыбырлайды,
Бұл сөйлесе, ол баяу сыбырлайды.
Арыз айтып тұр ма әлде деп ойлады,
Бұл құдықтан тезірек шығу жәйлі.
Тастап еді «қалжаны» лақтырып,
Жұтып алды ол бөгелмей бірақ қылғып.
«Ұяласым ол менің, төбесінен
Тыңдайыншы тілегін құлақ түріп,» –
Деді-дағы қауғаға салды аяқты,
Сол-ақ екен тереңге заулай ақты.
Шығырықтың бір ұшы ширатылып,
Қауға шықты, ішінде «қалжа» қапты.
Қасиетті құдықтың шығырықты,
Суы тәтті, талайлар шұбырыпты.
Алма-кезек қос қауға ауысады,
Тұрғын елге бұл жайы ұғынықты.
* * *
Есі шыққан түнгі айғай-сүреңменен,
Көкжал қасқыр келеді сүмеңдеген.
Жұтынады, ашығып қыңсылайды,
Малдың ізін иіскелеп сілемдерден.
Болса-дағы апаны берік, мықты,
Бөлтіріктер қақпанмен өліп бітті.
Жалғыз қалып қаңғырып міне ақыры,
Шығырықты құдықтан келіп шықты.
Дәрмен кетті бойынан, аяқ талды,
Ернеуіне құдықтың таяп барды.
Су түбінде өзіндей бір қасқырмен –
Түлкі отыр, таңғалып қарап қалды.
– Сөтке болды өзіңді сағынғалы,
Сәлем жолдар еш пенде табылмады, –
Деді түлкі, ал анау «көкжал» бөрі,
Тұр өзіне қатумен шабынғалы.
Деді қасқыр: – бұларың қандай жәйіт?
– Келдіңіз бе тағы да малды айланып?
Біз өлгенбіз, бейіштің төріндеміз, –
Деді түлкі тақылдап таңдай қағып.
– Қашан өлген едіңдер?
– Сөтке болды.
Оңдырмаңыз өлгенді сөккен елді,
Өзіңіздей мықтыға бағландарды,
Ал біздерге құстарды текке берді.
Тірі күнгі сергелдең аяқталып,
Құлдық ұрып құдайға тояттадық.
Андағы бір тауықты әтей қойдым,
Тоқтығымды көрсін деп саятшы анық.
– Қане тауық?
– Қауғаның ішінде еді,
(Өлім жайын қасекең түсінді енді).
Сақ-сақ күлді құдықтың түбіндегі
Көкжалдың да ақсиған тісін көрді.
Ұмыт болған ежелгі туысындай,
Көрсетті ол да мінекей жылы шырай.
«Мен де барсам қайтеді қастарына,
Түзді кезіп жүргенше жылысып жай» –
Деп ойлады қасекең,
– Ал, қасекем,
Бұл бақиым пәнидің жалғасы екен,
Үй ішіме сәлем айт, келсін мұнда,
Екі күннен кешігіп қалмаса екен.
Олар менсіз тентіреп сабылады,
«Әкелерін» анық қой сағынары.
Онандағы тез келсін, осы арадан
Бар қажеті қиналмай табылады.
Әйтеуір, айта салғайсыз жылдам барып, –
Деді түлкі «жалынып» жылмаң қағып.
Көрді қасқыр түлкіні қауғадағы,
«Сұлуланып» алыпты, сидамдалып.
– Олар келсе қасыңа жетпек қалай?
– Жолға шықсын туғанда ептеп қана ай,
Жағасына құдықтың келісімен,
Шықсын ана қауғаға көп тоқтамай.
Алда-жалда жолықса тосын адам,
Қайта қашып жүрмесін шошып одан.
Тілегімді құдайым қабыл көрді,
Қақпасынан бейіштің тосып алам!
«Жәннәтына» түлкінің тарылды іші,
Келді азаптан енді тез арылғысы.
– Мен бе сенің жандайшап шабарманың,
Хайуандардың мен де бір азулысы, –
Деді-дағы қасекең қайрап тісін,
Жиды бойға ақырғы қайрат, күшін.
«Өлу керек!» деп қалды, ол дүниенің
Байлығына тауып тұр айғақты шын.
Жан-жағына алақтап қарап өтті,
Қалған өмірін біржола талақ етті.
Жұмды көзін, секіріп барды-дағы,
Бос қауғаға – «қалжаға» қона кетті.
Көкжал қасқыр «жаннатқа» барды суыт,
Жараланды, бір сәтке қалды сұлық.
Шыр айланды шығырық, әккі түлкі,
Айласымен құдықтан алды шығып.
Мертікті ме, қасекең қырылдады,-
Зытты түкең артына бұрылмады.
Шығып барад жегені желкесінен,
Жылыр емес оңайға жылым жаны.
Таң атуы түлкіні алаң етті,
Зытып келед қадамын санап епті.
Сезбей қалды, шыққанда керге таман,
Түз қыраны таңына қона кетті...
* * *
Сырты сұлу болғанмен, іші уытты,
Қу жылымның сонымен ісі бітті.
Ал, қомағай, азулы көкжал қасқыр,
Не болары сіздерге түсінікті.

1980 жыл