Сәлімгерей Дильназ,Шерхан Мұртаза: Шерхан Мұртаза «Ай мен Айша»... туралы айтқаны
Ай мен Айша(Шерхан Мұртаза)кітабының мағынасы терең, ойды қысқаша бейнелейтін,айтуға оңай көркем сөз тіркесін алдық.
Ілмектер: Шерхан Мұртаза «Ай мен Айша» әңгімесі Сәлімгерей Дильназ,Шерхан Мұртаза
****
Кейін,кейін күштінің әлсізді қалай қорлайтынын талай көрдім.
****
Арманнан көңіл қалса-ашық аспанда күңгірт болып көрінеді.Өмірде мән-мағына қалмай,кеудең кеуек болып,дүниенің әділетсіздігінен түңіліп,қақпанға түскен қасқырдай құр кіржіңдеп қаласың.
****
Адам бейшараны қуанту оңай емес екен ғой.Көңіл жетсе,бәрі жетеді екен ғой...
****
Кім біледі,олар бізден гөрі бақыттырақ шығар.Мұндай сұм заман,қураған қу заман о дүниеде жоқ шығар.
****
Толықсып тұрған Ай бір аунап түскендей болды.
Сен қайдан келдің? – дегенде, бір данышпан:
-Мен балалықтың елінен келдім, – деген екен.
Ересектерде сол «балалықтың елінен» келмеген ешкім жоқ.
Анадан ешкім сақал-мұртымен тумайды.
Мен де солардың бірімін.
****
Бес жасар баланың миы әлі нүкте түспеген ақ қағаздай. Әсерлі оқиға, сұлу сурет сол аппақ қағазға өшпестей жазылып қалар.
****
Түйені жел шайқаса, ешкіні көктен ізде демеуші ме еді.
****
Бұл дүниенің біз білмейтін жұмбағы көп. Дүние о басында түп-түзу, дұрыс жаратылса керек. Бірақ кейін-кейін күштілер шыққан,әлсіздер шыққан. Әділетсіздік содан туған. Шын әділет – тепе-тендік. Адамдардың бәрі тең болуы керек. Ал адамдарда ондай теңдік бар ма? Біреу семіз, біреу арық. Әлемнің терезесі тең емес. Біреудікі биік, біреудікі аласа, ал біреудің терезесі шынысыз, қозы қарын ғана қампаяды. Ендеше, шын әділет еш уақытта, еш заманда да болмақ емес. Қазіргі әділет, әділет деп жүргеніміз – соның жұрнағы ғана.
****
Жақсы әке жаман балаға қырық жыл азық деген осы болар.
Шерхан Мұртазаның «Ай мен Айша» романы — қазақ әдебиетінің алтын қорына енген, шоқтығы биік туындылардың бірі. Бұл шығарма ойдан шығарылған көркем суреттеулерден гөрі, өмірдің ащы шындығына, жазушының өз басынан өткерген естеліктеріне негізделген. Романның басты тақырыбы — Ұлы Отан соғысы жылдарындағы және соғыстан кейінгі нәубет кезеңдегі тыл өмірі, ондағы халықтың, әсіресе ана мен баланың тартқан азабы, қайсарлығы мен рух тазалығы.
Шығарманың өзегі — Айша ананың бейнесі. Айша — соғыс өрті өршіп тұрған қиын-қыстау заманда үш баласын жалғыз өзі асырап, аяғынан тік тұрғызған мыңдаған қазақ аналарының жиынтық бейнесі. Оның бойындағы шыдамдылық, мейірімділік, балаларына деген шексіз махаббат пен адалдық оқырманды еріксіз сүйсіндіреді. Күйеуі Мұртаза «халық жауы» ретінде атылып кетсе де, Айша тағдырдың ауыр соққыларына бүгілмейді. Тылдағы ауыр еңбек, аштық, суық, жергілікті белсенділердің заңсыздығы мен қысымы Айшаның еңсесін түсіре алмайды. Ол — балаларының амандығы үшін кез келген қиындыққа қарсы тұруға дайын, рухы биік, нағыз Батыр Ана.
Романдағы екінші орталық бейне — Барсхан (жазушының өз прототипі). Оқиға осы кішкене баланың көзімен, сезімімен баяндалады. Балалық шағы соғыстың сұрапыл жылдарымен тұспа-тұс келген Барсханның ерте есеюі — сол кезеңдегі барлық балалардың трагедиясы. Ол ойын қуатын жаста мойнына үлкендердің жүгін артып, анасына сүйеу болуға тырысады. Барсханның ішкі жан дүниесі, анасына деген перзенттік махаббаты, әділетсіздікке деген наразылығы мен намысы өте шынайы әрі әсерлі суреттелген.
«Ай мен Айша» романының басты ерекшелігі — ондағы заман шындығының боямасыз берілуі. Автор сол кездегі қоғамдағы адами қасиеттер мен жауыздықты қатар көрсетеді. Бір тарапта ауылдағы халықтың ашаршылық пен жоқшылықтан қырылуы, Сталиндік режимнің әділетсіз саясаты, шолақ белсенділердің («Сұржекей» сияқты кейіпкерлердің) халықты қанауы тұрса, екінші тарапта кез келген жағдайда адамгершілікті сақтап қалған жандардың бауырмалдығы сөз болады.
Шығармадағы «Ай» символы да терең мағынаға ие. Ай — қараңғы түндегі үміт сәулесі, тазалық пен биіктіктің белгісі. Айша мен оның отбасы қаншалықты қараңғы, ауыр заманда өмір сүрсе де, бойларындағы адами намыс пен ар-ожданын, үміт отын өшірмей, Ай сияқты жарқырап қала береді.
Жазушының тіл байлығы, көркемдегіш құралдарды шебер қолдануы, оқиғаларды динамикалы әрі эмоционалды жеткізуі шығарманың құндылығын одан әрі арттыра түседі. Тілдің шырайы мен сөз саптауы оқырманды оқиғаның ортасына алып кеткендей әсер береді.
Қорытындылай келе, «Ай мен Айша» — жай ғана тарихи немесе өмірбаяндық роман емес, ол — ана махаббатына қойылған мәңгілік ескерткіш, ұлттық рух пен төзімділіктің гимні. Бұл туынды әрбір оқырманды бұрынғы бабалар мен аналардың көрген бейнетін ұмытпауға, бүгінгі бейбіт күннің қадірін білуге және кез келген қиындықта адамдық қалпымызды сақтауға үндейді. Шерхан Мұртазаның бұл шығармасы келешек ұрпақ үшін тағылымы мол, рухани азық болатын бірегей мұра болып қала береді.