Корейская косметика премиум класса

Замана белестер

роман

БІРІНШІ ТАРАУ

I

Ел үйреншікті көш жолын сағалай күзекке келді. Шиі қалың, қыры бетегелі, жусаны тұнып тұрған Қотанбұлақ, Жамбасқұдық, Күзеуқұдықтарына бытырай қонып үйлерін тікті. Елдің ендігі әрекеті қыстың қамы. Азды-көпті болсын иішен шауып, мінер ат, марқа қозы, лаққа деген шөп қорын жасау. Күзекке келіп орнығысымен әкем мені ертіп Дегелең тауының бауырындағы қыстауға жол тартты.

Біз келгенде өлке бойы дуылдаған пішеншілер екен. Біздің үйдің пішендігі «Жалпақ шілік» деген талдың аралы еді. Күндіз тауда пішенде болып, кешкілікте Қарабұлақ бойында отырған жатақ ауылдарға келіп қонамыз. Менің білгім келіп жүргені сонау Сүлейменнің көк құнанын мініп бауырына кеткен Мұқанбетқали хабары.

Біз тауда шабылған пішенді жинап жүргенде Шота кезеңнен асып келе жатқан Тілеу келіп сәлем беріп амандасты. Тілеуден Жаманащыдағы ауылдың жай-жапсарын сұрай отырып әкем Тәтең үйінің жайын да сұрады. «Әлгі Сүлеймен үйіндегі баласы қашып кетіп еді, үйіне аман барып па?» деп айрықша анықтады.

— Ә, Мұқанбетқали ма? Ол осындағы жатаққа келіп, содам қалашыға ілесіп Уақтағы үйіне барған. Естуім Тәтең Мұқанбетқалиды алып ішкі жаққа жылдағы кәсібіне кетіпті. Сүлейменнің құнанын Уақтағы құдасының қолына беріп кетіпті. Шамасы қатынасқан адам болса осы жатаққа жеткіз деген болса керек, — деп Тілеу естіген хабарын айтты.

Жаздай көріспеген ағайын адамдардың сағыныса сөйлесіп, өткен-кеткенді әңгіме ететіні қандай. Әкем тағы біразда Тілеуден:

— Осы Тәтеңнің атының ұрысы кім болды? — деп сол бір ел арасына үлкен сергелдең болған жайды сұрады.

— Исеке, сіз ел арасының сөзіне кіріспейтін кәсіп адамысыз. Мына Кешу атаңның тентегі жалына қол тигізбей тұр ғой. Анада екі жақтың сөзін ұстаған Смайыл би басында соншалық, әділдік айтатын ата баласы болып кіріскен еді. Артынан сөзді сиыр құймышақтатып аяғын жерге тигізбеді. Естуім, сол біз сөз байлап қайтқаннан кейін Смайылды Әбен болыс шақырып алып ұрсыпты. «Сен немене, Тәтем тазға жоқшы болып қиғаштай сөйледің. Жақсыбай ұры болғанда біз кім боламыз. Олар тек Жақсыбайды ұры деп отырған жоқ. Біздің қосты да ұрлық, ұясы деді емес пе. Егер сол Сәрсембай, Қоңқабай айтқан сонау екі жылқы біздің қостағы жылқыға қосылып, онан Тобықтыға өткізілген болса, сонда ұрының үлкені мына біздің қос болады екен. Осыны неге ойламайсың? Тағы да ескертіп қояйын, ана ағаң Исмықтың Көкі Кекібайы қанжығасынан қан аққан ұры. Өткен күздегі аулыңа келген Ырғақты Төлегеннің үш биесін ұрлағаны мойнына қойылып, масқара болғаны есінде ме? Сонда «елге-жұртқа масқара қылма, жең ұшынан жалғастырып жібер» деп мөймілдеген сен емес пе едің» деп күш те көрсетіпті. Сонымен Смайыл мысы құрып көріне алмай қалды ғой. Уәделі мерзімінде барып жөнін сұрағанымызда, Смайыл: «Батыр айғақ шөңгел куәларыңыз жоқ қой. Әлі де қарастырып анықтаңыздар. Ат үстінде тұрып Жақсыбай бір ауыз сөз айтты деп тұра бассалып шариғат ұстау ағайын арасына жараспай тұр. Ана бір-екі жылқы жөнінде де дәлелдеріңіз ұзын құлақхабар. Кім әкелді, қайдан келді, кім әкетті? Дәлелі жоқ қой» деп, сөз бұйдаға салып ұстатпады. Сонымен сөзге қолымыз жетпей қайтқамыз. Тәтең құрымын сүйретіп Уаққа көшіп кеткен, — деп Тәтең жайын баяндап шықты.

— Немене, Тәтең сол Уақ жақта қыстамақ па? — деп әкем Тілеуден тағы Тәтең үйінің жайын сұрады.

— Исеке, өзіңіз білесіз, Тәтен кіді кісі ғой, былтырғы атын сұрап барғандағы тұщы денесіне тиген ащы таяқ етінен өтіп сүйегіне жеткен ғой. Сонан ел ішінде отыруға намыстанып барып отыр ғой.

— Қайтсін, жоқтық отырғыза ма? — деп әкем Тәтеңнің халіне күйіне сөйледі.

Менің ойым Мұқаметқалиды қайда баратынын, қай жерде жүретінін білгім келіп, Тілеу ағайдан ақырындап сұрап қалдым.

— Тілеу аға, Мұқаметқали әкесімен кәсіпке барғанда қай жаққа барады? Қай жермен жүреді? — дедім. Тілеу сөзуар, әзілшіл, ақжарқын адам еді. Мені баласынбады.

— Мына Сапарғалидың сұрауы қызық, құрбысы-ау, Мұқаметқалидың қайда, қай жермен жүргенін білгісі келеді, нем күліп, — Ол әкесімен еріп ана Ертістің ар-жағындағы Белағаш жаққа кетті. Семей барып Ертістен өтіп барады, — деді.

Сонда менің көз алдыма осыдан үш жыл бұрын Хауа тәтемді ұзатып Ертістің аржағына барғаным, Семейде болып пароммен өткенім есіме түсті. Адам бала күнінде өзі ерекше жаңалық деп таңданған көріністі ұмытпайды ғой. Бәрі көз алдыма келді. Менің сол жолғы жүрісім, тұңғыш алыс жолға барып қайтқан қызықты жолаушылығым еді.

II

Ол 1905 жылы болатын. Жалпы есімде қалғаны — ауылда үлкендер әңгімелескенде Жапон мен орыс патшалығы арасында болған соғысты айтып, үрейлі хабарлар сөйлейтін.

Сол жылдың қысында мен араб тіліндегі кішкене кітаптарды оқи бастаған, хат танып сауаттанып қалған кезім еді. Қисса кітаптарды оқып, құмартып жүрдім. Менің өз әкемнің үлкен ағасы Оспан деген кісінің, ол кісіні біз «Үлкен ата» деуші едік, Хауа дейтін жалғыз қызы болатын. Сол Хауа тәтемізге сонау Ертіс өзенінің ар-жағында тұратын әйелі өлген Дауыт деген кісі айттыра келді. Ол құдалықта менің не шаруам бар, маған ауылға қонақ келіп, мәжіліс болса болғаны.

Өзіміздің елде Рақымбек деген аса бір өнерлі жігіт болатын. Сол Рақымбекті Дауыт өзіне басшы етіп ертіп келді. Әрі әнші, сері, мінезі сондай сүйкімді, өзі сондай келісті сұлу Рақымбекті мен сондай жақсы көрем. Ол мені, өзінің ойындарын (асық ойыны, тағы бірнеше ұлт ойындарын) үйретті, өнерге баулыды.

Күйеу алыс жерден келгендіктен ұзақ жатып, күн жылынып, жаз шыға ұзатып алып қайтты. Күйеу біздің ауылда болғанда Рақымбек те бірге болды. Оның аулы біздің ауылдан онша алыс емес еді. Сондықтан ол, бір күн, жарым күн ауылға барып келеді де, өзі бастап келген Дауыттың қасында болады.

Ең алғаш Абайдың атын да, оның «Айттым сәлем Қаламқас» дейтін әнін де мен Рақымбектен естідім. Жоғарыда атаған Хауа тотемнің қол ұстатар ырымын жасағанда жап-жақсы той болды. Осы тойда Рақымбек Абайдың әнін айтқанда үлкендер «қайран Абай-ай, қара жер оны да жұтты-ау» дескені әлі құлағымда. Онда Абайдың қайтыс болғанына бір жыл болыпты. Сол тойда өзіміздің елдің атақты ақыны Кішкіл Қойшыбаев отырған жұртқа арнап заман жәйлі өлең айтты. Мен алғаш рет ойынан өлеңді ауызекі ағыта сайрайтын ақынды көргенім сол, о да маған ерекше жаңалық болды.

Әр алуан қисса оқып, ойым жаңа қанаттанып келе жатқан маған, Рақымбек сияқты асқан әнші, Кішкіл сияқты төкпе ақынды көріп, елмен бірге отырып сүйсіне тыңдағаным ойымда өшпестей терең із қалдырды.

Осындай өз өмірімнің алғашқы тілашары сияқты өнер жаңалықтарын көріп эсер алуымның үстіне, тәтемді ұзатып апаруға іліккенім жаңалықтан жаңалыққа шұйгітті. Біздің ауылдың қонысы Дегелең тауының бауырында, ал, Хауа тәтейді айттырып алған Дауыт жездейдің қонысы Ертіс өзенінің арғы жағында қазақ-орыспен аралас отыратын жерде екен. Оған барғанда Семей шәрі арқылы Ертістен өтіп барады екен. Ол кезде Семей мен біздің ауылдың арасы сондай шалғай алыс жол.

Ауыл адамдары бұл екі араның жүріс-тұрысын әлденеше қонақтық жол деп есептейтін еді. Шақырым есебін ат айдаған кісілер ғана айтатын еді.

Біз екі күн өтіп үшінші күні бір шағын шәрге келдік. Шатырлаған үш-төрт ағаш үй. Айналасында жапырағы желбірей ағаш өсіп тұр. Олардан да маған ерекше тамаша болғаны — сол үйлердің айналасында үй құстары өріп жүр. Әсіресе үй қоймаларына қонып алып шақырған, басында түрлі-түсті айдары, ұзын құйрық құстың дауысы болды. Мен ондай әдемі құсты бұрын көрген жоқпын. Тек қиссалардан тауыс деген тамаша сұлу құстың түрін оқығаным бар-ды. Сол шығар деп ойладым. Біздің атымыздың басын ұстаған Мұқаш деген ағайым қалада болған, аздап орысша тіл білетін, шала-шарпы шәрше киінетін жігіт еді. Мен сонан сұрадым.

— Мұқаш аға, мынау қандай құс? — деп.

— Бұл тауық деген үй құсы. Оның ана шақырып тұрған еркегін қораз дейді. Жұмыртқа табатын, ұя басатындарын мекиен дейді.

— Оның иесі бола ма? — дедім.

— Иесі болмаса, қайдан мұнда жүрсін. Олардың иесі мына үйлерде тұратын орыстар. Олар тауықтың жұмыртқасын алып жейді. Өзін қыста соғым етеді — деп күлді.

— Олар мұнда қайдан келген? Неге бұл жерде үй салып отыр? — дедім.

— Олар, анау аппақ шаңытқан көлді көресің бе, ол түз көлі. Сол тұзды Семейдің байы қалаға тарттырып сатады. Оны осы жердің қазақтары көлігін жалдап тасиды. Мына үйдің орыстары сол тұзды шығарып Семейдегі байдың қорасына жіберіп тұратын адамдары, — деп түсіндіреді.

Мен үшін шатырлы ағаш үй, анау тауық қоразы ғажайып жана дүние болды. Ертелі-кеш жол бойында осы тамаша көз алдымнан кетпей қойды. Біз енді ара қонып Семей шәріне жақындадық. Семейге түстік жер қалғанда, Ертіс өзенінің бойы болса керек, қарауытқан белдеу көрінді. Сол белдеудің бір белесінен аңдаған ақ мұнаралар саңдақтанды. Біз Семейге таяна бергенде күн еңкейіп батысына жақындаған кез еді. Кешкі батар күннің шұғыласы сонау андаған ақ мұнаралардың басына шағылысып әлде не жарқылдап тұрды. Мен ол жарқылдақтың не екенін ажырата алмай, тағы да өзім білімпаз көретін Мұқашқа жармастым.

— Мұқаш аға, ана саңдақтаған ақ мойнақтар немене? Неге оның басындағы бір нәрсе күнге шағылысады? дедім.

— Әлі қалаға жеткенде көресің. Семей қаласында әлденеше мешіт бар, шіркеулер бар. Солардың анау сорайған аспан зәулім мұнаралары. Ал ана күнге шағылысқан басындағы айшықтары мен крестері. Оларды алтыннан жасаған, — дейді, Мұқаш барлық ғажайыптың тілін білетін кісі болып.

Мен енді қалаға жетіп сол ғажайып мешіттерді, шіркеулерді көруге асығып келемін. Әлден уақытта Семей шәрінің «Заречная слабодқа» аталатын бергі қыр жағы бөліміне келдік. Біздің пұл қалада түсетін үйіміз арғы жақта, яғни үлкен Семейде екен. Оған бару үшін Ертістен өту керек екен. Біздің алдымызда үнемі жол бастап жүріп отыратын Дауыт жездей. Оның атқосшы серігі Құлмағамбет орта жастағы, өзі бір қулықшылдау кісі болатын. Сол келіп Ертістің «Қайық аузы» дейтін жеріне тоқтады. Қайық аузы» толып тұрған арбалы, атты кісілер, үнемі арбада ішім пысып келе жатқан еді, әлгі жерге тоқтасымен жүгіріп Құлмағамбеттің қасына келдім.

— Құлеке, мынау қандай үлкен су? Бұдан біз қалай өтеміз? – дедім.

— Мынау Ертіс өзені. Бұған алдымен бірінші келген кісіні тоғытып алады. Қазір сені тоғытамыз. Сол ырымын жасамаса, өзен тасып тулайды, — деп Дауытқа көзін қысып қойды. — Мен алғашында шын көріп қорқыңқырап та қалдым.

— Қой, Құлмағамбет, баланы қорқытпа, — деп Дауыт жездей:

— Анау кісілер мініп бара жатқан үлкен қайықты көрдің бе? Ол үстіндегі кісілерді арғы жаққа өткізеді де, қайтып осында келеді. Соған мініп өтеміз.

— Ат-арбаны қайтеміз? — дедім.

— Ат-арбаны ана кісілер сияқты біз де паромға саламыз, — деді. — Мен паром деген сөзді бірінші рет естідім.

Қойшы, әлден уақытта паром қайтып келді. Ол жақтан да көптеген ат, арба, кісі тиеп алып келді. Сонан бір мезгілде таласа-тармаса паромға ат-арбаны салуға жүргізгенде қырдың қайыққа түсіп көрмеген аттары аяғын баспай дірілдеп тұрып алды. Қайықшы жігіттер жабылып қайыққа (паромға) түсірді-ау. Сонан мен де арбаға мініп алғамын. Жүзіп отырған арғы қабаққа келдік. Қайықтан шыққанда алдымызда зәулім ақ үй, оның төбесінде аспан бойлаған бірнеше мұнара. Мұнараның басында, бағанағы күнге шағылысқан алтын айшықтар тұр. Олар біреу емес, әлденешеу екен. Бірінен-бірі өтеді.

Міне, мен Ертістен де құстай ұшып қайықпен өттім. Сонан бір көк шатырлы үйге келдік. Ол Дауыт жездейдің танысының үйі екен. Маған көк бояумен боялған қақпасынан бастап, ашпалы терезесіне дейін бір тамаша дүние болды.

Ертеңіне енді Ертістің арғы қабағына жағалай жездейдің ауылына тарттық. Семей қаласының күнбатыс жақ шетінен шыға бере тоғайлы алқаппен жолға түсіп жүре бергеннен-ақ арбаның доңғалағы құмға күпшегіне дейін кіріп, аттар әрең-әрең арбаны жылжытады. Сол ауырлықтың бәрі менен болып тұрғандай-ақ, арбадан түсе қалып жаяу еремін. Құм аяғымды күйдіріп қыздырады.

Менің олай арбадан түсе қалып жаяулауымның бір себебі де болды. Біз Семейден біраз шығып осы құм жолға жеткенде, үстеріне жеңдері ұзын қара көйлек киген, бастарына ақ тұмылдырық киген, мойындарында асып алған қоржындары, оған байланыстырған су құйған шишалары бар адамдар кездесіп отырды. Олардың бір тобы қарсы жолығады, ал бір тобы, бізбен қатарласа жаяу шұбырады. Осыларды әуестеп те жүргім келеді. Мен бір әредікте Мұқаштан жаяу шұбырған адамдардың кім екендерін сұрадым, ол да жөнді білмейді екен. Дауыт жездейден сұрады. Дауыт жездей күліп:

— Бұлар орыстардың сопылары. Үстіне қара көйлек киген, басында ақ тұмылдырығы барлары әйел монахтары. Бұлар мына алдымызда «Әулие бұлақ» деген бір бастау бар. Соған түнеп, содан су алып қайтады. Ол жерде өздерінің ерте кезде өлген бір әулиесінің зираты бар, — деп бізге бәрінің мекенжайын айтып түсіндірді.

Сонан қойшы, жолда бір кішкене қалашықтың қасына келіп от сулап дем алдық. Ертіске құятын бір шағын бұлақтың бойы екен. Осы жерде бірнеше шатырлаған үйлер. Олардың айналасы былқылдаған көгал, су. Осы көгалда толып жүрген үйір-үйір құстар. Қаз, үйректер балапандарын өргізіп мамырлап жүр. Менің бұл жерде көрген ғажайыбым — бір топ тамаша құс. Бастары сопақ, тұмсықтары сәл имектеу, жіңішке сирақтары ұзын үйрек, қазға мүлде үйлеспейді. Әсіресе ішінде имектеу ұзын тұмсықтарының астында желбіреген қызыл бұғағы бар, өздерін бастап жүретін біреуі бар. Қасына кісі таянса құйрығын көтеріп, дөңгелете қояды.

Мен осы құсты көріп таңданып тағы да Мұқаштан сұрадым. Мұқаш күліп: бұл күркетауық деген құс. Оны «күркенің ... қызыл» деп қасына баршы, сені ана қоразы қуады, — деді. Мен қорқып барғаным жоқ.

Қойшы, тәтемді ұзатып алыс Арқадан Ертіс белдеуіне апарып, құтты қонысына қондырып, екі жұма жүріп қайттық. Менің ең алғаш алыс жолға шыққан сапарым осылай аяқталды.

III

Әкеміз үш ағайынды кісі болатын. Өздері сондай ұйымшыл, аз ғана шаруаларын ортақ ұстап, біріне-бірі үнемі жалғасып отыратын еді. Сондықтан өз малдарын өздері бағып, біріне-бірі үлкен, кішілік етпейтін. Мал түлігі болғаннан бастап, жазда аз ғана (айғыр үйірі) жылқыны бағу, қыста түйе, сиыр сияқты ірі қараны өріске шығарып, кешке қораға жинау міндетіме айналды. 1911 жылы ауыл қыстауға келісімен әкемнің нағашыларының аулына бардым. Өйткені ауыл арасы қыста қанаттас болғанымен, жазда бөлек жайлап, қысқа қарсы сағыныса қатынасатынбыз. Мен келсем ол ауылда ерекше бір жаңалық басталыпты. Әкемнің нағашы ағасы малды, әрі атқамінер кісілікті ауылдан болатын. Солар Семейден бір ноғай жігітін жалдап әкеліп, балаларын орысша оқыта бастапты. Олардың балалары да мен құралыптас болатын. Маған өздерінше орысша сөйлесіп «білімділік» көрсете бастады. «Көрмегенге көсеу таң» дегендей, маған олар орысшаға жетілген адамдар болып көрінді. Ауылға қайтып келісімен әкеме азап салдым, мені сол ноғайдан орысша оқыт деп. Әкем білім алам деген талабыма қарсылық еткен жоқ. Алдымен өзі барып ноғай жігітпен, нағашыларыммен сөйлесіп келісіп қайтты. Күні бүгін есімде, мені өзі ертіп келіп, ноғай оқытушының отырған үйіне кіргізіп, алатын ақысына келісті. Мен әкемнің нағашы ағасы Құрмаш Балабек ұлының үйінде тұрып қалдым. Иә, сөйтіп орысша оқи бастадым. Маған тап сол кезде, сол Құсайын деген ноғай жігіттен орысшаны кеп білетін кісі жоқ сияқтанды. Бұрын оңнан солға қарай жазып үйренген қолдың, солдан онға қарай әріп жазуы да оңайға түскен жоқ.

