Қазаққа көршісін жау қылу кімге тиімді?

Соңғы уақытта қазақтілді әлеуметтік желілерде қауіпті бір үрдіс байқалады. TikTok, Instagram, YouTube және басқа платформаларда қырғызды, өзбекті, тәжікті немесе өзге халықтарды кемсітіп, мазақтап, олардың ішіндегі бір адамның әрекетін тұтас ұлтқа таңып, «бұлар бізге жау», «бұлар бізді жек көреді», «бұлар осындай халық» деген мазмұндағы видеолар мен жазбалар көбейіп келеді.

Бір қарағанда, бұл жай ғана әлеуметтік желідегі айтыс-тартыс сияқты көрінуі мүмкін. Біреу видео түсірді, екіншісі жауап берді, үшіншісі көрілім жинады. Ертең ұмытылатын интернет дауы секілді.

Бірақ тарих мұндай нәрселерге әлдеқайда байыппен қарауды үйретеді.

Өйткені халықтар бір күнде жауласпайды. Соғыс та аяқ астынан басталмайды. Алдымен адамдардың санасында соғыс басталады.

Ал оның алғашқы қаруы көбіне мылтық емес — сөз.

Бүгін әзіл, ертең өшпенділік

Кез келген халықтың ішінде жақсы адам да, жаман адам да бар. Бір өзбек қылмыс жасаса — ол 37 миллион өзбектің қылмысы емес. Бір қырғыз қазақты балағаттаса — ол бүкіл қырғыз халқының пікірі емес. Бір қазақ өзге ұлтты қорласа — ол да бүкіл қазақ халқының атынан сөйлеп тұрған жоқ.

Бірақ әлеуметтік желінің қауіпті тұсы осында.

Бір өзбектің қазақ туралы жаман сөзі жазылған видео табылады. Ол миллиондаған адамның ішінен әдейі таңдап алынады. Видеоға «Өзбектердің қазақ туралы ойы» деген тақырып қойылады.

Бір қырғыздың оғаш әрекеті түсіріледі. «Қырғыздардың шын бейнесі» деп таратылады.

Сосын алгоритм өз жұмысын істейді. Ашу шақыратын контент көбірек пікір, дау, бөлісу жинайды. Адам сондай бірнеше видео көргеннен кейін оған тағы сондай материалдар ұсынылады.

Бір кезде оның алдында шынайы өмір емес, арнайы іріктелген «жаулар әлемі» пайда болады.

Ол көшеде мыңдаған қалыпты өзбекті көрмейді — TikTok-тағы он ақымақты көреді.

Миллиондаған қарапайым қырғызды білмейді — жанжал шығарған бес адамның видеосын көреді.

Сөйтіп жеке адамның ақымақтығы бір халықтың «мінезіне» айналады.

Осы жерден ең қауіпті өзгеріс басталады:

адамды адам ретінде емес, оның ұлты арқылы бағалау.

Руанда да бір күнде қырғынға айналған жоқ

1994 жылғы Руанда геноциді — сөздің қалай қаруға айналатынын көрсететін адамзат тарихындағы ең қорқынышты мысалдардың бірі.

Хуту экстремистері тутсилерді ұзақ уақыт бойы бөтен, қауіпті, жау ретінде көрсетіп келді. Әсіресе RTLM радиосы мен Kangura басылымы өшпенділік насихатының маңызды құралдарына айналды. Тутсилер адамдық қасиетінен айырылған топ ретінде сипатталып, оларға қарсы қорқыныш пен өшпенділік күшейтілді. Кейін Руанда жөніндегі халықаралық трибуналдың атақты «Media Case» ісінде RTLM хабарлары халықты өшпенділік пен зорлыққа жұмылдырғаны қаралды.

Мұндағы ең маңызды сабақ — геноцид басталған күні өшпенділік аспаннан түскен жоқ.

Оған дейін адамдардың санасы дайындалды. 

Алдымен «олар біз сияқты емес» деді.

Сосын «олар қауіпті» деді.

Одан кейін «олар бізге жау» деді.

Ақырында адам өлтіру кейбіреулердің санасында қылмыс емес, «жаудан қорғану» болып көріне бастады.

Әрине, TikTok-та өзбекті немесе қырғызды мазақтаған әр видео ертең геноцидке әкеледі деу — қисынсыз.

Бірақ қоғамды сол бағытқа апаратын психологиялық механизмдердің алғашқы сатылары өте ұқсас: жалпылау, кемсіту, адамсыздандыру, қорқыныш тудыру және бүкіл топты «жау» ретінде көрсету.

Сондықтан мұндай құбылысты «жай интернет қой» деп елемеуге болмайды.

Югославияның сабағы одан да жақын

1990-жылдары Югославия ыдырағанда серб, хорват және босняк халықтары бір-бірін алғаш рет көріп отырған бөтен жұрт емес еді.

