Ұлт ертеңі: тұтыну қоғамынан жауапты қоғамға дейін

Біз қай тұста қателестік?

ХХІ ғасыр – мүмкіндіктер ғасыры. Ақпарат қолжетімді, білім алу бұрын-соңды болмаған деңгейде оңайлады. Алайда осы мол мүмкіндіктер адам санасының өсуіне алып келді ме? Қоғамға қарасақ, басым әңгіменің өзегі бір: табыс, жайлылық, жеке мүдде. «Қалай тез байимын?», «Қалай жеңіл өмір сүремін?» деген сұрақтар ойлануды, еңбектенуді, қоғам үшін жауапкершілік алуды ығыстырып барады. Адам баласын өзгелерден ерекшелейтін – саналы ой мен адамгершілік құндылықтар еді. Бірақ бүгін сол артықшылықты пайдаланбай, тұтынушылық инерциямен өмір сүріп жатқандаймыз.

Сауатсыздық – білімнің жоқтығы емес, ойлауға құлықсыздық

Бүгінгі сауатсыздықты тек әріп танымайтындықпен өлшеу – қате. Мәселе әлдеқайда терең. Қазіргі қоғамда функционалдық сауатсыздық белең алып отыр: адамдар ақпаратты көп тұтынады, бірақ оны талдауға, саралауға, қорытынды жасауға құлықсыз. Бұл – білімнің жетіспеуі емес, білімге деген ішкі сұраныстың әлсіреуі.

UNESCO деректеріне сүйенсек, әлем бойынша формалды білім деңгейі артқанымен, сыни ойлау мен мәтінді терең түсіну қабілеті соған сай дамып отырған жоқ. Ал OECD жүргізетін PISA зерттеулері оқушылардың күрделі мәтінмен жұмыс істеуде қиындық көретінін көрсетеді. Бұл – болашақта дербес ойлай алатын азаматтардың азаю қаупі.

Проблеманың екінші қыры – қоғамдық немқұрайлылық. Жеке пайда қоғамдық мүддеден жоғары қойылған ортада «беру» мәдениеті әлсірейді. Gallup зерттеулері бойынша, әлем халқының тек үштен бірі ғана волонтерлік қызметке қатысады. Демек, көпшілік қоғамнан алуға дайын, бірақ қоғамға үлес қосуға асық емес.

Құндылықтар дағдарысы: неге «Алаш рухы» жетіспейді?

Тарихқа көз жүгіртсек, ұлттың алға жылжуы жеке тұлғалардың жауапкершілігімен тікелей байланысты. Алаш қайраткерлері байлықты емес, халықты таңдады. Олар үшін білім – жеке артықшылық емес, ұлтты оятудың құралы болды. Бүгін сол ұстаным жетіспейді. Қоғамда «революция жасаймын, ой-сананы өзгертемін» дейтін сөз бар, бірақ іс аз. Бұл – сөз бен әрекеттің арасындағы алшақтық.

World Values Survey деректері көптеген елдерде жастардың өмірлік басымдықтары жеке табыс пен материалдық жетістікке қарай ойысқанын көрсетеді. Қоғамдық миссия, азаматтық жауапкершілік екінші қатарға сырғыған. Бұл үрдіс тоқтамаса, интеллектуалдық эволюция кері жүре бастайды.

 Қоғамдық сананы өлшеу және ояту

Бұл мәселелерді эмоциямен емес, өлшеу арқылы шешу қажет. Негізгі мақсат – қоғамдағы ойлау, оқу, жауапкершілік деңгейін нақты көрсеткіштер арқылы анықтау және оны өзгертуге бағытталған жүйе құру.

Сондықтан «Ұлттық ой-сана индексін» енгізу ұсынылады. Бұл индекс қоғамның интеллектуалдық және азаматтық ахуалын кешенді түрде бағалауға мүмкіндік береді. Ол оқу мәдениетін, сыни ойлау деңгейін, қоғамдық белсенділікті және «беру–алу» құндылықтарының арақатынасын қамтиды. Мұндай өлшемсіз біз нақты қай тұста тұрғанымызды да, қайда бара жатқанымызды да көре алмаймыз.

 Ұраннан жүйеге көшу

Бірінші кезекте, қоғамға қызмет ету мәдениетін институционалдандыру қажет. «1% Ұлтқа үлес» бастамасы – әр азаматтың уақытын, білімін немесе еңбегін қоғам игілігіне жүйелі түрде бағыттауға мүмкіндік береді. Бұл еріктілік пен азаматтық жауапкершілікті қалыпты нормаға айналдырады.

Екінші шешім – білім беру жүйесінде «Қоғамға қызмет» модулін енгізу. Университет түлегі дипломмен қатар қоғамға нақты пайда әкелген ісімен бағалануы тиіс. Бұл жастарды ойлауға емес, әрекет етуге үйретеді.

Үшінші бағыт – оқу мен ойлауды ұлттық стандартқа айналдыру. Ұзақ мәтін оқу, талдау, пікір қалыптастыру – элиталық қабілет емес, қоғам мүшесіне қойылатын талап болуы керек.

Төртінші шешім – сыни ойлауды міндетті пән ретінде дамыту. Фейк ақпарат заманында ойлай алмайтын қоғам – манипуляцияға оңай берілетін қоғам.

 Алу емес, беру арқылы өлшенетін ұлт

Өмірге адам болып келдің бе – адамзатқа титтей де болсын пайдаң тисін. Бұл – моралдық талап қана емес, өркениеттік шарт. Байлық, технология, жайлылық – бәрі құрал. Ал мақсат – саналы, жауапты, ойлы қоғам құру.

Біз тұтынумен шектелетін ұлт боламыз ба, әлде қоғамға қызмет етуді мәртебе санайтын елге айналамыз ба? Бұл сұрақтың жауабы заңда да, жүйеде де емес. Ол – әр адамның таңдауында.

Таңдау бар.
Ал жауапкершілік – бүгіннен басталады.