Біз сол татар мұғалімнен үш айдай оқыдық. Әріп таныдық, бірлі-жарым амандасу, мал аттары, киім-кешек, ыдыс-аяқ аттарын жаттап, өзімізше өзара орысша сөз жарыстырған болып жүрдік. Бірақ, бұл оқу ұзаққа созылмады. Қыс ортасына жетпей-ақ атақты доңыз жұты басталып, оқу жайына қалды.

Қар қалың жауып, оның үстіне жаңбыр жауып шөпті мұздақ басты. Артынан үздіксіз ақ боран сұрапыл соғып жұт елдің есін шығара бастады. Оқу тоқталды. Мен ауылға қайттым. Қар қалың, бұрқыраған боран, көлік қайдан болсын, жаяу күн бата үйге әрең жеттім. Келсем үйдегі малдың азығы жоқ. Ауылдың барлық бас көтерер жаны мал артында.

Сай-сайдан күрек аршып ықтасынға аз ғана қойды шығарып күйістік алдырады. Қолдағы бірлі-жарым ат, сиыр қараған басын шалып күн санап сүреңі кетіп азып барады. Қай ауылды көрсең де жұртың әбігері. Біздің қыстауымыз Дегелең тауының бауырындағы шағын адырдың ішінде еді. Мұндайда таулы жердің көде, бұтасы тышқан қорық азықтығы болатынын мен сонда көрдім. Өзіммен немере, бір жасы үлкен Қадыр дейтін ағаймен екеуміз сол Дегелеңнің тауынан көде жұлып, күнгейінен арқар жусан алып, малға жаяу арқалап тасып, күйістік беріп отырдық.

Сол жылы күзде әкемнің немере қарындасының күйеуі, екі ағайынды Әкіш балалары дейтін ауқатты адамдар. Олар өз алдыңда жылқышы салып, басқа ағайындарымен қосылып қос көтеріп, отарға жылқы шығаратын еді. Солардың жылқысына қосқан он шақты жылқы болатын. Февраль ішіндегі бір соққында жылқы қосымен ығып, сорға түсіп қырылып, тек біраз ғана жылқы сордан қиыс өтіп аман қалыпты. Оның өзін жылқышылар әрең дегенде елсізден тауыпты деген хабар келді. Аз да болса сол қостағы жылқыдан хабар күттік. Біраз күнде біздің үйдің бір бие, екі тай, сордан аман, басқа ыққан жылқыдан табылыпты. Соны енді өз қолдарына алсын, жүдеу, деген хабар келді.

Мінуге жарар ат жоқ. Қолды-аяқтай менің баруыма тура келді. Әкемнің айтып берген жобасымен жаяу жүріп кеттім. Ертіс белдеуіне таяу «Шалқар» деген жердегі Әкіш аулына торт күн дегенде жеттім. Жылқысы сорға түскен, қойы қора ығында бүрісіп күйістік ала алмай заманасы бір уыс ауылда рең бола ма. Күйзеу адамдардан жауап сұрау да қиын екен. Қойшы, бір кезде апайым отырып:

— Мынау Сапарғали сонау ит өлген жерден жаяу әрең жетіп отыр. Ана қалған жылқының ішінде бір-екі тұяқтары қалыпты деп жүр едіңдер ғой, соны осы араға әкеліп алдыңа салып беріңдер. Ілбітіп аулына жеткізіп алсын, — деді күйеуіне батылдау сөйлеп. Жездеміз аз сөйлейтін зілді кісі еді, сөз қайырған жоқ. Мен не істерімді білмей, мазасызданып сыртқа шықтым. Мен далаға шыққанымда, жездем жылқышы жігітін өзінің жалғыз күйлі күрең атына аттандырып:

— Жылқының қалғаны Майсор қабағында деп еді ғой. Егер жүруге жараса мына Сапарғалидың биесі мен тайларын қағып әкеліп бер, — деді. Мен күзді күні өзім айдасып әкеліп, қосып қайтқан құландай ойнаған тайлағым, жарма сауыр бием келіп қолыма тиетіндей қуандым. Күн кешкіріп қалды. Мен күткен жылқышы жоқ. Сол күні көптен бергі боран тыныстап аязсынған ашық күн бола қалған-ды. Көптен ашылмаған аспан әлемі бұлты сиреп, күн көзі күшін ішіне тартқандай ашық ызғар төгіп тұрды. Күн кешкіре онан сайын суыта түсті. Әсіресе солтүстіктен ескен ызғырық сондай өтімді. Қар тебуге «Шақар» бұйратының қойнауына шығарған қойлары да қораға келді. Бірлі-жарым қараған басын шалып кеткен түйелерін жездей қайырып алып келді. Көз байлана үйге кіріп жайлана бергенде жылқышы жігіт келді. Аяз сорып ашығып келген жылқышы жуырда ашылып сөйлей қоймады.

— Немене шырағым, кешіктің ғой? — деген жездейдің сұрағына:

— Ұйтқысы қашқан малдың басы бірікпейді екен ғой. Мен Күшелек жалынан қарап жүрсем, арғы Қараойда үштеген, төрттеген жылқы қарасы көрінеді. Соларды біріне-бірін қосып, әрең дегенде Күшелек адырына жеткізіп басын қостым. Қар омбы, тек, жануар мына күрең аттың тізесімен жинастырдым. Мына баланың биесі мен тайларын және осы үйдің бір-екі арық биесін Шақар биігінің ана бір ықтасын бетіне әкеліп салдым. Соларға қар тептіріп біраз тұрақтаған соң жеткенім осы, — деп кешіккен жайын айтты.

Ертеңіне тәтемнің пісіріп берген еті мен бауырсағын қойныма салып, екі тай мен құла биені қағып ауылға қайттым. Күзді күнгі құлағымен ойнаған тай, жалы көзіне түсіп, қол-аяғы бүрісіп, аяғын әрең сүйреткен үш арықты қағып жолда торт қонып бесінші күні үйге жеттім. Жездемнің айтып берген жобасымен әрбір ауылдың түсына келіп, ықтасынға қағып шалдырып жылжып аман жеттім. Бірақ үйде де ол арықтарға жайлы орын, жарытымды азық жоқ. Баяғы еңбекке тағы кірістім. Бір күн жусан алып, соны үйге қойып дегдітіп арықтарға бөліп салам. Бір күн қозы қош жердегі тауға барып көде, бұта жұлып соны арқалап әкеліп мал азықтандырғам. Әкемнің міндеті бұл қыста бәрімізден де ауыр болды. Ол кісі қала, далаға жүруден босамады. Өйткені бір-екі түйені айдап Семейге барып астық, керек-жарақ әкелу, мына сияқты жұткершілікте қандай қиын. Семей қаласы біздің ауылдан жүз алпыс шақырым десіп жүретін. Ол жол бірнеше күндік жер яки қалашы көшіне елсіз далада қос тігіп түнеп отырады. Біздің ауылдар түгілі сол атыраптағы елде егін салу дегенді білмейді. Астықты сол Семейден тасып ішеміз. Мынадай жұткершілікте қалаға барып санап беріп астық ала қоятын ақша да жоқ. Жұттан өлген ірі қараның, соғымның терісі сияқты қолға түскен жабдығын базарлап астық, шай, қант табу сол кісінің мойнында. Жалғыз өзіміздің үш үй ғана емес, сүйек-шатыс ағайындардың көбі осы кісінің қолына қарайды. Қолдарындағы жүн-жұрқа, тері-терсегін беріп жолын күтеді.

Осындай ауыр жұттан апрель айының орта шенінде ғана бой сергіді. Сергігеніміз мал күту бейнетінен құтылдық. Мал жағы ақ сүйек болып жұтады. Сонау Ертіс белдеуінен таяу елсізден қағып әкелген үш жылқының біреуі ғана яки құла тай тірі қалды. Ана екеуі өліп қалды. Әкемнің арық құла аты қыршаңқы болып, көтеремге шалдығып сол қалды. Он шақты саулық қалды. Екі түйе шала көтерем болып қыстан шықты. Сөйтіп күздігүні әжептеуір күн көргіші бар үй едік, таза тақыр кедей болып шыға келдік.

Менің ойым қыста бастаған орысша сандырағымды оқысам деймін. Жалғыз біз емес, ол доңыз жұты бүкіл қазақ даласын ақ сүйек еткен атақты жұт. Қайда барсаң жүген ұстап қалған, көгенін жинап алған, қосы жығылған ауыл. Жұт жеті ағайынды дегендей, жұттан қалған қой-қозы ақсыз, төлін жарытпайды, ашаршылық. Малдан айрылған ауыл азаматтары пайда, кәсіп іздеуге Семей қаласына шұбыра бастады. Әкемде үн жоқ. Пайда табуға бар деуге бойым өсіп, бұғанам қатпаған мені қимайды, оқу ізде деуге қолында пұлы жоқ. Қолдағы бірлі-жарым сиыр, аз ғана саулықтың ағына аузымызды ашып, менен кейінгі үш бала бар жүдеушілікпіз. Әкемнің бар тапқан ылажы, сонау жылқысы сорға түсіп қырылған жездеміздің жылқысының терісін алысуға барып, соны сойысып, кептіріп қалаға жеткізу болды. Теріні ақшалап астық, шай, киім-кешек әкелуі керек. Бірақ әкемнің ол әрекеті де сәтті болмады, теріні артып әкелем деп мініп барған екі түйенің біреуі миға түсіп үйелеп өліп қалды. Кедейшілік емін-еркін-ақ баурап алды. Бірақ, әкемнің қажыған әлі бір ауыз сөзін естігенім жоқ. Шешем Зағипа да кең пейілді адам еді.

Сол жылы жұт артынан пішен қалың шығып, шөп шұйгін болып аз ғана мал аса күйлі. Таудағы пішендіктен әкеме ілесіп шөп шабыстым. Егін болса-болмаса да жоқ. Шөпті қораға тасып үйіп, аз ғана қойдың күземін алған соң, әкем қалаға қамданды. Мен оқуға барсам деп қыңқылдадым. «Мына аз ғана малды кім қарайды» деген әкемнің сөзіне, ағалары: «Баланы талабынан тоқтатпа. Ауылмыз ғой, қарасармыз. Есебін тапсаң оқуға бер» десті. Сол кісілердің сөзі қамшы болып әкем Семейге алып жүрді.

Семейге келгенде қай бір оқу жолын білетін кісіміз дайын. Құр қала, школ бар деп аңсап келгеніміз болмаса, түктің де жөнін білмейміз. Әкемнің білетіні өзіміздің елден кәсіп іздеп қалаға барып, ат айдап күн көріп жүрген жәй ғана кәсіп адамдары. Олар қай оқу жөнін біледі. Орыс школының қай жерде екенін де білмейді. Бірақ, сұрастырсаң табасың дегендей бір кісінің айтқан ойы ұнамды болды. Ол кісі бізге жақын ағайын, бір атпен бержебай айдайтын Еңсебай Төленді баласы дейтін кісі еді. Әкеміз екеуміз Семей қаласындағы сол кісінің үйіне қонуға келдік. Ағайын ғой, сыйлап, шамасынша қонақасы беріп отырып, ауыл жайын, менің оқуымды сұрады. Сұрағанда «молда болдың ба?» деп күлді. Сонан сөз басталып, әкем менің орысша оқығым келетінін айтты. Қала жайын білмейтінін, Жана Семей жақта тұратын бір-екі байдың балаларынан оқуға қалай түсуді сұрағанын, одан еш нәрсенің жөнін біле алмағанын айтты.

Еңсебай ағай сөзге олақтау, жасынан жетім болып, кәсіп қуып қалада өскен бір сөзділеу кісі екен.

— Исеке, — деді әкеме, Сапарғали биыл оқуға кешігіп қалған шығар. Школдарда оқу бірінші сентябрьден басталады. Қазір октябрь айының ортасы болып қалды. Талабы жақсы екен, егер намыс етпесеңіз мен ертең бір кісіге сөйлесіп көрейін, — дегені. Мен қуанып кеттім. Еңсебайдың «егер намыстанбасаңыз» дегенін мен елегенім жоқ. Әкеміз:

— Намыстанатыным қалай, баламды оқуға бергенге ме? — деді.

— Жоқ Исеке, оның бір мәні бар. Менің сөйлесейін дегенім осы қаладағы бір учитель қазақ. Ол кісі анау қазақ-орыс бөлімі жақтағы сары ала школда сабақ береді. Өзінің бір аты бар, соны күтетін қолына бала ұстап бір жағынан оқытып жүргенін білуші едім. Егер қолында ұстап отырған кісісі болмаса, Сапарғалиды сол кісіге орналастырсақ. Әрі оқиды, әрі ана кісінің атын күтіп қол бала болады. Мүмкін ол кісі школға да түсіріп жіберер, — деді. Әкем маған қарап аз ойланып қалды. Байқаймын мені кісі үйіне атшы етіп беруге қимай отыр. Мен оқытады дегенге қызығып:

— Еңсе аға, сөйлесіңіз, өзі қазақ болса, оқытса, уақасы жоқ атын күтем, — дедім.

— Ат жегуді, кешеде делбені ұстай білесің бе? — деді Еңсебай.

— Ағай, үйренем ғой, — деп ерлендім. Ертеңіне Еңсебай ағай барып жолығып, ол кісімен келісіп келді. «Баланы алып кел, көрейік» депті. Кешкілікте Еңсебай арбасына мінгізіп әкем екеумізді алып барды. Бұрын еш жерде көрмеген үш қатарлы биік сары ала үйдің албарына кірдік. Арбадан түсіп Еңсебай өзі бастап жүрді. Албардың ішіндегі екі қабат қызыл үйдің үстіңгісіне шығып есік қақты. Орысша киінген, ұзын бойлы, толық денелі, бетінде сепкілі бар қара торы кісі өзі есік ашып бізбен де амандасты.

— Нәке, сізге бағанағы айтқан бала мына жігіт деп мені көрсетті. Мен ана кісінің түрінен, киімінен именіп төмен қарап тұрмын. Осы кезде, көзінде пенсне көзілдірігі бар аққұба қазақ әйелі орысша киінген, жалаң бас, шашын төбесіне түйреуіштеп тастаған арғы үйден о да келді. Ол кісі жатығырақ сөйлесіп әкеме:

— Ағай, балаңыз ауылда қазақша оқыған ғой? — деп сұрады.

— Қазақша оқыған, — деп әкем ажарлана айтты. — Енді орысша оқимын деп талаптанып еді, соның есебін таба алмай мына жігіт сіздерді тауып ертіп келіп тұр, — деп өзінің тілегін, ойын да айтты.

— Бұл жігіттің оқимын дегені жақсы талап қой. Онда ертерек неге келмедіңіз? — деп Нұрғали әдеттегі сөзге сараң қалпында тоқталып қалды.

— Оқудың қашан басталатын тәртібін біле алмаған ғой, — деп Еңсебай бізді қорғай сөйледі.

— Ал, онда ағай, егер біздің атты қарап, қолғанат болам десе, біз оқуына көмектеселік. Әрине школдағыдай бола алмас, бірақ, өзі ыждиһат етсе оқуға бөгет жоқ қой. Үйде де, школда да оқуға болады, — деп Некеңнің әйелі сондай ықыласты сөйледі. Ауылда да мал қарап, әсіресе жылқы бағып күтіп үйренген маған ат күту қиын болып көрінген жоқ. Бірақ, мен әкемнен бұрын сөйлеп ізетсіздік көрсетпедім.

— Жарайды, шырақтарым. Өздерің қазақ азаматтары екенсіңдер. Амандық болса ертең әкеліп қолдарыңызға берейін, — деп әкем ықтияр болды. Мен қуанып та, үйренбеген жерге жүрексініп те тұрмын. Ертеңіне әкем кешегі көрген үйіне алып келді. Біз келіп есік қаққанда кешегі орысша киінген әйел есік ашып, қазақшалап кішілік етіп әкемді қарсы алды. Ол кісі жатық, сөзуар адам екен. Әкемнен шаруа жайын, үй жайын сұрастырып, менің аты-жөнімді сұрады. Менің атымды бір қағазға жазып, әкемнің өз атын да сұрап жазып алды. Сонан кейін әкем де ол кісілердің аты-жөнін сұрады.

— Менің атым Назипа, фамилиям Құлжанова. Ал жолдасымның аты Нұрғали Құлжанов. Ол кісі школда сабақ береді. Бұл школды оқытушылар дайындайтын Учительская Семинария дейді. Мен өзім денсаулығым аз, қызмет істемеймін. Және кішкене баламыз бар, — деп арғы үйде Назипаның шешесі көтеріп жүрген кішкене баласын көрсетті. Сонымен әкемнің танысуы аяқталды.

Ал, Назипа қызым, мен енді мына баланы өздеріне тапсырдым. Ақыл беріп, оқуына бас-көз болыңдар, — деп әкем менімен де, Назипамен де қош айтысты.

Мен сол күннен бастап Нұрғали Құлжанов пен Назипа Құлжанованың қолбала атшысы болып қалдым. Кешкілікте бір-екі сағат Назипаның өзі, кейде Нүкеңнің өзі сабақ үйретіп, жазу жаздырып, есеп көрсетіп оқытады. Күндіз Нұрғалиды Ертіс жағасындағы Городской школына алып барып салып, алып қайтам.

Бір күні гимназияға алып баратын оқушыларды әкеліп түсірдім де, енді атымның басын бұра бергенімде, үйдей қызыл бурыл арғымаққа жеккен коробкалы трашпенкені екпіндете менің бұрылар жеріме келіп бір көшір тұра қалды. Осынша екпіндетпей жүріске тандана жалт қарасам, ат делбесін ұстаған Мұқаметқали.

— Әй, Мұқаметқалимысың? Аман ба?

Маған ол да жалпылдай амандасып, арғымағының делбесін шерттіре тартып алып екі қызды күймесінен түсірді. Қыздар гимназиясының формасын киген жасөспірім екі қыз сыпайы ізетпен школға жөнелді. Көптен ккө жазған Мұқаметқалимен амандықтан басқа сөз сөйлесе алғаным жоқ. Тек, мына делбесін ұстағаны кімнің аты, мына қыздар кімдікі екенін сұрадым.

— Мына арғымақ Ложкин деген байдың арғымағы, әлгі қыздар соның қыздары. Мен сонда былтырдан бері атшымын. Бір жағынан байдың складыңда да жұмыс істеймін, — деп қысқаша осыны айтты да асыра жүріп кетті. Менде гимназияға балаларды әкеліп, енді Нұрғали ағайды Городской школға алып баруға асыра үйге қайттым.

Бірнеше жылдан бері көріспегенін және сонау қашып кеткенін кейінгі қайда болғаны өзіме жұмбақ болған Мұқаметқалидың жай-күйін білуге асығамын. Ложкиннің үйі гимназияға ұрымтал екен. Мұқаметқали көбінесе менен бұрын әкеліп тастап кетіп қалады.

Ложкин деген байдың осы күні Семей қаласындағы Ленин паркінің қасында үлкен қызыл тасболат магазині бар-ды. Әлде үйі де сонда болар деп Мұқаметқалиға жолығып сөйлескім келеді. Баруға батылым бармайды.

