Доллар тағы да құбылды: теңгені не әлсіретіп жатыр және 2026 жылдың соңына дейін не күтуге болады?

Валюта бағамына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі  халықаралық қаржы нарығындағы доллардың жағдайы. Егер АҚШ-тағы пайыздық мөлшерлемелер жоғары болып, долларлық активтер инвесторлар үшін тартымды болса, доллардың басқа валюталарға қатысты нығаюы мүмкін. Мұндай жағдайда дамушы мемлекеттердің валюталарына да қысым түседі.

Екінші фактор  Қазақстандағы валютаға сұраныс пен ұсыныстың арақатынасы. Экспорттаушылар шетел валютасын ішкі нарыққа сатса, доллар ұсынысы артады. Ал импорттаушылардың шетелден тауар сатып алу үшін долларды көбірек қажет етуі сұранысты күшейтеді.

Үшінші фактор  нарық қатысушыларының күтулері. Егер кәсіпкерлер мен инвесторлар доллар алдағы уақытта қымбаттайды деп ойласа, олар валютаны ертерек сатып алуы мүмкін. Бұл сұраныстың өсуіне ықпал етеді.

Демек, доллардың қысқа мерзімде қымбаттауы бірнеше себептің қатар әсер етуінен туындауы мүмкін. Бірақ оның ұзақ мерзімді үрдіске айналғанын анықтау үшін бірнеше апта мен айдағы деректерді салыстыру қажет.

Теңге соңғы жылдары қалай өзгерді?

Қазақстанның валюталық тарихына қарасақ, теңгенің қозғалысы бірқалыпты болмағанын көреміз. Әр кезеңде мұнай нарығы, геосаяси жағдай, әлемдік қаржы жүйесі және ел ішіндегі экономикалық саясат әртүрлі рөл атқарды.

Теңге бағамындағы маңызды кезеңдер

Бұл оқиғалардың ішінен 2024 және 2025 жылдарды салыстыру ерекше маңызды. Себебі олар доллардың тек қымбаттап қана қоймай, кейін қайта арзандауы да мүмкін екенін көрсетеді.

2024 жыл: доллардың айтарлықтай қымбаттауы

Қазақстан Ұлттық банкінің деректеріне сәйкес, 2024 жылы доллар бағамы жыл басындағы шамамен 454,56 теңгеден жыл соңында 525,10 теңгеге дейін өсті. Бұл  шамамен 70,5 теңге немесе 15,5 пайыздық өсім.

Жыл ішінде доллар бағамы сәуір–мамыр айларында шамамен 439 теңгеге дейін төмендегенімен, екінші жартыжылдықта қайта көтерілді. Жылдық ең жоғары көрсеткіш 524,66 теңге болды.

Ұлттық банк бұл өзгерістерге доллардың әлемдік нарықта нығаюы, импорттаушылардың валютаға сұранысының артуы және Ресей рублінің әлсіреуі әсер еткенін атап өтті. Сонымен қатар, сол кезеңде теңгенің қозғалысы мұнай бағасымен салыстырғанда рубль бағамымен көбірек байланысты болған.

Бұл  маңызды қорытынды. Қазақстан мұнай экспорттаушы ел болғанымен, теңге бағамын тек мұнай бағасына қарап болжау мүмкін емес.

Дереккөз: Қазақстан Ұлттық банкінің 2024 жылғы қаржылық тұрақтылық туралы есебі.

2025 жыл: теңге қайта нығайды

2025 жылдың соңында жағдай өзгерді. Ұлттық банктің 2026 жылғы 5 қаңтарда жариялаған мәліметі бойынша, доллар бағамы жыл басындағы 525,10 теңгеден желтоқсанның соңында 505,73 теңгеге дейін төмендеді.

Жыл қорытындысында теңге долларға қатысты 3,7 пайызға нығайды.

Бұл жерде екі жайтты ескеру керек. Біріншіден, 2024 жылғы әлсіреуден кейін теңгенің нығаюы валюта бағамының екі бағытта да қозғала алатынын көрсетті. Екіншіден, бір жылдағы нығаю алдыңғы кезеңдегі барлық жоғалтуды өтеген жоқ.

2025 жылы Ұлттық қордан валюта сату да ішкі нарықтағы доллар ұсынысының маңызды құрамдас бөлігі болды. Желтоқсанда 400 миллион доллар сатылып, бұл сол айдағы сауда көлемінің шамамен 5 пайызын құрады.

Мұндай операциялар нарықтағы сұраныс пен ұсыныстың арақатынасына әсер етуі мүмкін. Бірақ оларды теңгенің нығаюына жалғыз себеп деп қарастыруға болмайды.

Дереккөз: Қазақстан Ұлттық банкінің 2025 жылғы валюта нарығына қатысты есебі.

