Айдаһар: сөздің шығу тегі мен көне тарихы

Қазақ тіліндегі «айдаһар» — түркілік төл сөз емес. Ол қазақ тіліне парсы тіліндегі اژدها (aždahā) сөзінен енген. Бұл атаудың тарихы көне ирандық тілдер мен мифологиялық дәстүрге барып тіреледі.

Авеста және Ажи-Дахака

Авеста — зороастризмнің қасиетті мәтіндер жинағы. Ол авеста тілінде, яғни көне иран тілдерінің бірінде сақталған. Авеста бір уақытта жазылған бір кітап емес: әр кезеңде қалыптасқан діни мәтіндердің жиынтығы. Оның ең көне қабатына Заратуштраға телінетін Гаталар жатады. 

Ажи-Дахака (Aži Dahāka) — Авестада кездесетін зұлым мифологиялық мақұлық. Мұндағы авесталық aži сөзі «жылан» дегенді білдіреді. Dahāka — атаудың екінші бөлігі; оның этимологиясы жөнінде біржақты пікір жоқ.

Авестаның Ясна 9.8 бөлімінде Ажи-Дахака:

үш ауызды, үш басты, алты көзді, мың айласы бар, аса күшті әрі зұлым мақұлық

ретінде сипатталады. Ол Ангра-Майнью (Ахриман) жаратқан жойқын мақұлықтардың бірі ретінде көрсетіледі.

Оған қарсы тұрған қаһарман — Траэтаона (Θraētaona). Кейінгі парсы дәстүрінде Траэтаона Ферейдунға, ал Ажи-Дахака Заххакқа айналады.

Ажи-Дахакадан Заххакқа

Көне ирандық мифологиялық бейне парсы әдеби дәстүрінде өзгеріске ұшырады. Aži Dahāka атауымен байланысты бейне орта парсы дәуіріндегі Aždahāg, кейін парсы эпосындағы Заххак тұлғасына айналды.

Фирдоусидің XI ғасырдың басында аяқталған «Шахнамасында» Заххак енді үш басты мақұлық емес, иығынан екі жылан өсіп шыққан зұлым патша ретінде суреттеледі. Бұл — бір мифологиялық образдың ғасырлар бойы өзгеруінің айқын мысалы.

Сонымен қатар жаңа парсы тіліндегі aždahā сөзі жалқы есімнен тәуелсіз қолданысқа өтіп, «алып жылан, айдаһар» мағынасындағы жалпы атауға айналды.

«Айдаһар» сөзі қазақ тіліне қалай келді?

Парсы мәдениеті мен әдебиетінің Орталық Азияға ықпалы нәтижесінде aždahā атауы түркі тілдеріне де тарады. Қазақ тілінде ол фонетикалық бейімделіп, «айдаһар» түрінде орнықты.