Күн жексенбі. Нұрғали үйінде тұратын гимназия оқушылары Ертістің қара суына барып коньки тебеді. Олар сонда кетті. Мұқаметқалиды күтіп семинарияның үлкен қорғанынын қақпасы алдыңда болдым. Әлден уақытта Мұқаметқали келді. Кешегі буырыл арғымақтың делбесін ұстаған басында ноғай бөркі бар, қолында былғары биялайы бар, шолақ тонды Мұқаметқали емес сияқты, шолақ тужурке бешпент бар, басына көнелеу фуражке яки орыс картузын киіпті. Қайсар сұрғылт ккөі күлімдеп күліп амандық айтып, екеуміз семинарияның үлкен қорғанына кіріп, қалаулы тұрған қарағай отындарға астымызды қойып отырдық. Көктемге салымның бір жадыраңқы күні еді.

Әңгімені Мұқаметқали бастады:

— Сен мұнда қашан келдің? — деген сұрауына, бастан-аяқ болған жайды айтып түсінік бердім.

— Иә, тәтем анада келіп, менің айлығымды алып қайтқан. Сонда айтып еді, елдің жұтап мүлде кедейленіп қалғанын. Немене, айлық аласың ба? — деп сұрады. Мен айлық деген сөзді намыс көріп:

— Мен айлық алмаймын, оқу оқимын.

— Кімнен?

— Мен атының басын ұстап жүрген кісім учитель. Ол кісіні кешкілікті оқытады. Ол оқытқанына ақы алмайды, мен ол кісінің атын күтіп, бала оқытатын школына балаларды, өзін апарып салып, алып келгенге ақы алмаймын. Сол кісінің үйінде тұрам.

Ол одан әрі сұрақ қойған жоқ.

— Ал Мұқаметқали, сен сонау жайлаудан көк құнанды мініп кеткеннен бері қайда болдың? — деп сұрауды енді мен бастадым. Мұқаметқалидың бір әдеті өзі жайынан әңгіме айтарда сұрғылт көзі ойнақшып, бір әсер пайда болатын. Оған өзінің сонау жайлаудан қашып Белағаштан шыққан жолы ғажап бір жорық тәрізді болып көрінсе керек.

— Иә, мен сол өзің ұстап берген көк құнанды текпілей мойынға қағып жатаққа аман жеткенде бір асқар асудан асқандай болдым. Өйткені сол Босаға адыры мен Дегелен арасында жалбаңдап ұшқан жапалақтан басқа қыбырлаған жан жоқ екен. Елсіз дала, арық құнан, әй зәрем ұшты-ау. Басында ерленіп қашып шықсам да, қашан жатаққа жеткенше жаным мұрнымның ұшында болды, — деп бір қойып, әңгімесін қайта бастап кетті.

— Жатақтың жайын білесің, еркектері ішкі жаққа кәсіпке кеткен, үйде қалғандар кемпір-шалдар мен балалар. Олар менен қайта-қайта жайлаудағы елдің жайын сұрайды. Мен қой бағып, жер өртегенімді айттым. Бір-екі күндей әр үйде болып тынығып, Дегелен, бауырындағы жолмен жүретін пайдашы қалашыларға ілесіп Уақтағы үйіме тарттым. Қалашы жүрісі белгілі, өгіз аяң жылжып отырады. Ара қонып Жайланқақтың тұсына келіп, сол жерден жатақтағы Кенжебай атамның, айтып берген жобасымен Уақтың жатағына тарттым. Тура таптым. Апам жылап көрісті.

— Балам, сен Қажының құнанын мініп келдің. Қажы ағаңа сенен де құнаны қайғы болып отырған шығар. Оның құнанын елге қатынасатын бір сенімді адамнан беріп жіберелік. Ал, жылдағы жегіп алып желгіп кететін сұр саңлақ жоқ. Үйде омалып отыра береміз бе, мен ана Қарымбаймен сөйлесіп соның қарагер атын жалдап алатын болдым. Байғали Белағаштағы былтырғы байға барып жұмысқа кіріпті. Сол жаққа барған Уақтың бір адамынан сәлем айтыпты. «Егін жақсы. Тәтем келсін, орақ кезінде астық жинап алмаса болмас» депті. Онысы ақыл ғой. Қыстың көзі қырау. Жылдағы Белағаш жаққа бармасақ болмас», — деп ойын айтты. Апам да, мен де оған қуанып қалдық. «Сонау сұр аттың сүргінінен бері жол жүрем деп аузын ашпайтын еді. Атқа мінсе, ел араласа, үйреншікті емсектігін істесе бойы сейілер еді» деп апам жүруге асықтырды.

Сонан, қойшы, Қарынбайдың қарагер атын алып, оған тарелейке арба жегіп жолға шықтық. Алдымен осы Семейге келдік. Қайық аузындағы өзіміздің ағайындардың үйінде бір-екі күн болып, Белағашқа жүруге қамдандық. Көппен бірге тарелейкені шиқылдатып паромнан өттік. Семей қаласына бөгелер мүмкіндік жоқ. Аяндап Белағашқа қарай жүретін жолдың құмы арбаның күпшегінен келеді. Арық қарагер өзі де құмнан аяғын әрең көтереді. Әкем арба үстінде, мен жаяу. Күн бата бір қазандық үйіне келдік. Бұрыннан түсіп жүрсе керек, әкемді танып қондырды. Тәтемнің тамыршы екенін біледі екен, тамырын ұстатып, басының бұлтты күні ауыратыны, сақинасы бар екен, қан алдырып, келесі күні де сонда болып ат күйледік. Ертеңіне орыс деревнясына келдік. Өткен жылы келіп, егін орысып таныс болған Потапов деген Бәйкемнің жүрген бай мұжығы бізді жатырқамай үйіне қондырды. Сол күні байдың үйінде болып, ертеңіне Потаповтың егінінің басындағы балағанға бардық. Бәйкем де сонда екен. Біз келген соң Бәйкем қуанып қалды.

Мен ат бағып, масақ жинаймын. Тәтем Бәйкеме қосылып десетиналап егін орысып, біраз астық алдық. Байдың егін орағы аяқталған кезде тәтем жылдағы емсектік кәсібін істеп Белағаштың поселкесін аралады. Мен ат бағамын. Тағы біраз астық жинап алып, елге қайтуға бел алды. Елдің қыстауға баратын күні болып қалды. Үйіміз болса Уақта, әкем мен Бәйкем ақылдасып тез қайтуға кірісті. Потапов әкем мен Бәйкеме сөйлесіп, мені малын күтіп бағуға сұрады. Үйге барғанда да масайрап отырар жағдай жоқ. Келісіп мені Потаповқа беріп кетті. Мен Потаповтың қолында үш жылдай малшы бала болып тұрдым. Жылда егін орағы кезінде тәтем келеді. араласып қыстық астығын жинап алып кетеді. Бәйкем қайын сағалап, Семей таудағы үйреншікті байға жалданып тұз таситын көлігін айдап ол да кісі есігінде болды.

Потапов өзі сол бір деревняның беделді байы, Семейге жиі қатынасып отырады. Екі жылдай жеңіл трашпенке арбаға жегетін атының басын ұстатып, маған ат жегу, делбені ұстау, қалаға келгенде көшеде қалай жүруді үйретті. Әрі атын жақсы күтем. Өйткені Потаповтың «Рижко» деген қан жирен аты бар. Өзі бір желаяқ. Сонау Белағаштан қыста шанамен шыққанда Семейге бір жарым сағатта келеміз. Сонда ауыздығымен алысады. Жазды күні атты далаға баққанда Рижконы жайдақ мініп алып мұжықтардың балаларымен жарыс салам. Алдыңа жылы салмайды. Сол жирен атты сондай жақсы көріп күтем. Сондықтан да бай мені жақсы көріп, жирен атының делбесін менен басқаға ұстатпайтын болды.

Потапов бір ғана егін салып қоймайды. Сол деревняда кішкене дүкен ұстайды. Көбінесе қалаға қатынасқанда сол сауда дүкеніне кездеме, қант, шай, сабын, жіп сияқты деревняға керекті заттарды алады, сонда ылғи осы Ложкин байдан келіп, соның дүкенінен, қоймасынан алады. Сонда келіп жүргенде кешегі өзің көрген қызыл буырыл арғымақтың делбесін ұстаған қартаң орыс құйқылжыта божыны қаққанда, — «шіркін, осы арғымақтың басын ұстар ма еді, осы Ложкин сияқты байда атшы болып мына қалада тұрсам» деп ойлаймын. Сонан алдыңғы жылы күзде байды алып қалаға келдім. Потапов үйреншікті Ложкин байдың дүкеніне келді. Дүкеніне керек деген заттарын алды. Сонан бір кезде мені Потаповтың өзі қасына ертіп байдың дүкенінің төріндегі бір үйге алып кірді. Үйге жүрексіне кірдім. Онда танымаймын ғой. Көзінде үлкен алтын көзілдірігі бар тамаша киінген, сақалын қырған, қияқты ұзын мұртты ақсары кісі отыр екен. Мен именіңкіреп тұрдым білем, әлгі орындықта отырған бай:

— Жігітім, именбе. Мен Потапов мырзадан сені маған бер деп сұрап отырмын. Менің неше жылдай атымның басын ұстаған көшірім бар еді. Сол кісі сырқат болып жатып қалды. Енді ол ат делбесін ұстауға жарамас. Сондықтан маған қолбала болып атымның басын ұстайтын жас жігіт керек еді. Потапов мырза сені мақтап, маған берем дейді, оған қалай қарайсың? Ана буырыл арғымақтың басына ие бола аласың ба? — дегені. Ол бай сөзін орысша айтты. Әрине сөзінің бәрін ұққаным жоқ. Тек маған көшір боласың ба дегенін ұқтым. Өйткені екі-үш жылдай Потапов үйінде орыс тілінен түсінік алып қалғанмын. Потапов маған қарап жымия:

— Михайл, — деді (мені ол үй ішімен Михайл дейтін), қалай қарайсың, мына байға сені мақтап берейін дедім. Қалада боласың, арғымақ басын ұстайсың, — деп сайқалданып күлді. Аз ойланып тұрдым да:

— Бай сенсе қалайын, — дедім. Соны айтуым мұң екен, Ложкин бай:

— Жарайсың жігіт. Бүгіннен бастап атқа ие боласың, – деді.

Мен сөйтіп былтырдан бері Ложкин байдың қызыл буырыл арғымағының делбесін ұстаған көшірімін. Сонымен бірге қоймасында жүк тасысып қызмет істеймін. Оған үстеме айына екі сом алам, — деп Мұқаметқали мақтанып қойды. Мұқаметқалидың сөзінде ара-тұра айлық табыс деген сөз араласып отырды. Өйткені сол бір кез «табыссыз жігіт — намыссыз жігіт» деген нақылдың өріс алған, қыр қазағы жұтқа ұшырап кедейленген кездегі бар тірек қала, өндіріс жағалап пайда кәсіп іздеп табыс табу салт болған кез еді. Мен Мұқаметқалиға бір әредікте:

— Сен байдың қоймасында жұмыс істегенде цифр танисың ба, орысша әріп білесің бе? — деп сұрадым.

— Иә, цифр тануға, орысша әріп тануға құмармын, бірақ мені кім оқытады. Мен Ложкин байдың жұмысшылары тұратын қорасындағы кішкене жатақ үйінде, бір топчанкеде жатамын. Сол үйде қойманың күзетшісі ноғай шалы тұрады. Ол аздап орысша әріп таниды. Сол маған цифр, әріп үйретеді. Бірақ оның өзі де жөнді білмейді — деп қойды.

Біз сол күні ұзақ әңгімелесіп, Назипа жеңгейдің рұқсатымен Мұқаметқалиды өзіммен бірге тамақтандырдым. Әрқашан ат үстінде, яки гимназия маңында кездесіп жүрдік.

Жаз да шықты. Қала мектептерінің оқуы аяқталатын уақыт та болып қалды. Бір күні Нұрғали ағай семинарияның өзінде беретін сабағын өткеріп келді де, маған:

— Сапарғали, «кершені» жек. Екеуміз мына қайық аузына барып қайтамыз, — деді.

Мен атты жегіп дайын еттім. Мені қасына отырғызып, делбені өзі ұстап, кершені томпылдата желдіріп тура қайық аузына келдік. Сол жерде паромға түсіп, қарасу мен үлкен Ертістің аралығындағы құрғаққа шығып, содан тура пристань жағындағы аралға шықтық. Аралды атпен жүріп аралап, сонда тұратын күзетші татарға сөйлесті. «Алдымыздағы жексембіде мен осы аралға бір қонақ шақырсам, сіз қалай қарайсыз, біреу-міреу бөгет істемей ме?» деп еді, «мин сізді білмәйім, әгәрки тәртип бұзмасаңыз, ешкім мұнда болмайды» деп татар қарты осы арал билігін өзі ала сөйледі.

Аралдың ішін тағы аралап, алдағы мәжіліс жасар жерін белгілеп Нұрекең арал тоғайының балуан терек, бұралаң қайындарын көріп, «мына жерге отырамыз, мына жерге қазан асылады» деп мөлшерлеп, қайтадан татар қартына келіп:

— Сіздің үйден ет асатын қазан, отын жабдықтары табыла ма? — деп сұрап еді, — «ии, сіз нешік білмейсіз, татар үйі шөңкәсіз бола ма. Минің қаршығым аш пішірәргә шибәр. Тек, хақын бирсәңіз булғаны» деді. Оған Нүкең, «хақыңызды берем, онда келістік» деді.

Сол аралдан қайтқан бетінде Нүкең, қаланың орта жерінде тұратын Байқадам қымызшының үйіне келді. Өзі аттан түсіп, қымызшының шатырлы үйі бар екен, кіріп сөйлесті. Жексенбі күні бір бөшке қымыз алатын болды. Былай шыққан соң маған:

— Сапарғали, ұмытпа. Осы үйден бір бөшке қымызды сен келіп аласың, — деді.

Арада бір-екі күн өткен, ертең жексенбі деген күні, менің қолыма үш жерге адресі жазылған қағаз қалтаға салынған хат берді де, осыларға апарып тапсыр, деді. Олардың үйіне Назкенді, Нүкенді бірнеше апарғам. Жақсы білетінмін. Хаттарын апарып бердім.

Аралдағы татардың үйіне Назипа жеңгей өзі барып танысып, соятын қойын, басқа жабдықтарын күні бұрын апарып қойды. Семинарияда оқитын бірнеше жас жігіттер сол күні қызмет істеуге дайын болды. Заречный слабодкеден Мұстақым әйелімен, Дүйсебаев Кәрім деген орыс тілінен оқытушы әйелімен келетін болды.

Біраздан соң шақырылған қонақтар келе бастады. Біреулер бержабай атпен келді, біреулер пароммен шығып аяңдап сейілдей жүріп жаяу келді. Сол күнгі мәжіліске ерекше бір әсем өнермен келген Әнияр Молдабаевтың баласы, менімен аттас яки Сапарғали Молдабаев. Ол өзінің келіншегі Кәкітайдың қызы Қабыш сұлуды ертіп, балдызы сол үйде тұрып оқитын Кәкітайдың кенже баласы Данияр Ысқақовты ертіп және содан бір күн бұрын қырдан келе қалған Абайдың әншісі Әлмағамбетті ертіп Қарасудың бойымен желқайыққа мініп, гармондатып, ән салып, масайраған май күнінің арал алқабына төгілген нұрына ән сазын құйып келіп түсті. Сапарғалидың бойындағы ерекше өнері гармонды жақсы ойнайды екен. Оның үзілте, сызылта, құйқылжыта тартқан гармонының үніне Әлмағамбет сызылта шырқап әнін қосады. Аздаған абыр-гүбір амандық айналасында сөйленіп отырған от басындық әңгімені ән иіні, гармонь үні киіп алып, бір түрлі шаттыққа бөледі. Ара-тұра татар әні де еркелене ырғақты нәзік үнін сызылтты.

Мәжіліс қызды. Абай шығармаларын ерекше құрмет тұтатын Назипа жеңгей сол күнгі аралдың әсем жаратылысынан, Ертістің ағып жатқан айдынынан сөз қозғап Абайдың:

«Жазғытұрым қалмайды қыстың сызы,
Масатыдай құлпырар жердің жүзі,
Адамзат, жан-жануар анталаса
Ата-анадай елжірер күннің көзі» —

деген өлеңін айтып, Абай өнерін ерекше мадақтай келіп, Абайдың қолында болып, Абайдың әндерін барлық әсем ырғағынан айнытпай айтатын Әлмағамбеттен Абай әндерін айтуды өтінді. Әлмағамбеттің қаңылтақ жұқа өңінде ән саларда жиырыла-жазылып отыратын қабақ пен еріндеріндегі ерекше қозғалыстарында Абай әні ұялап тұрғандай болады екен. Сапарғали Молдабаев гармоньмен Абайдың «Айттым сәлем Қаламқас», «Қор болды жаным», «Желсіз түнде жарық ай», «Татьяна», «Сегіз аяқ» әндерін нақыштай ойнады. Әлмағамбет ғажап бір ықыласпен айтты. Менің Абай әндерін тұңғыш рет естуім еді. Мынау қалқиған аласа тотан қара кісі Абай алдыңда ән салды-ау, деп ғажаптанам.

Бұл мәжілістегі менің олжам, Абайдың әншісі Әлмағамбетті көріп, Абай әнін өз аузынан естуім.

Иә, ол менің Абай әнін тұңғыш естуім еді. Данышпан Абайдың бұрын өлеңдерін оқып:

«Әсемпаз болма әрнеге,
Өнерпаз болсаң арқалан.
Сен де бір кірпіш дүниеге
Кетігін тап та, бар, қалан!», —

деген насихатын көкірегіме тоқып, алдыма нысана тұтатын едім. Енді сол дананың ішкі толғаныс сезімін ән сазымен, халықтың құлағына сіңіріп кеткенін естіп елжірей ұйып, ден қойдым.

Осы мәжілістің артынан Нұрғали ағай, Назипа жеңгей, жазғы демалысқа алысқа Қарқаралыға жүретін болды. Қарқаралыдан танысы жіберген күймелі тарантасқа жегілген үш атымен кісісі де келді. Оларды шығарып салып мен де өз бетімен ауылға қайттым. Қыс бойы көрмеген ата-ана, ауыл ортасында біраз болып қалаға қайта оралдым.

V

Нұрғали ағай, Назипа жеңгей екеуін сонау май айында Қарқаралыға шығарып салғаннан бері хабар жоқ. Одан оралмақ мерзімдері күзгі оқу басталар кез. Сол кісілердің уәдесі бойынша хабарын білуге, амандасуға келдім. Сонау Арқа жайлауының сары қымыз, бағлан етіне жүзіп дем алып қайтқан аға-жеңге сондай көңілді екен, жарқын жатық қабақпен қарсы алды. Нұрғали ағайдың мінезі қызық кісі еді, бір нәрсеге көңілденсе қауқылдап ағыл-тегіл сөйлеп, бала демей, шаға демей ойындағысын ақтара айтатын. Бір нәрседен көңілсізденсе қабағы түйіліп, селдірлеу мұртын қайырып қойып иегін сипай беретін. Осы екі түрлі мінезінің қайсысына кездесем деп келгенде мені сондай көңілді қарсы алды.