Олар ондаған жыл бір мемлекетте өмір сүрді. Бір қалаларда тұрды. Бір кәсіпорындарда жұмыс істеді. Бір мектептерде оқыды. Аралас отбасылар құрылды.

Бірақ саяси дағдарыс күшейген кезде ұлтшыл насихат та күшейді.

Зерттеулерде сол кезеңдегі билік бақылауындағы ақпарат құралдарының қарсы тараптан болатын этникалық шабуыл қаупін әсірелеп, қорқынышты күшейтіп, қоғамды соғысқа психологиялық тұрғыдан дайындауға ықпал еткені көрсетіледі. Насихат бір жақпен шектелмей, қарсы насихатты да туғызды.

Кеше көрші болған адамдардың бір бөлігі бір-бірінен қорқа бастады.

Қорқыныш өшпенділікке айналды.

Өшпенділік зорлықты ақтауға мүмкіндік берді.

Ақыры Балқан соғыстары этникалық тазалауларға, жаппай қырғындарға және миллиондаған адамның тағдырын өзгерткен апатқа ұласты.

Бұл жерде тағы бір маңызды заңдылық бар:

насихат міндетті түрде «ана халықты өлтіріңдер» деген сөзден басталмайды.

Ол әлдеқайда қарапайым сөйлемдерден басталады:

«Олар бізді сыйламайды».

«Олардың бәрі сондай».

«Олар көбейіп бара жатыр».

«Олар біздің жерімізге көз тігіп отыр».

«Оларға сенуге болмайды».

«Біз аңқаумыз, ал олар бізді пайдаланып жатыр».

Осындай сөздер мың рет қайталанса, кеше қалыпты көрінген өшпенділік ертең қалыпты қоғамдық пікірге айналуы мүмкін.

Қазаққа көршілерін жау қылудың қандай пайдасы бар?

Енді ең қарапайым сұрақты қояйық.

Қазақстанның картасына қараңыз.

Біздің айналамызда кімдер өмір сүріп жатыр?

Өзбекстан, Қырғызстан, Ресей, Қытай, Түрікменстан және Каспийдің ар жағындағы елдер.

Орталық Азия халықтары ғасырлар бойы бір-бірімен араласып келеді. Тілімізде, тағамымызда, музыкамызда, салтымызда, тарихымызда ортақ дүние көп. Қазақ пен қырғыздың, қазақ пен өзбектің арасында туыстық, достық, сауда, көші-қон, құдалық байланыстар бар.

Ендеше қазаққа қырғызды жау қылудың пайдасы не?

Өзбекті жек көргізудің пайдасы не?

Қазақ пен қырғыз TikTok-та бір-бірін балағаттап отырса, одан Қазақстан күшейе ме?

Қазақ пен өзбек бір-бірінен күдіктенсе, біздің экономикамыз, қауіпсіздігіміз немесе мәдениетіміз ұта ма?

Жоқ.

Қазақстанға ең керегі — айналасында жаулары емес, тату әрі тұрақты көршілері болғаны.

Өз елінің ұлттық мүддесін қорғау — көршісін жек көру деген сөз емес.

Қырғызстанмен дау туындаса — мәселені сынауға болады.

Өзбекстанның қандай да бір саясаты Қазақстанның мүддесіне қайшы келсе — ашық айтуға болады.

Белгілі бір адамның қазақтарды қорлаған сөзі болса — сол адамды сынауға болады.

Бірақ бір адамның сөзі үшін тұтас халықты айыптау — сын емес.

Бұл интеллектуалдық жалқаулық.

Ал оны әдейі жасап, халықтарды бір-біріне айдап салу — әлдеқайда қауіпті әрекет.

«Олар да бізді жамандайды» деген уәж

Ең жиі айтылатын жауаптың бірі:

«Олар да қазақтарды жамандайды ғой».

Жамандаса, сол адам жауап берсін.

Бір өзбек TikTok-та қазақты қорласа, оған жауап ретінде өзбек халқын қорлау әділеттілік емес. Керісінше, бірінші ақымақтың қатесін екінші ақымақ қайталап отыр.

Сонда не болады?

Өзбек бір видео шығарады.

Қазақ жауап береді.

Оны өзбек көріп, тағы жауап береді.

Қазақтар оны таратады.

Әр тарап қарсы жақтың ең сауатсыз, ең дөрекі өкілдерін таңдап алып, «міне, олардың шын бейнесі» деп көрсетеді.

Бірнеше айдан кейін екі жақтың да әлеуметтік желісінде қарсы халық туралы жеккөрушілікке толы ақпарат көбейеді.

Сөйтіп он ақымақ миллиондаған адамның бір-біріне деген көзқарасын бұза алады.

Бұған жол бермеу керек.

Ең қауіпті адам — отқа бензин құятын адам

Мұндай контентті тарататындардың бәрін саналы арандатушы деуге болмайды.

