Ақыл – Сәли Садуақас

(ертегі-аңыз)
1
Әккі түлкі, жыртқыш қасқыр, жолбарыс,
Бір-біріне тигізіп көп «қолғабыс».
Аштық айдап, талай күннен сандалып,
Басып келді баяны жоқ жолды алыс.
Тарғыл таудың тастары мен орманы,
Талшық бермей табалады, қорлады.
Серттескен-ді кеше ғана былай деп:
«Тең бөлісіп жейміз тапқан олжаны».
Тағы талай шеру тартып қиырға,
Тапты олжаны өте мүшкіл, қиын да.
Жолықты олар шөбі шүйгін суатта,
Бір өгіз бен бір бұзаулы сиырға.
Көптен бері үшеуінің аш қарны,
Қанталап көз, көңілдері настанды.
Бұталарға бұғынып кеп жауыздар,
Үшеуін де тырп еткізбей бас салды.
Шыр айланып жемтіктерді жердегі,
Дәу жолбарыс аяқтарын сермеді.
Төрелікті тапсырды да қасқырға:
– Қане мұны әділдікпен бөл, – деді.
Езуіне жұққан ыстық қызыл қан,
Дәмесі оның бар-ды қара сиырдан.
Бірақ, бұрын тіл қатудан жасқанып,
Мысы құрып сілекейі шұбырған.
– Өзіңізбен болды бекем іргеміз,
Бас ұрамыз құлшылық қып сізге біз.
Атан өгіз семіз әрі етті екен,
Бөліп-жармай, тақсыр, оны сіз жеңіз.
Рахатқа алыңыз бір кенеліп,
Көк бұзауды түкеңе-ақ берелік.
Ал, сиырды мен жұлмалап көрейін, –
Деп, қасекең жасады тез төрелік.
2
Нені ойлады, жолбарыс ашуланды,
Төрешінің бір қойып басын жарды.
Қыршып алды түбінен бір құлағын,
Гүр-гүр етті түлкіге қасындағы.
Сезді нені қу түлкі күлімдеді,
(Өйткені ашкөз қасқырдың «сыйын» көрді.)
Қасқыр қанға боялды, ал жолбарыс
Төрелікті түлкіге бұйырды енді.
– Алдиярым, жоқ сізден жасырарым,
Арқа сүйер шыңымсыз, бас ұрамын.
Өгіз сізге сыбаға, бұл жайында
Қасекеңнің сөзіне қосыламын.
Кешірмеңіз, болса егер айыбымыз,
Сізбен міне өмірде байып жүрміз.
Сорпалансын сиырдың етіменен,
Үйде қалған қадірлі зайыбыңыз.
Көңіліңіздің арнасы шалқып толсын,
Басыңызға бақ, дәулет артық қонсын.
Семіз екен көк бұзау, балаңызға
Апаратын азын-аулақ сарқыт болсын. –
Деді дағы қу түлкі бұратылды,
Алақайлап жолбарыс тік атылды.
Сұрап қалды түлкіден:
– айтшы, Түке,
Алдың ұғып кімдерден мына ақылды?
Әккі залым, өзінше қырағы жан,
Жолбарыстың өткен соң сынағынан,
Деді түлкі:
– Үйрендім бұл ақылды,
Қаны тамған қасқырдың құлағынан.

1980 жыл