— Ә, Сапарғали келдің бе? Біз сені келмей қалды ма, деп отыр ек, аман-саумысың? Жазда елде болдың ба, жоқ қалада ма едің? деп алдымен менің жай-күйімді сұрады. Өткен қыста бірге болған, Әбілхамит пен Зуфнунда амандасып мәз болып қалдық. Біраз да Нұрғали ағай:

— Біз Қарқаралыдан тағы бір ат алып келдік. Ол керше емес, әлі арбаға жаттықпаған, көшеге үркек, мен саған аттарды көрсетейін, — деп орнынан тұрды. Мен Нұрекеңмен ілесіп үйреншікті ат қораға келдім. Өзім қыстай жегіп үйір болған керше торсия семіріпті. Баяғы момақан, тырсиып тұратын мінезі. Оның қасында екі құлағы тас төбесінде, сида серке сан, жал-құйрығы жеңіл, балағын түрген кісідей жұтынып тұрған қара атты көрсетіп:

— Мына атты Қарқаралыдағы досымыз Назипаға сыйлады. Өзі Алтай Азна деген жылқылы байдың атақты саңлақтарының тұқымы дейді. Мына кершенің қасында арғымақтай ойнап тұр. Осыны ауылда жегіп, арбаға бойын үйретіп едік, енді көшеге жегіп жаттықтыру керек. Осыны екеуміз жегіп, қазақ-орыстар жақтағы аланға азырақ жүріп қайталық, — деді. Мені өзімсіне, қызықтап алып келген атының жайымен таныстырып бірге жүруге шақырғаны аса жылы тиді. Екеуміз қара атты жегіп семинарияның қорғанын ойнақтата сыртқа тарттық. Аттың делбесін Нұрекең өзі ұстады. Қара ат Нұрекең айтса айтқандай аяқ астынан секем алып үркіп, осқырына елендей жортады екен. Көшеден қазақ-орыс алаңына жеткенше үркектей жортып отырды. Алаңға шыққан соң Нұрекең аттың делебесін маған берді:

— Кәні, мына жазықта біраз жүргізіп көр. Өзі біраз желген соң ауыздықты тістеп ала қашуға тайынбайтын тәрізді. Қызыл май болар деп жолда арбаға жеткізбей, тек жегілген аттың жетегіне тіркеп отырып едім, — деп атының жайын тағы сөз етті. Нұрекеңнің қара аттың мақтауын бабын қайталап жеткізуін тыңдап:

— Нұреке, мына атыңыз көшеге жегуге жайлы болмас. Өйткені, бұған аттың құлағында ойнайтын мықты кісі керек қой, — деп едім.

— Өзің ұстамайсың ба? — деп жымиды. Менің ойымды айтқызбай-ақ түсініп:

— Иә, сен бір мектепке түсіп оқысам деп аңсайсың, білем. Сені ана «Жаңа қаладағы» орыс мектебіне түсірем. Оқу басталғанша үйде бол. Екеуміз осы қара атты біраз жаттықтырайық, — деді.

Мен сондай қуанып кеттім:

— Нұреке, сіз не айтасыз, сол болады, — дедім. Сол күні қара атты ерсілі-қарсылы желдіріп терлетіп, ерігіп тұрған желігін басып алып келіп доғардық. Баяғы тойған қозыдай томпиып тұрған керше ернін дірілдете ішінен оқыранып серігін қарсы алды.

Мен ертеңіне Нұрекең үйіне келдім. Назипа жеңгей кішкене Әулешті алып қорған ішінде жүр екен. Қуана амандасып:

— Мына Әулежан жігіт болып келеді. Далаға жүргенді жақсы көреді. Егер шаршап тұрмасаң, кершемен Ертіс жағасына барып жүріп қайталықшы, — деп атпен серуен еткісі келген ойын айтты. Мен не дер екен дегендей.

— Қара атты жексем қайтеді, жүрдек, сұлу аттың қызығын көрмейсіз бе? — деп едім:

— Нұржан қара атпен жүруге әлі де қорқады. Әулешті кершемен алып жүруге де қауіптенеді, — деп зарығып көрген Әулет деген баласына екеуінің де шыбын жаны пида болып тұратынын айтты. Оны өзім де білетінмін.

— Ол рас жеңгей, мына қара атты ұстау оңай болмас өзі, бір ойнап тұрған саңлақ көрінеді, — деп қара атты мадақтап қойдым. Ішімнен: «шіркін қара атты ойнақтата салт мініп сайрандап ел арасында жүрсе ғой» деп те ойлап қоям.

Мен кершені жегіп, Назипа жеңгеймен Әулетті алып Ертіс бойына барып қайта келгенде, Нұрекең де үйге келген екен. Алдымыздан шығып Әулешін қолына алып:

— Өзі атты жақсы көреді. Батыр болады, — деп баласын қызықтай, — Қара атты неге жекпедің? — деп маған күлімдей қарады.

— Қара атты жегейін деп едім, жеңгей, сіз ұрсады деп жектірмеді — дедім.

— Қара аттан қорыққан ғой. Ол дұрыс. Ол әлі қала ішіне үйренбеген. Әулештің мінуіне ерте, — деп қойды,

Гимназияға барып кластарына көрініп тіркеліп қайтқан гимназия оқушылары да осы кезде үйге келді. Түскі тамақ та дайындалған екен. Ac ішіп болған соң Нүкең мені шақырып алып:

— Сен қағазды алып Жаңа қала жақ шетте тұрған Қызыл школға бар. Онда школдың бастығы Овсянников деген учитель бар, соған хатты бер. Не дегенін айтып кел. Қалай болатынын сонан соң ақылдасамыз, — деп қолыма хатты ұстатты. Қуаныш қойныма сыймай тұра жөнелдім. Школда оқиды деген атаққа қолым жетсе, дүниеден барлық білімді өзім біліп алғандаймын. Онда бұл күндегідей трамбай, троллейбус зырлап тұрған заман ба, Семейдің құм басқан көшелерін кешіп, қызыл школға келіп, сыртынан сүйсіне де түйсіне де қарап біраз тұрдым. Сырттағы оқушылар класқа кіретін есіктен ішке кіре бергенімде, көзілдірігі бар орта бойлы орыс әйелі қарсы шыға келді. Ә, дегенде біраз бөгеліп қалып, «саламатсыз ба?» деп едім, әйел сәлемді алып:

— Кімге келдің? — деп жылы қабақпен сұрады. Мен қолымдағы Нүкеңнің қағаз қалтаға салған хатын көрсеттім.

— Ә, Яков Игнатьевичке ме? — деп мені ертіп мектепке қайта кірді. Екі қабат үйдің үстіңгі қатарына көтеріліп, бір есікті ашып рұқсат сұрады. Орта бойлы, мейірімді сұрғылт көзі күлімдей қарайтын ақсары кісіге әйел мені көрсетті:

— Мына баланы Нұрғали Құлжанович сізге жіберіпті, — деп хатты берді. Қағаз қалтаны ашып хатты оқып:

— Жарайды, бұл бала бізде оқыр, сіз қайта беріңіз, — деп әйелді қайтарып, маған, — кәні, бері отыр, — деп бір орындыққа отырғызып, қазақша сөйлесті. Жәй-күйдің бәрін сұрастырып: — Енді екі күннен кейін біздің школда оқу басталады. Таңертең ерте кел. Алдымен өзіме кел, қай класта, қайда отыратыныңды түсіндірем, — деп мені шығарып салды. Бағанағы Нүкең хат бергендегіден де бетер қуана-қуана Нүкеннің үйіне барлық жайды айттым.

— Ал, Сапарғали, оқуға түсетін болдың, жақсы оқып, білімді бол. Мына түскен школыңды бітірсең, аржағын өзің таба бересің ғой. Енді біздің үйде тұрып школдан оқуын қиын болады. Біз кісі тауып алармыз енді. Тұратын үйді қайтесің? — деп Назипа жеңгей сөзді Нүкеңнен бұрын бастады. Мен бірден ашып айтпасам да, ішімде жазда әкеммен де ақылдасып келісіп қойған үйім болатын, соны тірек ете:

— Сіздер рұқсат етсеңіздер тұратын үйім бар, — дедім.

— Онда жарады. Ертеңнен бастап сол үйге бар. Оқуға керек кітап, жабдығыңды тауып ал, — деп Нүкең рұқсатын айтты.

Сонымен мен Нүкен үйінен, яки семинария қорғанының төріндегі екі қатар қызыл үйден кішкене ағаш жәшігімді алып жөнелетін болдым. Бір жылдан астам үйір болып қалған үйден аттанбақпын. Әсіресе маған ерекше ой салған сол қорада яки семинария қорғанының ішінде тұратын екі адамның тағдыры. Оның бірі — отын жарып, қора сыпыратын Илья деген шоқыншы қалмақ, екіншісі — семинарияда тұратын үйлерге бөшкемен су әкелетіп беріп тұратын Борис деген шоқыншы қазақ. Бұлардың маған ой салып толғандыратын жайы, тіршілік үшін өздерінің туып-өскен халқынан безіп мойындарына крест тағып шоқыншы болуы. Екінші олардың өз ұлтынан безгендегі тапқаны мына сияқты құлшылық өмір. Ал, осы екі адамға сол семинарияда тұратын орыс адамдары жиіркене қарайды, ит орнында көреді. Ішімнен «Кісі елінде сұлтан болғанша, өз елінде ұлтан бол» дейтін қазақ мақалын есіме алам.

Отбасынан озбайтын осындай оймен семинарияға, Нұрекең үйіне қош айтып, ана өзім оқуға түсетін школдың қасында тұратын жиендердің үйіне келдім. Шандақбай, Тарбақбай дейтін екі жиеніміз яки менің әкемнің үлкен апасынан туған, бір атпен бержабай айдап кәсіп етеді, солардың қолына келіп тұрдым. Осы кезде күзгі қалаға шығу әдетімен де, әрі менің жайымды біле әкем де қалаға келді. Қалада әкемнің түсетін үйі де сол жиендердің үйі еді. Менің школға түскеніме сондай қуанып, сол үйде тұруға жиендеріммен келісіп үйге қайтты.

Тәртіпті мектепке орналасу — менің тұңғыш ел қатарындағы жастар тобына тіркелуім тәрізді болып көрінді. Өйткені өзімізді білетін ағайын-туған болсын, басқа болсын «школда оқиды» деп дәрежелейді. Қандай жылы лебіз. Есейіп те қалғандығым болар, ауылда ескіше де болса бірсыпыра шығыс кітаптарын оқыған, оның үстіне сол кездегі жаңа шыққан кітап, журнал, газетін оқығандығым болар, сабақты жаман оқығаным жоқ. Өзіммен класта бірге оқитын қазақ, орыс балаларынан ересектеумін, бойшаң да сияқтымын.

Менің осы мақтана айтып отырғанымның ерекше бір нәрі — Нұрекең мен Назипа жеңгейдің үйінде тұрған бір жылдық өмірім еді. Өйткені, ол үйде Нұрекең мен Назипа жеңгейдің адамгершілік ерекше қасиеттерін өзіме өнеге етсем, оның үстіне сол үйде тұрғанда жаңа заман сәулесіне ана тілімді құрметтей оқитын газет, журнал болды.

ЕКІНШІ ТАРАУ

I

Жаңа жыл демалысында ауылға барып қайттым. Ол баруым — өзім үшін де, өз үй ішім үшін де бір қуанышты жүріс еді.

Сол ауылдан келісімен сәлемдесе, амандық білісе Нұрғали ағай мен Назипа жеңгейдің үйіне келдім. Ықыласты қарсы алып, туыс адамдарша шұйіркелесе сөйлесіп біраз отырып мен қайтатын болдым. Назипа жеңгей әдеттегі сөзді қадағалай сөйлейтін әдетімен:

— Сапарғали, біз бір қиындау да, қызықтау нәрсеге талап етіп жүрміз. Соның сәті болар деп күтіп отырмыз. Сен арасын көп ұзатпай қатынасып отыршы. Мына Нұрғали Құлжанович екеуміз қазақтың ұлт ойынының кешін ұйымдастырамыз, — деп губернаторға өтініш жазып едік. Соған рұқсат болады деген хабар алып қуаныштамыз. Егер ондай рұқсат бола қалса, соған қолғанат бол, — деп тоқтады.

Мен сондай қуанып кеттім. Әрине бұл жерде мен оның мазмұнын да, қандай жобада жүретінін де білгенім жоқ. Бірақ газет, журналдарда қазақтың өнері сахна төріне көтерілмегенін арман етіп жазған мақалаларды оқығаным бар. Алдағы жексенбіде тағы келіп едім, Назипа жеңгей қуана қарсы алды.

— Жақсы келдің. Анадағы айтқан сауық кеште бізге рұқсат берді. Соған дайындық жүргізіп жатырмыз. Бүгін осында біраз адамдар келеді. Сауық кешінің тәртібін жасаймыз. Ішінде бол. Сен өзің де сол кешке қатынасасың, — деп күлімдей тоқтады. Ықтияр болып, бас шұлғып, үйдегі анадай-мынадай дайындыққа болысып кісілерін күттік. Бір мезгілде екі жас жігіт семинария формасын киген солар келді. Ол екеуін өткен күзде осы үйде бір көргенім бар-ды. Бірі ашаң, ұзын бойлы жасөспірім, сәл ұяңдау. Біреуі домбыра тартып, ән салатын, аласа шымыр денелі, семинарист. Оларды ықыласпен қарсы алған Нұрғали да, Назипа жеңгей де:

— О, Біржан, қалай дайындық бар ма? — деп іле сұрай бастады. Анау шымыр денелі маңдайлы, сары-сұр семинарист:

— Шамамызша Қаныш екеуміз дайындық істеп жатырмыз, — деп салмақпен жауап берді. Мен аңғармаппын, бұл екі жігіт ауыздағы киім шешетін бөлмеге бір домбыра, бір мандалин әкеліп сүйеп қойыпты.

Біразда күйеуін ертіп Тұрар келді. Назипа жеңгей Тұрарды аса жылы дидармен қарсы алып, өзінің бөлмесіне алып кетті.

Енді біразда Есенбай Атамбаев, оның келіншегі күлкіші Рақия келді. Кәкітайдың қызы Қабышты ертіп және Абайдың әншісі Әлмағамбетті ертіп Әниярдың Сапашы келді. Заречный слабодкеден Ақымның баласы Ғабдиді ертіп Мұстақым келді. Осы адамдар келіп, бас қосып алдағы ұлт ойыны кешінің тәртібі сөз болды. Ойын тәртібі жөнінде алдымен Назипа жеңгей өзінің көптен қорытып жүрген ойын ортаға салды.

— Тек ән айтқызып, өлең оқытып қана қойсақ мәжілісіміз сұйық болғалы тұр. Менің ойымша Біржан мен Сараның айтысын көрсетсек. Оған қосымша, Жанақ пен Сабырбай айтысынан бір-екі ауыз қағысқан жерін берсек, тағы соған қоса ән айтқызып, Абай, Ыбырайлардың өлеңін оқытып қоюлатсақ деймін. Нәзекең осыны айтып тоқтап, басқалардың лебізін күтті. Өзінің аңқылдап отыратын әдетімен Мұстақым:

— Нәзеке, жобаңыз көлемді көрінеді. Өлең оқу, ән салу жағы қиын бола қоймас. Ана айтыс жағына — Біржан болатын, Сара болатын ақын қыз, ақын жігітіміз кімдер? — деп тоқтады. Отырған жұрт біріне-бірі қарасып сәл кідіріп қалды. Назекең әдеттегі пенсне алтын көзілдірігін нәзік әдемі саусағымен түзете киіп алып:

— Ой, тәңір-ай, мына Тұрар сияқты келіншек, мыналар сияқты әнші сері жігіттер тұрғанда Біржан-Сара табылмаушы ма еді. Өздерің әу деуді білмеген соң бәрін қиын көресіңдер, — деп Нүкеңе, Мұстақымға әзілін арнай айтқандай болды.

— Е, онда Біржан, Сараң саңқылдап тұрса, біз қарсы болмалық, — деп ол екеуі Нәзекеңе күлімдей қарасты.

— Онда сіздің екі ақыныңызды кішкене шайқастырып тыңдасақ қайтер еді, — деп Рақила жеңгей саңқылдай күлді.

— Байқаса несі бар, мына Тұрар сол Сараның өзінен кем емес. Сен ғой деймісің, сыңқылдап күлгеннен басқа қазақ өнерінен мақрұм қалған, — деп Назекең Рақиланы біраз шенеп алды. Сөйтті де Тұрарды ертіп өзінің бөлмесіне кетті. Біразда басындағы кәмшат бөріктің үкісін бұлғақтата, үстінде шәйі шапан, қолында домбыра, шашы аш беліне түскен Тұрарды ертіп Нәзекең шыға келді. Нәзекең өзі қазақ келіншектерінің ашық кимешегін киіп, шаршы салынып, алтын сырғасын үзілте тағып, ұзын желбіршекті көйлек киіп алыпты. Ілездің арасында қаланың сол күндегі сәнді киімдерін киіп отырған екі келіншек елдің алдыңа ауыл қыз-келіншегінің киіміне бөленіп шыға келді. Осы сәтте үнсіз отырған екі семинарист тұра сап, екеуі ауыз бөлмеге шығып қолдарына домбыра, мандалиндерін алып әндетіп шыға келді.

«Осы үйде Сара бар ма, шықсын бері,
Іздеген келіп тұрмын Біржан сері.
Жолықпай сөзі өктемге жүрген шығар,
Ауылында Тұрысбектің өлер жері» —

арналы ән иінін көтере шырқап, Сараға қарсы жүрді. Аңырап қалған елдің көзі Тұрар мен Нәзекеңе ауғанда, Тұрардың әнтек қисықтау құралай көзі күлімдей:

«Сал Біржан кімге дәрі амандығың,
Сөз білсең бу да, сенің жамандығың,
Қисасул әнбиедан естімеп пе ең?
Белгілі мәлім болды надандығың»

деп толқынып, именбеген ажарлы үнмен жауап қайтарғанда, отырғандар:

— Назекең өзі тіпті бәрін дайындап қойыпты ғой. Мына семинаристер әнге де өлеңге де жаттығып жүрген өнерлі ауыл жігіттері ғой. Бізге мына Тұрардың жүрексінбей шырқағаны ұнады. Қанша айтқанмен Базаралы батырдың ұрпағы ғой, — деп Әлмағамбет қаймақтай жұқа ерінімен тамсанып қойды. Осымен бұл күнгі байқау аяқталып, ойын күніне дейін осы үйде бірнеше рет байқау, жаттығу тәртібін жүргізетін болды. Ойынның программасын және билетін бастыруды Қабдиға тапсырды. Көп ұзамай ойынның болатын күні, тәртібі басылып әзір болды. Ойынды қалалық мекемелермен келісіп, приказщиктер клубына қоюға келісілді. Ән салуға шақырылатын адамдарды қарастырғанда Әміре қалада жоқ болды. Гармоньмен айтатын әншілерді қазақ ойын кешінде көрсетуге лайықты көрмей, сол кезде домбырамен ән салып жүрген Заречная слабодкенің бір саудагерінің баласы Қали Бекбергеновті лайықтады. Оған қоса, жаңа қалада жүк таситын ат-арбамен кәсіп етіп жүрген бізге көрші Майықбай деген жас әншіні Ғұмар Жұмысов екеуміз тауып әкеліп Нәзекеңе көрсетіп, ән салғыздық. Қайықбай жасы жиырмаға жете қоймаған жас жігіт, әкесі жоқ, шешесінің үйретуімен домбыраға қосылып ән салатын еді. Оның әні Нәзекеңе ұнап, программаға аты кіріп, ол да айтатын болды. Бұларға қоса қазақ халқының ерекше бір музыкалық аспабы қобыздың үні ғой. Аспап қазір жоғалып барады. Соны білетін кісіні тауып осы кеште көрсетсе жақсы болар еді. Қазақ өнерінің тұңғыш кеші сахнада көрсету, — десіп Қабди мен Мұстақым ой салды.

— Бұл өте дұрыс болар еді. Бірақ сол қобызды ойнай білетін адам бізге осы қала маңынан табыла ма? — деген Нәзекеңнің ойлана айтқан жауабына Қабди:

— Мен Нұрланнан сұрайыншы. Анада маған ана Бейсекенің Нұрланы: «Осында қобызды тамаша тартатын Бершібайдың баласы келіп жүр, көрсетейін бе?» дегенде, мен оған: «Немене, бақсы ойнататын жыннан аманмын» деп күлдім. Мүмкін сол табар. Оны мен іздетейін, — деді. Нәзекең қуанып кетті:

— Онда, сен тапсаң ертіп кел. Көрелік, — деп Назипа жеңгей Қабдиге тапсырды. Көптен үндемей отырған Әниярдың Сапашы:

— Осы қалада Абайдың скрипачы болып көп жыл қолында болған Мұқа да жүр. О да шақырылса қайтеді. Ол қазақ күйлерін скрипкеге тамаша ойнайды, — деді.