Біреуі тарихты білмейді.

Біреуі эмоцияға берілген.

Біреуі қаралым қуып жүр.

Біреуі TikTok-та 500 мың қаралым алу үшін өз халқының ертеңгі қауіпсіздігін ойламайды.

Ал біреу мұны әдейі жасауы да мүмкін.

Бірақ мотиві қандай болса да, салдары өзгермейді.

Қазақ пен оның көршілерінің арасына өшпенділік салған адам Қазақстанның мүддесіне қызмет етіп жатқан жоқ.

Егер ол мұны әдейі істесе — қазақ қоғамына зиян келтіріп отыр.

Егер не істеп жатқанын түсінбесе — қауіпті ақымақтық жасап отыр.

Өйткені от жағу үшін міндетті түрде жау болудың қажеті жоқ. Кейде бір қорап сіріңке ұстаған ақымақтың өзі жеткілікті.

Патриотизмнің өлшемі — қанша халықты жек көретінің емес

Кейде өзге халықты кемсіту «ұлтшылдық» немесе «патриотизм» ретінде ұсынылады.

Бұл — патриотизмнің ең арзан түрі.

Қазақты жақсы көру үшін өзбекті жек көрудің қажеті жоқ.

Қазақ тілін қорғау үшін қырғызды қорлаудың қажеті жоқ.

Қазақстанның мүддесін қорғау үшін басқа халықтарды төмен санаудың қажеті жоқ.

Нағыз ұлттық сана — өз халқыңның тілін дамыту, білімін көтеру, экономикасын күшейту, мәдениетін сақтау, ғылымын дамыту, елінің қауіпсіздігін ойлау.

Ал күні бойы TikTok-та көрші халықтардың кемшілігін іздеп отыру Қазақстанды бір сантиметр де алға жылжытпайды.

Керісінше, қазақтың айналасына дұшпан көбейтеді.

Бір видео жарияламас бұрын ойлан

Сондықтан өзбек, қырғыз немесе басқа халық туралы арандатушы видео көргенде бірден бөлісе салма.

Өзіңнен бірнеше нәрсе сұра:

Бұл бүкіл халықтың пікірі ме, әлде бір адамның сөзі ме?

Видеоның толық нұсқасы бар ма?

Ол әдейі арандату үшін қиылып алынған жоқ па?

Мен мұны таратсам, мәселені шешемін бе, әлде екі халықтың арасына тағы бір тамшы өшпенділік қосамын ба?

Егер осы видеоның дәл сондай нұсқасын біреу қазақтар туралы таратса, мен оны әділетті деп санар ма едім?

Ең бастысы:

Бұл әрекет Қазақстанға не береді?

Егер жауабы «ештеңе» болса — таратпа.

Біз балаларымызға қандай Орталық Азия қалдырғымыз келеді?

Бүгін қазақ пен қырғыздың арасында соғыс жоқ.

Қазақ пен өзбектің арасында соғыс жоқ.

Базарда бірге сауда жасап жүрміз. Университетте бірге оқып жүрміз. Бір-біріміздің елдерімізге барып жүрміз. Құда болып, дос болып, кәсіп жасап жүрміз.

Осының қадірін білу керек.

Бейбітшілік — табиғаттың мәңгілік заңы емес.

Оны адамдар сақтайды.

Ал адамдар оны бұза да алады.

Тарихтағы талай қанды қақтығыстың алдында адамдар дәл біз сияқты өмір сүрген. Олардың да көршісі, жұмысы, отбасы, тойы, базары болған. Кейін бір кезеңде саясат, қорқыныш, өтірік пен насихат олардың арасына қабырға тұрғызды.

Сондықтан бүгін әлеуметтік желіге жазған бір сөйлеміңді ұсақ нәрсе деп ойлама.

Сөз қоғамдық сана қалыптастырады.

Қоғамдық сана әрекетке айналады.

Ал жаппай өшпенділік белгілі бір тарихи жағдайда зорлыққа да айналуы мүмкін. Руанда мен Балқан немесе тарихта болған басқа да қырғындар осы қауіптің дәлеліне жатады.

Бізге ондай сабақтың жаңасын өз жерімізде қайталаудың қажеті жоқ.

Қазақтың жауы — қырғыз емес.

Қазақтың жауы — өзбек емес.

Қазақтың жауы — көрші халықтармен өшпенділік орнатып, оны «патриотизм» деп сататын сана.

Бір тұтас халықты жау қылма.

Өйткені бүгін сен интернетке өшпенділік ретінде тастаған кішкентай ұшқынның ертең қай жерге түсетінін білмейсің.

Бейбітшілікті бұзу үшін мың адам керек емес. Кейде мыңдаған адам үнсіз бөліскен бір өтірік те жеткілікті. Ал оны тоқтатудың алғашқы қадамы өте қарапайым: өзің сол өтіріктің келесі таратушысы болма.