Осы екі жылды салыстырудан шығатын қорытынды: теңге бағамы үнемі бір бағытта өзгермейді. Оның қозғалысы ішкі және сыртқы факторлардың арақатынасына тәуелді.

Доллар бағамын анықтайтын бес негізгі фактор

Доллардың неге қымбаттағанын түсіну үшін оның бағамына әсер ететін бес факторға назар аудару қажет.

Бірінші фактор -  мұнай бағасы.

Қазақстанның экспорттық кірістерінің маңызды бөлігі мұнаймен байланысты. Мұнай бағасы көтерілгенде елге түсетін валюталық түсім артуы мүмкін. Бұл ішкі нарықтағы доллар ұсынысын көбейтіп, теңгеге қолдау көрсетуі ықтимал.

Керісінше, мұнай арзандаса, экспорттық кірістерге қысым түседі. Бірақ мұнай бағасы мен теңге бағамы арасында автоматты байланыс жоқ: экспорт көлемі, компаниялардың валютаны сату шешімдері және импортқа сұраныс та маңызды.

Екінші фактор - АҚШ Федералдық резерв жүйесінің саясаты.

АҚШ-тағы пайыздық мөлшерлемелер жоғары болған кезде долларлық активтер инвесторларға тартымды болуы мүмкін. Бұл халықаралық капиталдың қозғалысына әсер етіп, доллардың нығаюына ықпал етеді.

Алайда нарық нақты шешімдерді ғана емес, болашақтағы мөлшерлемелерге қатысты күтулерді де бағалайды.

Үшінші фактор - импорт.

Қазақстан шетелден техника, жабдық, автомобильдер, электроника және басқа да тауарлар сатып алады. Оларды төлеу үшін кәсіпорындарға шетел валютасы қажет.

Егер импортқа байланысты доллар сұранысы экспорттаушылардың валюталық ұсынысынан жылдам өссе, теңгеге қысым күшеюі мүмкін.

Төртінші фактор - Ресей рублі.

Қазақстан мен Ресей арасындағы сауда байланыстарының ауқымы рубль бағамын маңызды сыртқы факторлардың біріне айналдырады. Рубльдің әлсіреуі сауда ағындары мен нарық қатысушыларының күтулері арқылы теңгеге ықпал етуі мүмкін.

Дегенмен екі валюта әрдайым бір бағытта қозғалмайды.

Бесінші фактор - инфляция мен Ұлттық банктің саясаты.

Инфляция жоғары болған кезде теңгенің сатып алу қабілеті төмендейді. Ал базалық мөлшерлеменің жоғары болуы теңгелік депозиттер мен қаржы құралдарының тартымдылығын қолдауы мүмкін.

Сондықтан инфляция, базалық мөлшерлеме және валюталық бағамды бір-бірінен бөлек қарастыруға болмайды.

2026 жылы Қазақстан экономикасында не болып жатыр?

2026 жылғы жағдайды талдағанда ресми деректерге сүйену маңызды.

Қазақстан Ұлттық банкінің 2026 жылғы 27 тамызда жарияланған макросауалнамасында сарапшылар жылдық инфляцияны 10 пайыз деңгейінде бағалаған. Бұл  сауалнамаға қатысқан кәсіби ұйымдардың болжамы, Ұлттық банктің ресми инфляциялық болжамымен бірдей ұғым емес.

Сол сауалнамада Brent маркалы мұнайдың 2026 жылғы орташа бағасы барреліне 82,7 доллар болады деген күтім көрсетілген.

Ал доллар бағамының 2026 жылғы орташа деңгейіне қатысты сарапшылардың медианалық бағасы 490 теңгені құраған. 2025 жылғы нақты орташа бағам 521,6 теңге болған.

Мұнда маңызды айырмашылық бар: 490 теңге — жыл соңындағы курс емес, 2026 жылдың орташа бағамына қатысты болжам. Ол доллар міндетті түрде осы деңгейге түседі дегенді білдірмейді.

Дереккөз: Ұлттық банктің 2026 жылғы тамыздағы макросауалнамасы.

Бұл мәліметтерді қалай түсіндіруге болады?

Бір жағынан, мұнайдың салыстырмалы түрде жоғары бағасы экспорттық түсімге қолдау көрсетуі мүмкін. Екінші жағынан, инфляцияның жоғары деңгейде қалуы, импорттың өсуі және халықаралық қаржы нарығындағы белгісіздік теңгеге қысым түсіруі ықтимал.

Сондықтан 2026 жылғы доллар бағамының бағыты бір ғана факторға емес, осы жағдайлардың қайсысы басым болатынына байланысты.

2026 жылдың соңына дейін доллар қай бағытта қозғалуы мүмкін?

Валюта бағамын дәл болжау қиын. Дегенмен қолда бар экономикалық факторларға сүйене отырып, үш ықтимал сценарийді қарастыруға болады.