— Ол да шақырылсын, оны сен тап, — деп Нәзекең Сапашқа тапсырды. Бұл күнгі дайындық мәжілісі осымен аяқталып, тапсырма алғандар оларды тапса Нәзекеңе ертіп келетін болды. Айтқан қобызшыны, скрипачты тауып әкеліп, олар да программаға кірді. Ойын тәртібі қоюлана түсті. Аз күнде билет те дайын болды. Үлкен Семей, Заречная слабодке, Жана қала атанатын Семейдің солтүстік бөліміндегі қазақ жатақтарына жаяу жұрт билет тараттық. Қазақтың ән-күйін, ұлт ойынын аңсаған халық билетті қуана, құштарлана алды. Ойын февральдың, орта кезінде қойылды. Қырдан қала шыға келген, қысқы қала қызығына келген дала адамдары түскен үйде кездескен адамдар арқылы естіп, олар да тұңғыш ойынға көп келді. Тіпті билет жетпей, приказщиктер клубы лық толып кетті.

Ойын шымылдығы ашылар алдыңда Нәзекең қазақ ұлт ойынының осы кешінің ерекше мазмұнын және мақсатын түсіндіре, сонымен қатар қазақ халқының асқақ ән, күңіренген күйінін сахнаға шығып, өзіміздің туысқан елдеріміздің өнері, әдебиеті қатарында бұған да жол ашатын уақыт жеткенін айтып өтті. Сонан ойын шымылдығы ашылып, алдымен сәнді киінген сал жігіттер, қолдарында домбыра, олар шықты. Енді сахнаның бір бүйірінен бұрала басып қасына қыз, келіншектерді ертіп Сара тұлғасындағы Тұрар шықты. Олар екі жағына дайындалған кемерлі тақталарға отырмастан айтысты бастай жөнелді. Бұл ұлт ойыны кешінде маған тиген қызмет суфлердің міндеті. Бұрын сахнаға шығып жаттықпаған қазақ жастарына, жаудырап отырған қалың қауымның алдыңда сайрай жөнелу оңайға түскен жоқ. Мен де қабақ қақтырмай сәл мүдірген жерін құлағына құйып отырмын. Біржан болып ойнаған жігіт салмақты кербез үнмен ә дегеннен-ақ елді үйіріп алды. Қасындағы көтермеші сал жігіттерді бастаған Қаныш, Қалилар қоздыра айқайлап ду көтеріп отыр.

Қолына ұстаған домбырасын әнге келтіре шертпегенмен, құлақ, күйін тартқан болып Тұрар да құйқылжыта жөнелді. Ел аузындағы аңыз-айтыс дастаны болып келген Біржан-Сара айтысы тұңғыш сайланып сахнаға шықты. Кейде шаһар халқының дәстүрімен өзімен қатар отырған татар адамдарының үлгісімен қол соғып, кейбір қызба табан қазақ жігіттері «Соқтырт! Серілер!» — деп айқайлап та жібереді. «Мына Сара болып сайрап отырған қайдағы ақын қыз?» деп дабырлаған сөздер де естіледі.

Ойынның бірінші бөлімі Біржан-Сара айтысымен аяқталып, демалыс жасалды. Бірін-бірі кимелеп, бірінен-бірі жамыраса сұрағандары халықтың — «Біржан болған кім? Сара болған кім? Олар қайдан келген?» деп өндіршектейді.

Ойынның екінші бөлімінде Жанақ пен Сабырбай айтысының шағын елесі берілді. Жанақ болған Әлмағамбет қолында қобызы бар жарбиған шағын бойымен қаңылтақ жұқа әлпетін жарына:

— Мен-ақ, кедей болайын, сен-ақ бай бол,
Сен өзің төре қара бұлғақтай бер,
Сөзіңнің анау-мынау керегі жоқ
Былтырғы берем деген жамбымды бер, —

деп әлі де азғындамаған үнін күңгірлете тоқтады. Сабырбай бейнесін орындауға дайындалған Әбілхамит Шойынқұлақ қолына домбыра ал ып Жанаққа сұрғылт көзімен тесірейе қарап, Сабырбайдың жауабын іркілмей айтып жіберді. Ел аузындағы аңызда Сабырбай Жанақты бір ауыз өлеңмен тоқтатты деген дақпырт болатын. Сол аңыз ізімен Жанақ қобызын тастап жантая кетті. Сахнада отырған әлгі думан нөкерлері «Жанақ жеңілді» деп айқайлап жіберді. Бұл көрініс осымен аяқталып, программа бойынша Абайдың «Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат» деген өлеңін, Ыбырай Алтынсариннің «Насихат» деген өлеңін Назекең мәнерлендіре оқыды. Бұдан кейін жеке әншілерге кезек тиіп, Бекбергеннің Қалиы, екі ән айтты. Дауысы шырылдап шығатын, әнді айтқанда ұшып-қонып тыпыршып айтатын Қалидың әні жеңілдеу болып орындалды. Онан кейінгі кезек Қайықбай балаға берілді. Қазақтың жұпыны ғана киінген жас баласы домбырамен:

«Қайықбай менің атым қалықтаған,
Айт, дейсің қандай өлең, халық, маған?
Қатпаған қауырсыным мен балапан
Ұшам деп желге қарсы шарықтаған», —

деп бір әсем әнді орындағанда, халық өнерпазының жас үні көпке сондай ұнады. Бұлардан кейін Берікбайдың баласы күңірентіп қобыз тартты. Ол бақсының сарыны емес. Насын абыздың үнін сарнатты. Онан кейін Қорқыт күйінің бір бөлімін ойнады. Ойынның ақырында Абайдың скрипкашысы Мұқа Абайдың екі әнін скрипкамен ойнап, Ақылбайдың бір әнін ойнады. Халық сондай разы болып, осы ойынға қатынасқан татар зиялылары Рахметолла Елкібаевтар Нәзекеңе айрықша үлкен рахмет айтысты. Еңбектері жанғандай, әскери губернатор Тройницкийдің есігінде екі ай бойы телміріп рұқсат алған сауық кеші жақсы өтіп. Нұрғали ағай мен Нәзекең сондай қуанысты.

Ойынды аяқтап, қазақ ұлт әдебиеті — ойын кешінің тұңғыш шымылдығын ашқан саналы зайыптар Семей жұртшылығына бұрынғыдан да абыройлы көріне бастады. Бұрын от басында, затон астындағы госпитальдің фельдшерінің ғана келіншегі Тұрар Семей жұртшылығына сахна көркі болып танылды. Ойынның артынан сол кешке жиналған 918 сом ақша қазақтың мұқтаж оқушыларына таратылды. Мысалы, Петербургта оқитын, Томда, Омбыда, Қазанда, тары басқа жерде оқитын мұқтаж оқушылардың тізімі жасалып, соларға жіберілді. Осы ойынның қаржысын басқарған баспаға уәкіл болған Ақымның Қабдиы сол ақшаны тарату қызметін атқарып, үлкен алғыс алды.

Түнек заманның түнерген бұлтынан жылт еткен сәуледей Семей оқытушылар дайындайтын мектептің оқытушысы Нұрғали Құлжанов, оның жары қазақтың сол кездегі аса мәдениетті оқыған қызы Назипа Құлжанова осындай бір игілікті істі бастап еді.

***

Школға түсіп, қаланың шет жағында тұра бастағаннан кейін Мұқаметқалимен қоп кездесе алмадым. Мен сол школға түсіп оқып жүрген жылдарда Семейден Сібірге қарай теміржол салу жұмысы басталды. Жолдың Семейден басталған жері осы күнгі Семей станциясы тұрған жер, мен тұратын үйге жақын еді. Көктемде күн ұзақ, оқу ерте бітеді. Оқудан қайтқаннан кейін жоғарыда айтылған газет-журнал оқуға бармайтын күні сол жұмыс істеп жатқандарға барам. Ондағы ойым өзіміздің елдің адамдарын кездестірсем деп, елге, ауылға сағына қараймын. Кейде ол ойым орындалып бірлі-жарым таныс адамдар кездеседі, олардан ел жайын, ел арасында қандай әңгіме бар, сұрап сүйсіне тыңдаймын.

Осындай бір таныстарды іздеп келгенімде Мұқаметқалиға кездесе кеттім. Ол ағасы Байғалимен және өзімен бірге Ложкин байда жұмыс істейтінін бір жігітпен бірігіп осы жол жұмысына түсіпті. Қуаныса амандасып, хал-жай сұрасып, жалпылдап қалдық. Сөзді Мұқаметқали өзі бастап:

— Жаңа салынатын жолдың жұмысындағылардың табысы көп, соған қырдан келген жұмысшылар топталып жүріп жатыр деп естіп, ана жолдасым екеуміз осы жол жұмысын басқаратын конторға келіп сөйлесіп едік, бізді сондай қызықтырды. Оның үстіне қырдан Бәйкем де, осы жұмысты естіп бір ат жалдап алып келе қалғаны. Сонан байдан есеп алып, осы жұмысқа түстім. Бәйкем атпен жолдың төсегіне топырақ тасиды. Жолдасым екеуміз сол тәшкеге қазылған топырақты толтырып тұрамыз. Табысымыз жаман емес. Алғашқы есеп алғанда жарты айға кісі басын он сомнан алдық, — деп Мұқаметқали жана жұмысқа түскен, еңбектің өнімді жағын іздеген қабырғалы жігіт болып алыпты.

Жол жұмысы Белағаш жазығына қарай созылып қаладан алыстай берді. Мен Мұқаметқалимен қайтадан кездеспедім. Школдың оқуы аяқталып жазғы демалыста аз уақытқа ауылға қайттым. Қаланың тар көшесі тапшы да, жанталасты қыспақты тіршілігі ішті пысырған. Кең далалы алқам-салқам өмірге құштарлана ауылға келіп аз дем алдым. Доңыз жұтынан кейін біздің ауыл жайлауға көше алмады. Дегелең тауының бауырындағы қара бұлақ бойы, сол маңдағы кедей жатақ ауылдардың жаздағы қонысы. Оңтүстігі өзінше аспан кимелеген Дегелен тауы. Әсіресе, Ұялы шыңы көгілдір мұнарға бөленіп өзіне заман сырын жиғандай желін аңыратады. Шығысынан шөккен буыршынның молтақ өркешіңдей екі шоқысын ерейтіп Қосшоқы адыры жатыр. Осы Қосшоқы адырының солтүстігінде Қарабұлақ арнасы болып тұрған Көкек деген шағын адыр жатыр. Сол адырдың қойнауында бірнеше жерде төбе беткейінен қазылған құдықтар бар. Оны ел Кенқазған дейді. Осы құдықтарды әдейі барып көргенімде, құдық су шығаруға қазған емес, өзін ағашпен қиған. Шұңқырдан шыққан тастар көкпеңбек татқа боялған. Мұны ел алтын кенінің тасы дейді. Сұрастырып көрсем өткен ғасырдың орта кезінде ағылшын кеншісі келіп алтын іздеп қазған көрінеді. Бірақ қалайша қала салып кенін түбейлей қазбай кеткен себебін ешкім ашып айта алмайды. Шіркін сол Көкек сол Көкек кені үлкен өндіріс болып орнаса, мәдениет іргесі де орын тепкен болмас па еді деп ойлайсың. Осы сияқты асыл кеннің бүйірі табылған алқапқа көз тастап, сарғайған үнсіз далаға ой жүгіртесің. Шіркін, мынау ұйқылы-ояу дала қашан өнер-білімге бөленеді дейсің... Дегелең тауы онша көлбеп жатқан көлемді тау емес. Бірақ айналасындағы ұсақ адырлы жазық алқапта бой көтерген тау, оның оңтүстік шығысындағы Ұзынбұлақ өлкесі, солтүстік бауырындағы Қалыбай бұлағы. Бұл салалар балқашты, шабындылы өлкелер. Тал мен қайын аралас өскен сай-салаларындағы тоғайлары да жазда ну болып өседі. Бұл екеуіне жетпегенмен, оңтүстік батыстағы Байтілес, Тоқта, Күшік бұлақтары, солтүстік баурайындағы Алдаберген, Тоғыз тарау бұлақтары, күншығыс қара тұмсықтағы Ботабұлағы, сондай бір әсем де қызықты қоныстар. Не керек осы сияқты сан салалы, балбыраған өлке, мөлдір бұлақты жерде бір де бір мектеп жоқ. Анау далаға құйылып жатқан суды тоғандап егінге, басқа өндіріске пайдаланып отырған қауым жоқ. Бірі мен бірі таяқ тастам жерге таласып-қырқысып жүрген бейбастақ, берекесіз қауым. Осындай ойларға малтығып ауылда біраз тұрып әкеммен бірге Қояндыға аттандым.

II

Қоянды жәрмеңкесі

Қояндыға айдаған малымыз жоқ Әкемнің ескіше хат біліп, шаһар тіліне жатықтығы — біздің базарға апарар байлығымыз да сол. Өйткені, әкем немере тәтемнің күйеуінің малын базарлап бермек. Ол сауатсыз, базар тіліне орашолақ. Мыңға тарта қойы бар, соның біразын сатып, жылқы алмақ. Және керек-жарақ алмақ. Осыған ұстар қаражатын да, сататын малын да әкемнің қолына бермек. Ал, әкемнің онан алар табысы — өзіне қажетінше ақша ұстап кәсіп етпек.

Сонымен сол апа, жездеміздің ауылы Қоянды маңын жайлайды. Солармен ілесе жүріп, жәрмеңкенің ашылар кезінде басында болдық. Алдымен бір кішіректеу киіз үйді жалдап алып, оны жәрмеңкенің күншығыс жақ алабындағы өзеншенің томарына тігіп орналастық. Біраз ашылысымен жездемнің базарға сататын қойларын айдатып әкеліп соны базарлады. Жүзге тарта еркек қой, бойдақ қойлары біраз ақша болды. Жездей өзі апайым мен кішкене баласын алып келген-ді. Өздеріне қажет керек-жарағын алды. Және жылқы яки бірнеше бие де алды. Сонымен оң кісі бір-екі күн болды да ауылына қайтты. Әкемнің қолында біраз ақша қалды. Сол ақшамен мал алып сатып, біраз күн кәсіп етеді. Ол кісіге менің жәрдемім — түндегі күзетін атқарам.

— Біз де қайтамыз Сапарғали, сен бүгін өзіңе бір етік, кемзал-шалбар алшы. Магазинге баралық, — деді Әғкем. Мен ол кісіні Әғке дейтінмін.

— Жарайды, — деген ризашылық білдіріп базарға жүруге дайындалдық. Менің өз ойым бар. Ол осы жәрмеңкеге келісімен көкейдегі бір мақсат еді. Жәрмеңкенің үлкен магазиндері бар көшесіне кіре беріс жағында кішкене үйшік дүкенше тұратын. Оның маңдайында араб әрпімен жазылған жарнама ілінген. Жарнаманың жазуын қасынан өткен сайын қызыға оқитынмын. Ол жазу: «Осы дүкенде «Айқап» журналына жазылуға болады. Жылдық бағасы үш сом» деп әдемілеп жазған. Мені қызықтыратын осы жазу, «шіркін, «Айқап» журналына жазылып, жыл бойына алып тұрсам» деймін. Оған төлейтін ақшаның есебін таба алмайтынмын. Осы ойымды Әғкеме айтып, бір киім орнына осыған жазылсам деп қоя жаздадым. Базарға аттанып, тап сол дүкеннің қасына келгенде Әғкеме:

— Мына бір дүкенге соға жүрелік, — дедім.

— Онда киім-кешек жоқ қой, — деп Әғкем бұрылғысы келмеді. Мен оған:

— Киім болмаса, басқа бір нәрселер бар шығар, — деп еркіндеу сөйлеп бастап алып келдім, Әғкем арабшаны жақсы танитын кісі, дүкеннің маңдайшасындағы жазуды оқып:

— Журнал сататын жер екен ғой, — деп маған күлімсірей қарады. Оған ішім жылып еркелей бастадым.

— Әғке, осы журналға мен жазылайын, киімге деген ақшадан бір үш сом берсеңіз, — деп еркелей айттым.

— Сапекеш-ау, журнал киім бола ма? Оны жылдап жазылмай-ақ алып оқымайсың ба? Ана оқып жүрген школында жоқ па? — деп Әғкем өз ұғымындағы сұрақты қойды. Ол кісінің ұғымында школда болмайтын кітап, журнал жоқ деп ұғады.

— Әғке, сіз қызықсыз, орыс мектебінде қазақ журналы қайдан болады. Бұл журнал Троицкий қаласында шығады. Қазақтың азаматтары ол журналға қазақ жайын, жер жайын, білім жайын үзбей жазады, — деп барлық жақсылықты журналға тіркеп жатырмын.

— Ондай көп білім берсе жазыла ғой. Алла өзі жеткізер, — деп өзінің тәуекелшіл сенімін де айтып қойды. Қуанышым қойныма сыймай, Әғкемнен үш сом ақшаны алып «Айқаптың» уәкіліне келдім. Ол өзіме аздап таныстығы бар мұғалім

Мұстақым Малдыбайұлы екен. Ол кісіні Нұрғали ағайдың үйіне келгенде көргенім барды. Жөн айтып сұрасып, журналға жазылып, адресін жаздырып құлақ қағаз алдым. Журнал алдыратын оқыған кісі болып мақтана атыма міндім.

Жәрмеңке тарады. Біз елге қайтуға бет алып, алдымен Қояндыға таяу келіп жайлап отырған жездеміздің аулына келдік. Бірнеше күн ат тынықтырып, Кемердің кең жайлауында болып тынықтық.

Сонан елге қарай жүрдік. Біздің бұл жерден жүрер жолымыз Кемер үстіндегі жайлау елінің ішімен Қу тауының бауырымен Майлықара жолына қосылатын ел іші болып келеді. Жездеміздің аулынан ара қонып Қу тауының бауырына жеттік. Қу тауының солтүстік баурайындағы Мырзакөлі атанатын шағын көлдің басына келіп түстік. Аты таудай болғанымен кел Қу тауының солтүстік сілемінен шығатын бір-екі бұлақтың суын бөгеп қолдан жасалған көл екен. Көлдің оңтүстік қабағында қалың зират. Онда бірнеше адамдардың басына орнатылған құлпы тастар тұр. Олардың бетіне жазылған өмірбаян тәрізді қысқа жазулар бар. Бұлардың бәрінен де мені қызықтырған елсіз даладағы салынып жатқан он алты бөлмелі мектеп үйі. Мынау нуға бөленген Қудың тауы. Оның өлкелей аққан өзендерінен қолдан бөгеген көл. Ал, көлдің күншығыс солтүстігінен ала көк шалғынды алқапқа салынып жатқан тамаша мектеп үйі. Бұл білім ұйтқысы болмақ.

