Қоғамды өзгерту үшін заң жеткілікті ме?

Мектепте құқық немесе тарих пәнінен «Заң қоғамды реттейді, бәріміз ережеге бағынуымыз керек» деп жиі айтады. Мұнымен ешкім дауласпайды, заңсыз өмір сүру мүмкін емес. Бірақ мені үнемі бір сұрақ мазалайды: шынымен тек қағаздағы қатал баптар мен айыппұлдар қоғамды жақсы жаққа өзгерте ала ма? Меніңше, жоқ. Заң - бұл тек қана сыртқы құрал, ал қоғамның өзгеруі адамдардың ішкі санасынан басталуы керек. Осы пікіріме өмірден бірнеше қарапайым мысал келтірейін.

Біздің елде соңғы уақытта вандализмге, яғни қоғамдық орындарды бүлдіруге қарсы заңдар өте қатты күшейтілді. Айыппұлдардың көлемі өсті, тіпті тәртіп бұзғандарды бірнеше тәулікке қамау туралы ережелер шықты. Бірақ кешкісін далаға шықсаң, сол баяғы көрініс: жаңадан салынған саябақтағы орындықтар сынып жатады, лифтінің іші шимайланған, ал аялдаманың әйнегін біреулер таспен ұрып сындырып кеткен. Неге заң бар, жаза бар, бірақ нәтиже аз? Себебі, адамдар заңнан қорыққанымен, оны іштей қабылдамайды. Олар «полиция немесе камера жоқ қой, ешкім көрмей тұрғанда істеп қалайын» деген психологиямен өмір сүреді. Статистикалық зерттеулерге қарасақ, ұсақ бұзақылықтардың 80%-дан астамы адамдардың заңды білмегендігінен емес, жай ғана «маған бәрібір» деген немқұрайлылықтан жасалады екен.

Тағы бір мысал - жолдағы қауіпсіздік. Көлік жүргізушілеріне жылдамдықты асырғаны үшін үлкен айыппұлдар салынады. Бірақ адамдар ереже сақтау мәдениетін ойламайды, олар тек «Сергек» камерасы бар жерде ғана жылдамдықты ақырындатып, камерадан өткен соң қайтадан газды басады. Демек, бізді заң емес, тек айыппұл төлеу қорқынышы ғана тежеп тұр. Осындай қорқынышқа негізделген қоғамды саналы деп айту қиын.

Менің сыни көзқарасым бойынша, қоғам заңнан сескенгеннен емес, бір-біріне деген құрмет пен жауапкершіліктен өзгеруі тиіс. Мысалы, Жапония немесе Сингапур сияқты елдерді алсақ, ол жақта көшеде қоқыс тастайтын жәшіктер өте аз болса да, айнала тап-таза. Адамдар ішкен сусынының құтысын үйіне апарып тастағанша қалтасына салып жүреді. Оларды артынан ешкім мылтықпен қорқытып тұрған жоқ, бұл - ішкі мәдениет пен тәрбие.

Қорыта айтқанда, заң - бұл тек қана ауыруды уақытша басатын дәрі сияқты. Ол мәселенің сыртқы белгісін жойғанымен, тамырын емдей алмайды. Біз мың жерден мінсіз, қатал заңдар шығарсақ та, әр адамның жүрегінде «ұят» деген ішкі заң оянмайынша, қоғам түзелмейді. Мемлекетті өзгертуді заңдарды көбейтуден емес, адамның санасын, адамгершілігін қалыптастырудан бастау керек деп ойлаймын.