Бірінші сценарий: теңге тұрақтанады

Бұл жағдайда экспорттық түсім жеткілікті болып, мұнай бағасы қолайлы деңгейде сақталады. Инфляция біртіндеп баяулап, теңгелік қаржы құралдарының тартымдылығы артуы мүмкін.

Егер ішкі нарықтағы доллар ұсынысы жеткілікті болса, доллар бағамы төмендеуі немесе белгілі бір аралықта тұрақтануы ықтимал.

Алайда бұл сценарийдің орындалуы мұнай бағасына ғана емес, импорт көлеміне және әлемдік доллардың қозғалысына да байланысты.

Екінші сценарий: доллар біртіндеп қымбаттайды

Бұл жағдайда валютаға сұраныс біртіндеп өсіп, доллар бағамы апталар немесе айлар ішінде жоғарылауы мүмкін.

Оған импорттың артуы, инфляцияның баяу төмендеуі, рубльдің әлсіреуі немесе экспорттық түсімнің азаюы әсер етуі ықтимал.

Мұндай жағдайда доллар күн сайын өсе бермеуі мүмкін. Оның арасында арзандау кезеңдері де болады. Сондықтан қысқа мерзімді төмендеуді ұзақ мерзімді бағыттың өзгеруі деп қабылдауға асықпау керек.

Үшінші сценарий: сыртқы күйзеліс болады

Мұнай бағасының күрт төмендеуі, геосаяси шиеленістің күшеюі немесе әлемдік нарықта долларға сұраныстың күрт артуы теңгеге қысым түсіруі мүмкін.

Мұндай жағдайда доллар қысқа мерзімде айтарлықтай қымбаттауы ықтимал.

Бірақ бұл міндетті түрде жүзеге асатын болжам емес, сыртқы тәуекелдер күшейген кезде ескерілетін сценарий.

Қай сценарийге назар аудару керек?

Қазіргі деректер негізінде бір сценарийді нақты жеңімпаз деп атау дұрыс емес. Оның орнына мына көрсеткіштерді тұрақты бақылау қажет:

1. мұнай бағасының қозғалысы;
2. АҚШ Федералдық резерв жүйесінің шешімдері;
3. Қазақстандағы инфляция мен базалық мөлшерлеме;
4. теңгеге қатысты валюта сұранысы мен ұсынысы;
5. Ұлттық қордан сатылатын валютаның көлемі;
6. Ресей рублінің бағамы.

Осы көрсеткіштер бір бағытта өзгерсе, теңгенің болашақ қозғалысын түсіну жеңілдейді. Ал олардың әсері қарама-қайшы болған жағдайда валюта бағамының құбылуы жалғасуы мүмкін.

Долларды қазір сатып алу керек пе?

Бұл сұраққа бәріне бірдей жарайтын жауап жоқ. Шешім адамның қаржылық мақсатына және ақшаны қашан пайдаланатынына байланысты.

Егер доллар шетелде оқу, саяхат немесе шетел валютасымен төленетін шығындар үшін қажет болса, оны қажеттілікке қарай бірнеше кезеңмен сатып алу бір күндік бағамға тәуелділікті азайтуы мүмкін.

Ал жинақты сақтау үшін валюта таңдайтын адам теңгелік және валюталық депозиттердің табыстылығын, инфляцияны, айырбастау шығындарын және болашақтағы қаржылық міндеттемелерін ескеруі керек.

Мысалы, доллар қымбаттаған жағдайда валюталық жинақтың теңгемен есептелген құны өседі. Бірақ кейін доллар арзандаса, бұл құн төмендеуі мүмкін. Сондықтан доллар сатып алу автоматты түрде пайда әкелетін шешім емес.

Ең бастысы  валютаны тек оның бүгінгі қозғалысына қарап емес, жеке қаржылық мақсатқа сәйкес таңдау.

Қазақстанның соңғы жылдардағы валюталық тарихы теңгенің мұнай бағасына ғана емес, халықаралық қаржы нарығына, импортқа сұранысқа, рубльге және ішкі экономикалық саясатқа да тәуелді екенін көрсетті.

2024 жылы доллардың айтарлықтай қымбаттауы, ал 2025 жылы теңгенің қайта нығаюы валюта нарығының бір бағытта үнемі қозғала бермейтінін дәлелдейді.

2026 жылдың соңына дейін де осындай құбылмалылық сақталуы мүмкін. Егер экспорттық түсім жеткілікті болып, инфляция баяуласа, теңге тұрақтануы ықтимал. Ал сыртқы тәуекелдер күшейіп, валютаға сұраныс артса, доллар қайта қымбаттауы мүмкін.

Сондықтан бүгінгі негізгі сұрақ «доллар ертең қанша болады?» дегенмен шектелмеуі керек. Одан да маңыздысы оның бағамына қандай факторлар әсер етіп жатқанын және сол факторлар алдағы уақытта қалай өзгеруі мүмкін екенін түсіну.