Біз келіп, қосымызды тігіп, атымызды отқа жіберіп, жол азығымызды қолға алған кезде көлдің ық жағындағы қараша күркеден, қоян бөркі бар, аласа бойлы, шоқша сақалды сары шал біздің қосқа келді. Тап қостың қасына келгенде:

— Ойпыр-ау, үлкен ақсақал ғой, — деп Әғкем сәлем берді. Шал көзін қолымен көлеңкелей қарап:

— Уағалайкүмассалем, — деп сәлем алып, — Уа, Ысқақжанбысың? Аманбысың? Ел-жұрттарың аман ба? — деп шал қауқыладай келіп қостың қасына отыруға ыңғайланып еді, Әғкем:

— Үке, жоғары шығыңыз, — деп арбаның дертесінен жасаған қостың төріне шығарды. Екеуі үй-іші, ауыл-аймақ жайы дегендей жай-жапсарды сұрасып, мүлде мәз болып отыр. Әғкем біраздан кейін:

— Үке, немене, жатақта қалып қойғансың ба? Балалар қайда? — деп жай-күйін сұрай бастады. Шал тысы тозынқыраған қоян бөркін кейінірек серпе киіп, сақалын бұртиған қысқа саусақтарымен тарамдап қойып:

— Ысқақжан, иә, алдыңғы жұттан бәрі ел санатына ере алмай, осы көл басында қалып жүрміз. Балалар кіре айдап кәсіп соңында, — деп бір тоқтап, — бұрын да естуің бар шығар, мына келді. Мырзаның көлі дейді. Сірә, Баймұрын мырза, «көктемнің көлкіген суы далаға кетіп жатыр. Жылқы жүзіп ішпей суға қана ма. Жылқым жүзіп ішетін көл жасандар» деп, бүкіл Жарылғаптың жұртын жинап, осы көлдің орнын ойғысып, анау Қу тауынан шығатын екі бұлақтың арасын бұрып осы ойпатқа құйғызыпты. Сөйтіп қол жасатқан екен. Осы көлдің басына көктемде бие байларда, күзде бие ағытарда келіп қонады екен. Ал, осы көлдің басына сол мырзаның немересі Хасен мырза мына бір үлкен сарай салғызып жатыр. Осы жердей мектеп ашамын, ендігі балаларды орысша оқытамын деп соның қабырғаларын қалатып қойды. Енді Қарқаралыдан ұсталар алғызып іші-сыртын әшекейлемек. Осы жәрмеңкенің артынан келмекші. Мен өзім осы үйді күзетіп отырмын, — деп шал барлық жай-күйін айтып шықты. Мына көлдің басынан мектеп ашпақ деген шалдың сөзіне елең ете түсіп:

— Ата, ол кісі өзі орысша оқыған ба? — деп сұрап қалдым. Шал менің бетіме ойлана қарап:

— Хасен мырза орысша оқымаған адам ғой. Сол орысша білмегеннен ана жылы айдалып Петерборға барғанда қоп кемшілік көрсе керек. Сонан келісімен: «Орысша тіл біліп, хат танымаса адам қор болады екен» деп өз үйінен мектеп ашты. Оз айналасының балаларын оқытып, тіпті өзі бастап Жорабек сияқты атқамінерлерді жинап оқытты ғой. Оған ел ішінің адамдары сыртынан күлді де, бірақ оған Хасен бай намыстанған жоқ. Өз ауылы келімді-кетімді кісісі көп болып, ыңғайсыз болған соң, келер жылы ана Нұрмақтың үш бөлмелі ағаш үйін школ етіп ашқызды. Қарқаралыдан учитель алғызды. Сонан оқыған балалардың алды Қарқаралыға, одан анау Омбыға дейін барып оқып жатыр. Екі бөлме, үш бөлме үй аз болып, оқушы көбейсе керек, сонан осы үлкен мектепті салғызып жатыр. Ендігі ойы осы елдің балаларын орысша оқытып жеңілтпек көрінеді. Қолынан бәрі де келіп тұрған адам ғой, — деп шал Хасеннің қолынан келмейтін нәрсе жоқ деген ұғымын айтып қойды. Шалдың Хасен бай айдалып Петерборға барғанда дегені тағы бір ой қозғады. Мен әке алдыңда әдептілік етіп қайта-қайта жалпылдап сұрақ беруге бөгеліп отырғанымда, Әғкем де бұрын сырттан естігенін анықтай түскісі келді ме:

— Үке, Хасен мырза сол барғанда қанша жүріп қайтты? — деп сұрап қалғаны. Әкемнің мына сұрағы менің ойыма үйлесіп, шалдың аузына аңырая қарай қалдым. Шал біраз ойланып отырды да:

— Хасен мырза жауапты болып, жер ауып, үш жылдай елде болмады ғой. Қазақтын қамалы бар емес пе, «жақсының артынан сөз еретін, жаманның етегіне шөп ереді» деген. Ел иесі адамға сын да, мін де көп қой, — деп тоқтады. Шалдан Хасен байдың айдалу жайын анықтап біле түскім келіп:

— Ол кісі неге жер ауды? — дедім. — Шал қолындағы ырғай таяғымен от басында жатқан бір бұтаны қозғап қойып:

— Ұлықтарға бір қылығы жақпаған болар. Ол жағының жай-жапсарын біз біле береміз бе? Елдің айтатыны — патшаға қарсы келгендерге байланысы бар деп көрсеткен дейді. Сонан тергеліп, патшаның өзіне арыз беріп ақталыпты, деседі. Әйтеуір ұрлық, өтіріктің жаласы емес, — деп даусын баяулата тоқтады.

Шал біздің қостан дәм татты. Әкем: «Мына балаңызға батаңызды бер» деп шалға бір қадақ қант, бір қол орамал берді. Шал батасын саулатты. Мен әкемнің мына мырзалығына қайран қалып отырмын. Ол жерден аттанып шықтық. Енді әкемнен шалдың жайын сұрадым. «Сіз оны қайдан білесіз?» деген менің сұрағыма, әкем:

— Бұл шалдың аты Үкібас. Өзі біздің Дегелеңдегі Шақабай. Бірақ ертеректе осы Қу еліне көшіп кеткен болатын. Бұл кісінің маған істеген бір жақсылығын өтесем деп жүруші едім. Бүгін сәті келді, — деп әкем өзіне-өзі разыланып, бір қарызынан құтылған кісідей болды. Әкемнің «бұл кісінің маған істеген бір жақсылығы» деген сөзі ойды қозғап:

— Әғке, ол кісі сізге не жақсылық істеді? — деп сұрап едім, әкем:

— Ол бір ұзын сүре хикая — деп елтірі тымағының милығын көтере бүктеп қолдан қалпақ жасап киді де, әңгімесін бастады: — Оған да біраз жыл болып қалды. Қоянды жәрмеңкесіне келдім. Көңілімде осы жәрмеңкеден бір жақсы ат алсам деп ойлап келгем. Өткен күзде мініп жүрген сұр жорға атым жамандатып өліп қалып, ат іздеп жүргем. Онда жұттан бұрын қолым пұлсыз емес. Айдап келген базарлық малды сатып және ақырындап жәрмеңкеге мал айдаған елдің алдынан шығып, оны саудалап кәсібім де жақсы болды. Жылқы базарын аралап келе жатып, өзіміздің елдің жылқылы жігіті Әділқанға кездестім. Ол Қояндыға біраз жылқы әкелтті. Соны келіп көріп едім, ақбас қызыл-көк ат жылқының мұсіні. Өзі алтыдан жетіге шыққан. Ұстап тұрған кісінің қолында тұрмайды. Екі құлағы тас төбесінде, мүсінін қолдан шапқандай. Бар айыбы — тарпаң, қашаған. Атқа қызықтым. Әділқан замандас таныс адам. Атына сөйлесіп көріп едім, «Базар нарқынан артық сұрамайын. Өзің көріп тұрсың, бірнеше адам қызығып келіп, мінезінен тайқып кетті», деп атының сырын айтты. «Асау үйренбей ме, қашаған қолға тұрмай ма» деген ел нақылы ойыма келіп, ақбас атты алмақшы болдым. «Жақсы ат жанында болғанша, тақымында болсын» деген халықтың мақалы аузыма оралып, аттың бағасына келістім.

Атты жетегіме алып, Әділқанның ақшасын санап беріп қосқа келдім. Өзімізге қараған ауылдың жәрмеңкеге айдаған малын бағып, енді жәрмеңке басында ат бағып жүрген Шөкім деген кісі бардым. Жасынан жылқыны көп баққан, сан асаудың құлағында ойнаған атқұмар адам еді. Атты сол кісіге әкеліп, «мынаған ие болыңыз» дедім. Қызыл-көк аттың алды-артынан шығып қарап: — «Мынау бір саңлақ қой, өзі. Қолға тұруы да қиын болар. Көзі шарасына сыймай тұр екен», — деп қолына алып жетектеп, мойнынан, арқасынан сипап көрді.

Қоянды адырының қойнау сайларына апарып жайып қайтатын әдетімен Шөкім кешкілікте аттарды алып кетті. Басқа қостан қосылған атшылар тобы бірігіп аттанды. Біз кешкі ас-суымызды ішіп жатып қалдық. Таңертең ерте тұруымыз керек. Бір мезгілде басымды жұлып алып сыртқа шықсам, жаздың қысқа таңы сіберлеп атып келеді екен. Шөкім бағуға әкеткен аттарын жетектеп суыт жортып келіп, аттан түсе қалды. «Қызыл аттан айрылып қалдым» деп отыра кетті. Ыстық-суығы басылмаған, жанға өлшеп алған жақсы аттан айрылу маған да оңайға түскен жоқ. «Ең болмаса ер-тоқым салып үстіне де шықпадым. Шіркін-ай, мынау қара құрттай қайнаған жәрмеңке маңының қай жерінен қарап табамын» деп жер соқтым. Дегенмен, тіпті үнсіз-түнсіз қалдыра алмай, «ең болмаса сұрау салалық» деп бірнеше кісі атқа міндік. — Шөкімнің айтқаны:

— Мына шобырларға мініп қуып көріп едім, маңына дарытпады. Қапыда менің қолымнан жетегі шығып кеткен сәтте-ақ тура Егіз-қызыл жаққа бет алып құйындай ұшты. Өзі де әбден бабына келіп жарап алған екен, — деп аттың күйін сүйсіне айтты.

Сол Шөкем айтқан бетке қарай сұрау сала жорттық. Кіммен кімнің ісі бар. Көрген-білген адам кезіге қоймады. Қаншама атырапты шарлап, елді жерлерге барып сұрастырғанмен хабар ала алмай қосқа яки жәрмеңке басына қайтқалы бет алып едік, алдымыздан екі салт адам кездесе кетті. Амандасып жөн сұрасып едік, Дастар болысына қараған адамдар екен. Біз де жөнімізді түсіндіріп, іздеп шыққан жоғымыздың жөнін айтып едік, біріне-бірі қарап:

— Аттарыңыздың түсі қандай еді? — деп сұрай қалғаны. Мен қуанып кеттім.

— Қызыл-көк. Семізден жараған. Алыстан көргенде кесер басы қылаңытып ақбастанып көрінеді, — дедім. Әлгі екі адам тағы да біріне-бірі қарап:

— Онда біздің көргеніміз сіздің атыңыз болар. Біздің ауыл мына Егіз-қызылдың бауырындағы қайнарда ғой. Таңертең жылқышылар өрістегі жылқысына келіп қосылған бейсауат атты көріп, ұстаймыз деген екен, маңына дарытпапты. Соман жылқы өрістен қайтқанда әлгі ат ойқастап мына Түңілік өзеніне қарай жөнеліпті. Жылқышылар ауылға айтып келісімен дәмелі деген ат-айғырмен үш-төрт жігіт барып қайырмақ, ұстамақ болған екен, шалдыртпапты. Дегенмен жан-жағынан тоса қамалай қайырып аттың артынан түскен екен, ат тура Кемерге қарай тартып, алдыңда жатқан қалың жылқыға барып кіріп кетеді. Біздің жігіттердің алдынан көп жылқының жылқышылары шығып, жылқының тобына кіргізбейді. Жылқы Хасен байдың қосы екен. Оның жылқышысы қосын аралата ма, біздің жігіттерді айдап шығыпты. Сірә, сол сіздердің аттарыңыз болар. Қуған аты сіздің айтқандарыңызға тура келеді — деп сөздерін тоқтатты.

Біз бұл жігіттердің аты-жөнін анықтап сұрап алдық. Онан атты қуып барып Хасен қосына қосып қайтқан жігіттерді сұрастырып, енді сол елге бет алдық. Әлгі жігіттердің айтқан жобасымен атты қуып, Хасен қосына қосып қайтқан жігіттерді тауып сөйлестік. Аттың түсі, түгі Шөкім айтқан бет, алып қашып шыққан тұсы үйлеседі. Ал, ол қосқа тура барып сұрағанмен Хасен сияқты азулы ауылдың жылқышысы бізге атты бере қоя ма? Бар тиянақ аттың қайда барған беті анықталды. Енді атты сұраудың жолын іздедік. Қосқа қайтып келіп ақылдасқанда тапқанымыз Ақайдың Хасеннің өзіне бару керек. Оған Телебай аулының бір адамын алып бармаса, басқаға сөз бермейді деген қорытындыға келіп, Қоянды жәрмеңкесінде ашылған «Төтенше съезге» билікке шақырылған Телебайдың Омарына жабыстық. Ол кісі қандай кішіпейіл: «Өзім съезден босай алмаймын. Мына хатты апарыңдар» деп Хасенге хат жазып берді.

Хасен өзі жәрмеңке басында екен. Хатты алып жатқан үйіне келдік. Хасен үйінің маңы қаптаған кісі екен. Бізге бірден жол бермеді. Есік алдыңда сол үйдің кірген-шыққан кісілеріне басшылық көрсетіп жүрген жігітке жөнімізді айтып, Хасен байға жолығуды сұрап едік:

— Ол кісіге мына Ақмола жағының бір адамдары келіп жолығып отыр. Сол кісілердің аттануын күте тұрыңдар. Өзі бір жаққа барам деп те отыр еді. Қабылдар! — деп елеусіздеу үн қатты. Біз далада күтіп отырып қалдық. Үйде дуылдаған әңгіме, кейде шырқалған ән де естіліп қалады. Бізге ән де, Хасен байдың ақ үйіндегі сән де қызықты сезілмейді. Бар ойымыз атымызға қолымыз жетсе дейміз. Не күндегі қасиет жоқ, не тиянақты алған жауап жоқ. Мұндай кезде адам тез зарығады ғой. Сөйтіп тықыршып отырғанда, Мұсатайдың Шайхысы келе қалғаны. Ол мені танып:

— Жиен, мұнда неғып отырсыңдар? — деп сұрай қалғаны. Мен жұмысымның жөнін айтып едім, — Жүріңдер, — деп бізді ертіп Хасен үйіне кірді. Хасен бізді онша елей қойған жоқ. Шайхымен амандасқаннан кейін, Шайхы біздің жайымызды айтып:

— Мына Ысқақ біздің Жұртекеңнің жиені, күнсіп сыртқа отырып қалыпты. Сізге Төтеңнің Омарының жазған хаты бар екен. Жөніне салғаныңыз жөн, — деп адамшылық айтқаны. Мен Хасенге Омардың жазып берген хатын бердім. Хасен қоңыр қабақпен қолына алды. Хатты оқып көріп маған қарап:

— Ол неғылған ат, шығаннан шығып біздің қосқа барып қосылып жүрген. Сірә, ана сіздерге айтып жүрген Дастардың ала-аяқ қулары өздері ұстап алып, бетін аударып өздерді әурелеп жүрген жоқ па екен? — деп тоқтап, ұзын мұртын сылай қуларына қайыра сипап Шайхыға қарады. Шайхы Хасеннің «Дастардың қулары» деп сөзін есіне тигізе айтқанын Шайхы да аяқсыз қалдырмады.

— Бізге Дастардың жігіттерінде ауыл арасындағы әзіл-қулығы болатыны рас. Тонтай ақсақал айтқан екен: «ойныма өтірік қоспаймын» деп. Мына сияқты қан базарда, жесірлік атынан айрылып жүрген ағайынға ажуа ете қоймас. Сіздің Жарылғап атамның балаларының томырық, тоңмойын, өзімшіл екені де рас қой, — деп ел мінезін аз сөзбен айтып тастады. Хасен қайтадан өршеленіп сөз таластырған жоқ. Аз отырды да:

— Онда біздің ауылға барып, Әбден деген, ауыл көш-қонын, мал-жайын басқаратын адам бар, соған мен жіберді деп айтындар. Егер, біздін қосқа келген болса, жөнін айтар, — деді. Біз ол кісіден батып хат сұрамадық. Сөзіне сеніп, Хасен байдың аулына келіп, Әбденді тауып, жөнімізді айттық. Бұл бір керауыз екен. Тіпті Хасеннің өзінен де маңызды, бізді кісі деп есептесер емес.

— Мен қосқа ондай ат келіп қосылды дегенді естігенім жоқ. Дастардың қуларының сендерді ажуа қылып жүргені шығар, — деп өзімізді тұқырта бастады.

— Аяғынан шығып кеткен мал еді. Ағайын қосына қосылса бұралқы болмас деп едік. Жылқышыдан анықтаймыз, — деген сөзді тыңдамады. Салымыз суға кетіп, қайтқалы сыртқа шықтық. Біз аттануға айналғанда жұпыны киінген орта жастағы адам, жақындап келіп бізбен амандасып:

— Жастар, мені танымассыңдар. Менің атым Үкібас. Сүйегім Шақабаймын. Дегелеңде туып-өскем. біраз жылдан бері осы мырзаның ауылында дәмдес болып жүрмін. Сендердің келген жайларыңды естіп, Әбден қудың бұлаң құйрыққа салғанын естіп, шыдай алмай келіп тұрмын. Аттарың осы Хасен қосында. Олар жылқысын ешкімге аралатпайды. Анау өрістегі қалың, топтың ішінде. Әдейі барып көріп едім, өзі бір саңлақ екен. Әбден соққан соған қызығып өліп отыр ғой. Тура Хасеннің көіне барыңдар. Ат осында екенін жеткізіп беделді кісіге айтқызыңдар, — дегені.

Мен сондай қуанып кеттім. Сасқанымнан Үкеңе, «айналайын, ағатай-ай» деппін. Әбденнен бетіміз қайтып, қайтадан жәрмеңке басына келіп, барлықжайды Омекеңе айтып, «Өзіңіз кіріспесеңіз болмайтын түрі бар» дедім. Ол кісі кешкілікте уақыт тауып, мені ертіп барып Хасеннің өзіне барлық жайды айтып:

— Мына Ысқақтың аты сіздің қоста көрінеді. Аяғынан барып, ағайын қосын паналаса, не ерсілігі бар. Ана Әбден деген қуың бұларға жөнін айтпапты. Атын алғызып бер. Адал малы ғой, — деп әмір ете сөйледі. Омарды Хасен қатты сыйлайды екен:

— Ондай қос паналап аяғынан қосылса, аттарыңыз жоғалмайды. Ертең мына ат иесі келісімен бір кісі қосып беремін. Барып алсын, — дегені. Сөйтіп әрең дегенде атымды алдым. Қай жорыққа мінгенін қайдан білейін, атымды сол екі ортада қызыл-май қылып, аяғын кетіріп қинап тастапты. Әйтеуір көзін алдым. Мен Үкеңнің ол жақсылығын неге ұмытайын. Сол атыма қайта барғанда үстіне көйлек, бір тақта шай апарып бергем, — деп әкем сөзін аяқтады. Менің қоз алдымнан еліміздің салт-санасындағы алық-берік, адалдық пен өктемдік, зорлық пен сорақылық сияқты жағдайлар шұбырып өтіп жатты. Бірақ, мына сияқты халыққа ағарту мектебін салдырып, азаматтық етіп жатқан Хасен ақсақалға бәрін кешкендей ішімнен өте разы болып отырмын. Адам парасатын ашатын өмір күресі-ау деймін ішімнен. Егер мына Хасен бай ұлықтардың қаламына ілініп, сонау Петерборға айдалып бармаса, сол жолында сауатсыздығынан маңдайына тас тимес мына сияқты игілікті іске дәулетін жұмсар ма еді? Әрине, жұмсамас еді.

ҮШІНШІ ТАРАУ

I

Қояндыдан оралысымен біраз ауылда болып, өткен жылғы әдет бойынша Семейге келдім. Тағы сол подретщикке жәрдемші хат-шотшы болып істеп жүрдім. 1914 жылғы басталған қанды соғыс жорығы қырғын-бүлік болып жүріп жатыр. Ол жылдарда Семейде басталған темір жол тәртіптеліп жүре қойған жоқ. Әскерді пароход, баржымен жөнелтеді. Соғыстың аты соғыс, елде үрей жоқ. Ол уақытта қазақтарды әскерге алмайды. Ал, әскерге алынған, майданға жүргізетін әскери қызметке міндетті халықтың азаматтары топ-тобымен майданға үздіксіз жүргізіледі.

Соғыс дүрбелеңі күшейе түсті. Әскерді майданға үсті-үстіне жүргізіп, пристань басы ылғи соғыс сұрапылынан дүрлікті де тұрды. Тек әскер жүргізу ғана емес, соғыс тұтқындары топ-тобымен ағылып әкеліне бастады. Жат елге, тілін, тұрмысын білмеген халыққа түтқынға түскен адамнан мүсәпір жан бола ма. Алғашқы келген әскери тұтқындар көбінесе австрицтер, артынан венгрлер, кейіннен чехтар келе бастады. Ә, легенде қала халқы бұлардан шошына қарап, жауласып түскен жат елдің жорықшысы деп жек көріп, жиіркене қарады.

Алдыңғы келген әскери тұтқындардан жүкшілер тобы белгіленді. Олардың өз ішінен аздап орысша білетін басшылары болды. Жұмысқа шығулары, дем алулары, жұмыс кезіндегі тәртіптілігі айта қаларлықтай. Және өзара тілдескенде де үндері сондай сыпайы.

Бір күні майданға бір толқын әскерлер жүргізілетін болып пристань басы дуылдап кетті. Майданға адамын шығарып сала келгендер күйзеліс, күңіреніс күйін шерте келеді ғой. Әсіресе баласын шығара келген әйелдер өте ашулы да ызғарлы. Осы кезде жүретін пароходқа таяу тұрған жайма алаңға бір баржы келіп орналасты. Бұл баржыдан келген жүкті түсіріп, және қайта жүк тиеу біздің топқа тапсырылған. «Жүк тез түсірілсін, қайтадан әскери жабдық тиеледі деген бұйрық болып, тұтқындардан құралған жүкшілер бізге көмекке келді.

Біздің жүкшілердің бастығы мақтаншақтау, аздап орысша жауап қайтара білетін үлкен білімге санайтын адам еді. Әлгі кісі тұтқындардың бастығына:

— Твой солдат плен, в у меня работайт — деп қыр көрсете тіл қатты. Мына кісінің не айтқалы тұрғанын ұққан болуы керек, орысша жап-жатық тілмен:

— Ничего, вместо работаем, наши солдаты то же рабочий народ, — деп жымиды. Жүкті қайдан алып, қайда түсіреді, анықтап алып, жабыла қол қойып бір кісідей қимылдап ілезде түсіріп берді. Қарауыл солдаттар топтап алып келген тұтқындардан алғашында сескене қараған қазақ жүкшілерді, аналардың тәртіптілігіне, жұмысқа жатықтығына ден қоя үйірлесе бастады. Оларға бетімен жүруге рұқсат жоқ. Темекі, сіріңке әкеліп бер деп қазақтарға нұсқалап айтып алдырып, разылық айтып қуанысады. Біздің жүкшілердің ішінде Ыбырайым деген жаны сері, кербез кедей кісі бар-ды. Оны ауыл арасында «мырза кедей» деп атайтын. Жаз айларында осындағы жұмысқа келіп, жеңіл-желпі жұмыс істейтін.

Біразда тұтқындарды баржаға мінгізіп бір жаққа алып кетті. Олардың орнына жаңа тұтқындар тобы келіп топырлап жатты.

— Бүгін жүк баржасы келмейтін көрінеді. Тек, Омбыдан бір пассажир пароходы келеді дейді. Сірә оның жүгін пароходтың өз матростары түсіретін болар. Дем алыңдар, — деп подрядчик бастық жүкшілерге күн тәртібін айтты.

Ондайда жұмысшылар қалаға барып, базарға шығып, таныстарына барып бой көтереді. Кісі таситын пароход деген соң мен сол пароходтың келуін күтіп қалаға шықпадым. Өйткені біздің ауылдардан пароходта жұмыс істейтін жігіттер болатын, солар кездесіп қалар деген ой болды. Және кісі мінетін жеңіл пароходтың өзін тамашалап көргім де келді.

Түс ауа төбесіне орнатылған «Михаил» деген үлкен жазуы бар пароход келіп пристаньға тоқтады. Маған керегі сәнді киінген жолаушылар емес, анау пароходтың матростары. Көптеген жолаушылар шығып, жалғыз-жарымдай берген кезде, бір қартаң әйелдің чемоданын көтерісіп Мұқаметқали келе жатыр. Көзіме оттай басылды. Алдыңан көлденеңдей асыға жүріп амандастым. Ол да бір-екі ауыз сағына амандасып: «Қазір мына кісінің жүгін арбаға жеткізіп берейін, тұра тұр» деп жөнелді. Пароход аузында күтпедім, солармен ілесе сыртқа атшылар тұратын жерге келдім. Мұқаметқали әйелдің жүгін қолына беріп, маған келді. Амандық айтысып жөн сұрасып мәз-мейрам болып қалдық.

II

— Біздің пароход осы Семейден Омбыға қайтады. Бір-екі күн осында болады. Мен капитаннан сұранып ертең қалаға шығам. Мына жақын жердегі қазақ аулында жолығайық, — деді. Мен оған жатқан үйімді айттым. Ол келетін болып, әзірше хош айтыстық. Ертеңінде Мұқаметқалиды мен үйде күттім. Оның бір әдеті уәдешіл болатын. Көп күттірген жоқ, айтқан мөлшерінде келе қойды. Ол кешегі мен көрген матрос емес, жіптіктей жігіт болып Кавказ адамынша киініп алған. Аяғында қисық табан етік, басында көк бұйра бөрік, үстінде қынама бел кавказ бешпент. Белінде жалпақ былғары белбеу, оның сол жақ мықындарында қынапқа салған шағын қанжар. Менің пәтер үйім өзімізге ағайындас Сейсенбай деген, бір атпен бержабайлық кәсіп істейтін, өзі кедей де болса жаны сері адам еді. Ол да түскі шайға үйіне келіп отырған-ды. Мұқаметқали сәлем беріп кіріп келгенде, Сейсенбай ағай аңырая қарап:

— Мен де Кавказдың бір адамы екен деп қалсам, Тәтеңнің Мұқаметқалиы екен ғой. Ал, жоғары кел! Өзін тамаша жігіт болыпсың ғой, — деп Мұқаметқалидың ширап есейгеніне разы болып қалды. Ол кейінгі үш жыл ішінде қайда болғанын әңгімеледі.

— Ойында бар шығар, анада өзін бізді темір жол жұмысында жүргенде көріп еді ғой. Содан біз Барнауылға дейін барамыз. Қыс түсе темір жолдың жер жұмысы тоқталып қалада біраз бөгеліп қалдық. Сол жерде қаланың әр жеріне жарнама қағылды. Бұл жарнамада Үркіт қаласынан әрі шығыс жақта Бодайбо деген жерге және «Лена» алтын кеніне жұмысшы алады. Енбек ақысы көп, жұмыс орнына жұмысшыны жалдаған байдың уәкілі өзі жеткізеді деген. Біз бірнеше адам баруға келістік. Бас-аяғы төрт жүздей адам болдық. Бізді Новониколаевск станциясынан отарбаға мінгізеді. Оған дейін атпен апарады.

Осыған тәуекел етіп жүріп кеттім. Отарбаға іліккен соң, көп ұзамай Үркіт қаласына келдік. Менің ен алғаш көрген үлкен қалам осы Үркіт қаласы болды. Бір кезде ел ішінде «Үркітке айдатыпты, Тескен тау өткізіпті» дейтін алып қашты әңгімеден естіген қалаға өзім бардым. Ол да кәдуілгі қала екен. Рас, ертеде сол Үркітке айдалып барған қазақтар болған екен. Олардың кейбіреуі үйленіп, кәсіп істеп, орнығып қалған екен. Базарында кездесіп таныстық. Бізді апаратын Бодайбо және «Лена» кендерінде жұмысшылар көтеріліс жасап, жұмыс тоқталып, ұзақ жатып қалдық. Күндігі бос уақытымызда қаланы аралап Ақтайлақ деген кісімен кездесіп үйірлестік. Менің қасымдағы жолдасым Телменбаев, ол екеуміз Семейден бірге шыққанбыз. Сол Ақтайлақтың үйіне барып таныстық. Сол қонақта отырғанда Ақтайлақтың көршісі қартаң орыс жұмысшысы бірге болды. Сол кісі:

— Сендер бұрын жол көрмеген аңғалсыңдар ғой. Мына барам деген кендерің өте қауіпті кен. Ақшасы қоп деп қызығып шыққан екенсіңдер. Біз де бір кезде қызығып барып әрең тірі оралғанбыз. Жар асты ылғи дымқос, тұрмысы сондай ауыр-ақ. Сендер өте жас екенсіңдер, барыңдар, — деп жаны аши сөйледі. Ақтайлық та оның сөзін қуаттап:

— Бұл кісі көпті көрген қарт жұмысшы, анау кен иесі, мына сендерді сыр білмейтін жерден әдейі барып жинатып әкеліп отыр ғой. Бұл маңайдың жұмысшылары төбесінен алтын құям десе оған бармайды. Ол кенге барған жұмысшыларды қарулы солдаттар айдап жүреді. Бұра тартса атып жоқ қылады. Сендерді жүргізе алмай бөгеп отырғаны да сол кенде үлкен көтеріліс болып жұмысшыларды қырғынға ұшыратқаны, — деп бізге ой салғаны.

Әрі бұрын көрмеген жат жерде жатып қалдық. Оның үстіне мына хабарды естіген соң бармауға бел байлап, қазақ жұмысшылары шартты бұзып, сол жерден қайттық. Сонан темір жолға мініп қайтып Кузнецкіге келіп, онан Новониколаевкеге келіп, еш жерге жұмысқа орналаса алмай, Телменбаев екеуміз Омбыға баруға бел байладық. Семейден бізбен бірге шыққан қазақ жігіттері Семейге қайтты.

Біз сол бетімізбен Омбыға келіп, жұмыс іздеп, Каребейников деген монша ұстайтын байға жалдандық. Монша жағатын кочегар жұмысын істейміз, таңертеңнен түн ортасы ауғанша үлкен пешке от жағып, жалынмен алысамыз. Сонда айымызға алатынымыз он екі сом. Бар жеңілдігі сол моншаның оттық үйінде екі тапшан бар, соған жатып, тұрамыз. Омбыда жататын үй табу өте қиын, — деп Мұқаметқали әңгімесінің желісін үзіп біраз дем алды. Оның бір әдеті ара-тұра қылжақ айтып, көніл көтеріп күлдіріп отыратын. Әлгі менің серігім Телменбаев бір қызық адам. Бір күні кебеже қарын кең сауыр орыстың бір әйелін ертіп келіп, «мынаны алатын болдым, сен мына тапшаныңды бізге бер. Өзің бір пәтер тауып ал» деп азап салғаны, анау әйелі қолына еркек тимеген бір сорлы білем, тіпті айрылар емес. «Тышқан ініне кіре алмай жүріп, құйрығына қалжуыр байланыптының» керін істедің-ау. Басымызды батыра алмай жүргенде қатынданып» дедім. Ол шімірігер емес. «Қашанғы қатынсыз жүрем» деп қабағын жауып отырып алды. Амал бар ма, сол түнде қол жәшігімді арқалап бір таныс бержабайшының үйіне келіп түнедім. Сонан ертеңіне жұмысқа бармай, пристань басына барып пароходтағы жігіттерге сөйлесіп, олардың конторына барып, матрос болып жұмысқа түсуге келістім. Сонан Телменбаевқа қайта келіп, «Ал, жолдасым, тапшанды босаттым. Қашан шыққаныңша хош бол» деп жүріп кеттім. «Міне сол күннен осы пароходта істеймін» деп біраз тоқталды. Осы кезде сырттан:

— Уһ, әрең таптым ғой, — деп бір таңқы танау кексе әйел кіріп келді. Сейсенбайдың әйелі Жәмила жеңгейді кіржіңдеген қабақпен «апай екен ғой» деп көңілсіз қарсы алып еді, Сейсекең орнынан ұшып тұрып:

— Тәтең әпкем екен ғой, жоғары шық! — деп қалбаң қақты.

— Е, жұрағаттарым, ағайындарым, Сейсенжан, сені ат айдап, осы пароход аузында тұрады деп естіп келдім. Әрең таптым. — Даңғырлай сөйлейтін кісі екен өзі, осыны айтып, жайлана отырып дем алды. Аздан кейін сөзін қайта бастап:

— Сейсенжан, қалай жақсы жүрмісің? Сонау бір Тәнтік қажының баласына еремін деп, елден кеткеніңнен бері көрген жоқ едім. Аман көрдім. Дәм айдап Семейіне мен де келдім. Мені алып келген ана жалғыз жиендеріңнің жүрісі, — деп тоқтады.

— Немене, біздің жиен оқуда деп естіп едім ғой. Бір жаққа кетіп қалған ба? — деп Сейсекең апайынан баласының жайын сұрады.

— Иә, жиендерің сендерге тартқан, өз беті болмаса көнбейді. Осында, Тыныбай мешітінің жанындағы медреседе оқып жүретін. Сонан бір молдамен дос болып, сонау Жайсанға кетіпті. Ана дос болған молдасы мұндағы хазіретпен сиыспай Жайсанға біздің баланы ала кетіпті. Әлгі жезделерінің жайы белгілі ғой. Селбендеп кірпіш құйғаннан басқа не біледі. Мына кірпіш заводыңда жүріп сол Қондыжанның кеткенін де білмей қалыпты. Соны естіп, анау қырдан қалашыға еріп келгенім, деп тынымдап аз отырып, — енді сол Қондыжанды іздеп Жайсаңға өзім барайын деп келдім. Осы арадан Жайсанға баратын пароходқа мені мінгізіп жібер. Сол пароходта біздің елдің жастары жұмыс істейтін көрінеді, — деп өзінің ойын айтып барып дем алды. Біз Мұқаметқали екеуміз мынау әйелдің айтқан әңгімелеріне тандана ой жүргізіп отырмыз. Біразда әлгі әйел Сейсенбай ағайға қарап:

— Мына бір екі бала сол өзіміздің ауылдың балалары ма? — деп біздің жайымызды білмек болды.

— Иә, Тәтей апай, бұл екеуі де сіздің бауырларыңыз. Алдымен мені айтып, онан кейін Мұқаметқалиды айтты. Менің аздап оқып жүргенімді Мұқаметқалидың Омбыдан келіп отырғанын айтты. Есіктен кіргеннен-ақ бізге ойлана қарап отырған әйел:

— Жастар жетеді, заман өтеді. Мынау Тәтімнің баласы де. Өзі мүлде төреше киініп алыпты ғой. Жақсыбай мен Жайыпауыз болыстан кегін алуға жарар, тек тірі болсын, — деді. Тәтімнің сонау бір сұр атының уақиғасы кезіндегі жайды есіне алған ана көкірегіндегі бір арман түйініп сөйледі. Тәтібала апай осыны айтып тоқтағанда Сейсенбай ағай «Енді Мұқаметқали әңгімесін тыңдалық» деп, — Шырағым Мұқаметқали, өзің аз жылда талай өмір көріпсің. Ат жүрсе табаны тиетін, құс ұшса қанаты күйетін сонау-сонау Үркітті де көріпсің. Иә, қазақтың

— «көпті көрген біледі, алысты жүрген біледі» дегені бар еді. Сол жүрген жерлерінің әңгімесінің шет-жағасын айттың. Ал, мына үстіндегі қаруың мен қынама бел кемзалыңды сол жақтан киіп қайттың ба? — деді. Ана кісінің әзілдей айтып, аяқ астынан қойған сұрағына біз күлдік. Мұқаметқали сұрғылт көзін бір жалт еткізіп күлімсіреді де:

— Сіз бағана келген бетімде де осы менің бешпентімді айттыңыз. Рас, бұл киім де, мына қанжар да біздің елдің салтында жоқ қой. Ол ер жүрек тау елінің жігіттері киетін киім, тағынатын қару ғой. Менің Омбыда өзіммен екі жылдан бері достасып кеткен жолдасым анау Кавказдағы қарашай жігіті. Тілі де бізге түсінікті, өзі бір ер жігіт.

— Қалай, Омбыда қазақ жігіттері қоп пе? Ондағы жігіттер қандай жұмыста істейді? — деген менің сұрағыма:

— Омбыда қазақ жұмысшылары қоп. Өйткені онда темір жол депосы бар. Пароход пристаны бар. Мал соятын бойна, тақтай заводы бар. Жұмыс көп-ақ. Солардың бәрінде де қазақ жұмысшылары бар. Мен Омбыға келісімен жақсы танысып жолдас болған адамдарым жүкшілер. Олар шетінен ер жігіттер,

— деп жолдастарын көтермелей сөйледі.

Мұқаметқалидың әлгі сөздеріне қызыға, өзі сондай серілік қимылға қызыға қарайтын Сейсенбай ағай:

— Е, олардың қандай ерліктері болған екен? деп көптен бері көрмеген Мұқаметқалидың жолдастарын аса көтермелей айтқанына сүйсіне сұрақ қойды. Сейсембайдың қызыға сұрағанына көңілдене көтерілген Мұқаметқали қабағын түйе ажарланып:

— Олардың ерлік істерін айтсам тан қаласыз, ғажап қой, — деп сәл жымиды.

— Ер жігіттердін ерекше істерін естиік, айтып көрші, — деп Сейсембай ағай өзі үйде отырғанда ермек ететін домбырасын құлақ күйіне келтіре шертіп Мұқаметқалиға таяна отырды.

— Онда тыңдай беріңіз. Менің өте жақын жан серік досым Угар Жәнібеков. Оның шын аты Мүқатай. Бірақ, ерегіскен мырзаларға тістей тиетін өрттігінен оны жолдастары Угар қойыпты. Ол ана жылғы «Лена» кенінде болған үлкен көтеріліске қатысқан батыр. Сонан артына түсіп қуған полиция адамдарын екі жерде ұрып жығып құтылып, сонау Қиыр Шығыстан Омбыға бірақ келіпті. Енді бір жолдасым Зікірия Мұқиев. Бұл бір адамның алыбы. Отыз пұт теңді иығына салып жүре береді. Оның жолдастары арасындағы аты — «Қазбек гора». Тұлғасына қарап қойылған. Енді бір жолдасым Шекен деген жігіт. Ол бір байдың баласымен қызға таласып, сол жігітті өлтіріп, елінен Омбыға қашып келіп тұрып қалған. Оның екінші аты — Шерменде. Барып тұрған қанды көз. Біз осы сияқты бір топ жолдастар, пароход басында жүкші болып істейміз. Біздің басымыз бірігіп жүрген жерде Омбының байларының балалары аяғын баса алмайды. Маған үстіндегі киімін, беліндегі қаруын беріп отырған Мұқаметқали деген қарашай жігіті, елінен полицияның біреуін қанжарлап өлтіріп қашқан адам. Міне, менің жолдастарым, өңкей — «сен тұр, мен атайындар», — деп Мұқаметқали жолдастарының жан кешті ерлік істерін мақтана айтып тоқтады.

— Шырағым, жолдастарың айтса айтқандай, өңкей бір адамның сырттандары ғой. «Жігіттің кім екенін жолдастарынан таниды» деген бар еді, оларға өзі де сыр беріп жүрме, — деп Сейсембай ағай Мұқаметқалиды шұйелеп тоқтады да, жанында тұрған домбырасын қолына алып, күмбірлете тартып:

«Өтті жалған,

Қалдым қайран,

Жігіттік дағдысында салдым сайран» — деп Ғазиздің әнінің аяғындағы қайырмасын айтып үнін қосып жіберді.

— Немене, ініңнің әңгімесін естігеннен кейін баяғы жас күндегілерің есіңе түсіп отыр ма? — деп Сейсекеңнің қайқы ерін қарагер әйелі Жәмила әзілдеді.

— Менің өзімнің жас күнімнен айтардай еш нәрсе жоқ қой. Қыз алып қашқан кісіге атқосшы болам деп, қашқын болғаннан басқа. Мына Мұқаметқали айтқан ана бір байдың баласымен қызға таласып, қарсыласын өлтіріп қашқын болған жігіттің әнгімесін естігенде, менің ойыма Рахымбек марқұмның айтатын әні мен әңгімесі түседі. Сол Рахымбек айтатын ән аузымнан шығып кетіпті, — деп мұңая тоқтады. Сейсембай ағайдың «Рахымбек марқұм» дегеніне құлағымыз елең ете қалып, Мұқаметқали екеуміз жарыса, Рахымбек қайтыс болған ба? — деп тандана қалдық.

— Сендер естімеген шығарсыңдар. Рахымбек осы жазда қайтыс болыпты. Уай, жігіттің нағыз гүлі еді ғой, — деп бір тоқтап, — Әй, көбінесе шерден өлген шығар. Сонау Ыраштың күйігі оны тірі жүргізбеген шығар, — деп мұңая тоқтады.

— Немене, Ырашқа не болып еді? — деп Мұқаметқали асыға сұрады.

— Ыраш өткен жылы соққыдан қайтыс болған. Осы бір екі асыл адам дүниеден арманмен кетті ғой. Шіркін, сүйгеніне бара алмаған қыз, сүйгеніне қолы жетпеген жігіт апатқа ұшырамайды, — деп Сейсембай ағай күлімдеп тұратын қараторы дидарын күйіндіре төмен қарады. Ол осыны айтқанда, менің көз алдымнан сонау бір ел жайлауға бара жатқандағы Ыраштың ақ отауындағы кеш, оның хор қызындай бейнесі, сол бір әсем кештегі Рахымбектің құйқылжыта шырқаған әні елестеді. Сол бір-екі ерекше жандардың бір-біріне көз тастаған сәттері елестеді. Екеуінің елжіреген жүректерінің торға түскен торғайдай қапаста қамаулы тұрған өмірлері елестеді. Сейсембай ағайдың «Ыраш соққыдан қайтыс болған» деген сөзі, біз естімеген бір жайды қозғады. Мұңайып отырып қалған Сейсембай ағайдан:

— Ыраш қайдағы соққыдан қаза болған? — деп мен сұрай қалдым.

— Япыр-ау, оны неғып сендер естімегенсіңдер? — деп тандана түсіп Сейсембай ағай, — иә, оны ұлықтардан ана болыс ағасы жасыртып ел аузына тиым салыпты. Өз ажалынан өлді, — деп қойыпты. Менің естігенім солай. Ал, Ыраштың өзімен бірге туған туысы жоқ қой. Ырашты осы қожыраңдаған Отарбайға шай, қантқа сатқан қорқау ағасы жең ұшынан жалғасып, үнсіз қалдырыпты. Сөйтіп, қайран Ыраш сұлу, сілімтік Отарбайдың соққысынан қаза болыпты. Ал, Рахымбек болса қолы қысқа, ылажы құрып, Ырашты ел ішінен алып шетке кете алмай, Ыраш соққыға жығылып әл үстінде жатқанда көңілін сұрай барған екен. Отарбай қожыраңдап Рахымбекке қол жұмсап шатақ шығыпты. Осының артынан Рахымбек сырқатқа шалдығып, аяғы құртқа айналып, өткен жазда қайтыс болыпты, — деп мұңая тоқтады. Біз Мұқаметқали екеуміз ана жылғы өзіміз көріп, әні мен сәніне, жарқын бейнелеріне қызыққан асыл жандардың қайғылы хабарын естіп қатты ренжідік.

Сейсембай ағайдың айтқандарын жай тыңдап отырған Тәтібала апай:

— Бауырларым, сендер шетте жүресіңдер. Ел ішінде не болып жатқанын білмейсіңдер ғой. Мына Сейсенжан айтып отырған Ыраш пен Рахымбек әңгімесі ел ішін күңіренткен қайғылы аңыз болды. Ол екеуі ел ортасындағы бір асыл жандар еді. Қазақтың мақалы бар ғой: «ерікті ауызға берікті бас сияды» деген. Сол асыл да ару Ыраштың өлімі ана жайынауыз болыстың аузына сыйды. Оның анау арсыздықпен айдап алған малының арқасында мейманасы асып тұр ғой. Мүлде жер тәңірісі болып алды. Оның өзі қойшы, тіпті қасына атқосшы болып ерген Жақсыбай сияқты қанды балақ ұры да жел жағынан жүргізбейтін болды емес пе. Ана жылы Тәтімнің жалғыз керігін ұрлап алып қылтасын қиды. Соған көпе-көрнеу теңдік бермей қан қақсатты емес пе. Сол сұр аттың орайына ана Бөрілі елінен әкелген жылқының суық жолымен келгенін айтқан адамды іздеп, бізді бидайықтай қуырды, — деп ана жылғы Тәтім үйінің басынан кешкен сол бір сергелдең уақиғаның соқыр сорабын бір шолып тастады.

III

— Иә, айта берсе ел ішінде не сорақылық жоқ. Мына мен де бір мырзаның атына жалынып қашқын болып қалаға түсіп жалғыз атпен жан сақтап отырмын, — деп Сейсекең өз басынан кешкен бір жайды айтқысы келгендей болды.

— Бір сөзді бір сөз қозғайды, — деп бастады Сейсекең оз басынан кешкен уақиғаны айтқысы келіп.

— Мұқаметқали ана жолдастарының кім екенін, айтқандағы ана бір қызға таласып, байдың баласын өлтіріп қашқын болған жігітті айтқаны, әлдеқашан ұмыт болған әңгімелерді оятты емес пе. Ол жігіт өштескен адамның қанын төгіп қашқын болыпты. Ал, мен беталды біреудің қасына ергеніме сөзге келдім. Қазақтың мақалы бар ғой: «күштінің дүмі диірмен тартады» деген. Мен Тәйтік қажының үйінде жылқышы болып жүргем. Ол кісінің мына Заречниеде үйі бар, қырда мыңнан аса жылқысы бар. Неше мыңдаған қойы бар. Екі бәйбішесі — екі ауыл. Соның бәйбішесінен туған Әбділдә деген баласы бар. Менен бес-алты жастай кіші, жасөспірім байдың ерке баласы. Қыста Семейде оқу оқиды, жазда қырда сайран салады. Осы Тәйтік ауылымен жайлаулас Керімбай деген малды кісі бар-ды. Керімбайдың екі бойжеткен қызы бар. Сондай өнді, әрі ашық бір әзілқой қыздар. Әбділдә осы қыздарды көріп, бір шілдеханада танысып, жатып қызыққаны. «Осыған скө айтып, жауабын алып бер» деп маған азап салды. Қыздар хат таниды екен. Әбділдәнің хатын апарып бердім. Қыздар әзілдей қарсы алды. Әсіресе үлкені Шакира деген бір ашық қыз екен.

— Мырзаңыздың басы байлы емес пе еді, басқаға мойын бұра алатын шамасы бар ма екен? Өзінен анықтап сұраңыз. Бізден жауабын кейін аларсыз, — деп өзімізді азырақ қылжаққа айналдырып қайтарды.

Қыздардың айтып отырғаны Әбділдәның айттырып қойған қалыңдығы бар. Өткен жылы қазақша ұрын барған. Бірақ ол қалыңдығының өңіне Әбділдәнің көңілі толмайды. Оны ашық айтып әкесіне қарсы келе алмайды. Ал, қайны болса Тәйтік қажының малы мен байлығына қызығып қыз бергені болмаса, барып тұрған жуан жер. Ана қыздардың айтып отырғаны осы бір түйін. Әбділдәнің де намысы бар емес пе: қайтадан хат жазды. «Мен ешкімге басыбайлы жан емеспін. Өз билігім өзімде. Маған ерер болсаң, қандай ауыртпалық болса да шыдаймын» деп. Мен осы хатты апарып бергенде, Шакира қыз, Әбділдәнің қалағаны осы Шакира болатын, хатты алып: «ертең бір соғып кет!» деді Шакира ол жерде хатты оқыған жоқ. Ауыл арасы жақын. Мен Тәйтік қажының күндізгі бойдағын бағатынмын. Қайда жүрем десем ерік өзімде. Ертеңінде жай ауылшылаған кісі болып келіп, қызға бір әредікте тілдестім.

— Мына жазған хатындағы сөзінде тұрар болса, мен тілегін орындайын. Бірақ, анық бел байласын, — дегені. Мен мына сөз құлағыма тиісімен Әбділдаға келіп қыз сөзін айттым.

— Айтқаным айтқан. Көп болса әкемнің айттырған келіні кетер. Қалайда Шакираны алып қашам, — деп мүлде ерленіп кетті. Жай уақытта мінезі баяу, момынсоқ еді. Мына жерде мүлде ширап, өжеттеніп кетті.

— Ал, қалай алып қашасың, қайда апарасың? — деп едім.

— Сейсембай, сен қызық екенсің. Маған мінетін көлік қажет пе? Сен бүгіннен бастап жылқыдағы әкемнің қыста шанаға жегетін екі кер атын, ішін тарттырып жолға дайында. Тура Семейге тартамыз. Ал, бізге серік болатын кісіні сен тап! — деп өзіме салмақ салды. Әрі ойлап, бері ойлап, жол-жөнекей білетін, аузы берік Жапандай деген жігітті лайық көрдім. Ол Тәйтік қажының кіші бәйбішесінің үйінде атарман-шабарман болып істейтін жігіт. Оны Әбділдәға айтпай тұрып өзімен сөйлесіп едім.

— Мына әке-шешелеріне өзі ие болса, мен Әбділдәға серік болғанға арланам ба, — деп көне кеткені. Әбділдәға айтып едім, ол да қуанып кетті. Ешкімге сыр айтпай, екі атты жылқышыларға айтып күзетке мінгізіп ішін тартқыздық. Ауыл арасы жақын, алтыбақан, тоқтышақ ойындарына барып, қыздармен бұрынғыдан да ашық, сөйлесіп, сөзді бекітіп, кететін күнді белгілеп сөз байланды.

Тәйтік қажының бәйбішесі көшке өзі жолға жегетін трапенке арбасы, екі кер ат әзір болды. Бір түнде Шакираны алып, Әбділдә, Жапанбай төртеуміз Семейге тартып бердік. Ауыздығымен алысып тұрған екі сандақ, салттай жетекке қосарлаған бәйгі торшұбар, түн салқынымен күзекке жетіп-ақ қалдық. Жолдан қиыстау бір бұлақ басына келіп, көлеңке жасап, ат тынықтырып тамақтандық. Арт жақтан қуғыншы дыбысы жоқ. Күн еңкейе, салқын түсе тағы жүріп кетті. Сөйтіп жолға екі қонып Семейдегі Тәйтіктің үйіне келіп түстік. Үйіне қойып кеткен күзетшіге есігін аштырып жайғастық.

Үшінші күні ауылнай Дүйсеке бар бес кісі қуғыншы келіп жетті. Біз аттанған түні ешкім хабарланбаған. Ертеңіне қыз аулынан шапқыншы келіп, жайлау елі дүрлігіп, онан Әбділдәнің айттырып қойған қалыңдығының ауылы естіп, Тәйтінің ауылына кісі салып ел іші ойран-ботқа болыпты. Келген қуғыншылар Тәйтіктің жіберген адамы. Олар қызды да Әбділдәні да қайта алып жүрмек болды. Оған Әбділдә көнбей отырып алды. Шакира қыз өжет екен:

— Немене, елден безіп қайда кетпекшіміз. Не көрсек те ел ішінде көрелік. Жігіт болып алып қаштың, енді жігіт болып сөзіңді ұста! Ел алдыңда басымызды ашып алалық, — дегені. Әбділдә қыз сөзінен аса алмай, елге жүретін болды.

Қажыны өзі бастатқан Тәйтік ауылы бізді қарғап-сілеп қарсы алды.

«Қыздың сөзін тасып, бәрін бүлдіріп жүрген осы бұйра бас қара» деп, ауыл-аймақ бәрі Әбділдәнің қыз алып қашқанын менен көріп, маған кәрлерін төге бастады. Қыздың төркіні де, «сол бір сылқым кедей, қара бұйра жігіт жылмаңдап келе беруші еді. Сол бәрін бүлдірген. Соны бізге ұстап берсін. Ана Шакираның айттырған күйеуінің қолына байлап апарып береміз» депті. «Біздің қой аузынан шөп алмас күйеу баламызды аздырып, бәрін бастап жүрген сері кедей, соны біздің қолымызға берсін» деп олар кіжініпті. Сөйтіп Тәйтік байдың баласының қасына ерем деп ел ішіне сыймадым. Олардың бәрінің сөзін елеңкіремей, жолдас болған мырзамды паналап көріп едім, сөз аяғына сырға шапты. Өздерінің кінәсін жеңілдету үшін «осының бәрін жасап, жас баланы желіктіріп жүрген сол» деп мені Әбділдәнің қайын атасына ұстап бермек болыпты. Әбділдәнің маған істеген бар жақсылығы: «Сен бостан босқа отқа күйме. Обалың менің мойнымда қалар. Ана менің шұбар атымды. мін де, Семей түс. Әйтпесе сені ұстап беруге бел байлап отыр. Кетсе менің жесірім кетер. Сен менің отыма күйме» деген. Әбділдә бұл сөзді әкесінің, басқалардың бір пәле істейтінін сезіп айтты. Амал бар ма. Бір кешкілікте жылқыға барып, шұбар атты ұстап мініп, туған жерден қашқын болып аттандым. Сол бетіммен осы Семейге келіп, шұбар "атты қайық аузындағы бір ағайынның қолына беріп иесіне қайтарттым. Өзім мына пристаньға жұмысқа кіріп кеттім. Міне, мырзаға жолдас болам деп қарап жүріп қашқын болғанмын. «Біреу қыз алып қашса, біреу босқа қашады» деген ғой. Сүйенері жоқ кедейдің сөзі бұл күнде пұл бола ма. Шынында да, ана Әбділдәнің атасынын қолына берсе, маған не көрсетпейді, дейсің. Өзі бір қанды көз, томырық еді. Мұқаметқали шырағым, саған айтар ағалығым, мен сияқты біреудің отына күйіп жүрме, дегенім ғой.

Сейсекеңнің мына әңгімелерін біз бұрын тіпті естімеген едік. Тек, ол кісінің сері мінезді жалғыз ат айдап жүрсе де жаны жомарт, ер көңілді жан екеніне сүйсінетінбіз. Мұқаметқали екеуміз таңдана тыңдап қалыппыз. Сонан біразда Мұқаметқали бағанағы тоқталып қалған әңгімесін қайта бастап кетті.

IV

— Сейсен ағай, ақылыңызға рахмет. Мен сіздің жолыңызбен жүре қоймаспын. Денім сау болса болғаны. Олар маған атқосшы бола қоймас. Айтып отырмын ғой, Омбының байларының балалары біз жүрген жерге аяғын баспайды, деп солардың ортасына ойран салғанда, бүлікті бастайтын мына сіздің ініңіз болады, — деп Мұқаметқали мақтаныңқырап қойды. Мен ішімнен Мұқаметқалидың жолдастарын сипаттаған сөзіне қарап, шынында да Сейсембай ағай айтқандай өңкей бір жігіттің сырттандары ғой деп отырмын. Оның үстіне Мұқаметқалидың кегін кешпейтін, бала күнінен бойындағы қайсар қасиеті емес пе еді. Сонау ит өлген жайлаудан Сүлейменнің көк құнанын мініп, қоралы қойын иесіз тастап қашып үйіне кеткен өжеттігі есіме түсті. Осындай ойларды түйіндей келіп Мұқаметқалиға:

— Сен бағана «мені Шеркеш-Қали» дейді жолдастарым» дедің. Ол ат саған қалай қойылды? дедім. Мұқаметқали менің сұрағыма жымыңдай жауап қатып:

— Немене, шеркештердің қанжар байлаған жігіті көктен түсті деймісің. Олар да біздер сияқты көрінеді.

Маған формасын берген қарашай жігіті шеркештермен сан рет қанжарласқан жігіт. Мен одан тау елінің жігіттерінің кекшілдігін, өжеттік жайларынан көп әңгіме естідім. Содан мен де сол тау жігіттерінің ерлігін істеп, қаруын ұстата бел байлап, киім мен қанжарды қалап алып тағынып жүрмін. Осы киім, осы қару-қанжар тағынып түрімнен, Омбыда қоп адамдар қарап жүріп қорқады. Ал, «Шеркеш-Қали» аталуым мынадай бір жайдан басталды, — деп Мұқаметқали әңгімесін басынан кешкен бір жайдан бастады. Айтып отырмын ғой, жоғарыда айтқан жігіттермен Омбыда таныстым. Бәріміз пароход басында тағы басқа жерлерде істедік. Бір-бірімізбен сырласа танысып үйірлескеннен кейін қайда барсақ бірге жүретін болдық. Омбы қаласының қыр жақ шетінде тұратын қазақ жатақтары бар. Олар ат айдап, қасап істеп күнелтеді. Солардың ішінде еті тірілеу Келгембай деген қымызшы бар. Біз демалыс күндерінде сол қазақ аулына барып, қымыз ішеміз. Бір біз ғана емес, Омбының кейбір мырзасымақтары да қымызға барады. Оларда өздерінше топтанып жүреді. Әсіресе, Әбдірайым деген қадетте оқитын бір жігіт бар. Ол өзі қарта ойнайды, ертеден кешке дейін сол Келгенбай үйінен шықпайды. Оның өзінше ол үйден шықпайтын бір себебі — Келгенбайдың Камила деген бойжеткен қызы бар. Камила сол жатақ жақтағы татар молдасынан оқыған, аздап хат танитын қыз. Ол мырза осы қызды шырғалап, отқа үйренген көбелектей ертелі-кеш сонда болады. Ол қызбен біз де көз таныстық еткенбіз. Қыз бір сайқал. Ол кішіректеу қоңыр қой көзін күлімсірете Қарағанда жүрегіңді суырып ала жаздайды. Ал, әкесі болса, сол қызының ажарымен қымызын базарлап пайда ендіруді мақсат етеді. Әбдірайыммен сан шекісіп, өшігіп, соқтығар есебін таппай жүргенбіз.

Бір жексенбіде Келгенбайдың үйіне келсек, Әбдірайым мырза қасына ерткен көтермешілерімен Камилаға қымызды сапыртып, қартаны соғып масайрап отыр екен. Біз төрт жігіт едік. Угар, Қазбек гора, Сатан мен сол күні мына үстімдегі киімдерді киіп барғам. Әбдірайымдарға қыр көрсете:

— Қымызшының үйінде қымызын ішіп, қызын тізелестіре қасына отырғызып алып бауыр басқан деген қайдан шыққан! — деп Угар екі көзі қанталап ақыра кірді. Қалтаға сенген қарқынды бай баласы Әбдірайым:

— Қыз бен қымыз не тендерің? Ершіктеріңді сүйретіп күн көре берсеңдерші, — дегені. Қыз бен қымыздың буына масайрап отырғанын абайламаған болса керек, қасындағылары оның сөзін қошеметтеп дуылдай күліп жіберді. Біздің іздеп келгеніміз осындай бір бүлік бастар ілік еді. Өйткені біздің ішіміздегі карта құмар «Қалың құлақ» деген жігітті осы үйде Әбдірайымның жандай-шаптары өлтіре сабаған болатын. Ол байғұс бар тиынын ұтқызып, өзі таяқ жеп көрген қорлығын айтып жылаған. Біз осы бір жолдасымыздың кегін қашан алар екенбіз деп жүретінбіз. Оның үстіне ана қызды тізесіне қондырып отырғаны кекті тұтатып жіберді. Осы сәтте көзі қанталаған Угар маған жалт қарағанда, мен белімдегі қанжарды суырып алып Әбдірайымның үстіне қона түстім. «Қазбек гора» маған ұмтылған біреуін көтеріп алып, басқасына шоқпар қылып жүр. Үйдің іші ойран-топыр. Мен Әбдірайымды буындыра алқымынан алып үйден сүйретіп сыртқа шыға бергенде, Келгенбай жүріп келіп, сөйлеуге тілі келмей, әрең дегенде «өлтірме, өлтіре көрме!» деп дір-дір етеді. Әбдірайымға қымыз сапырып қылмыңдап отырған Камила:

— Қали, саған не болды? Қанжарыңды жұмсай көрме! деп жыламсырап тұр.

Әбдірайым тілі байланған, көкпеңбек, есі шыққан, талусырап қырылдайды. Мен қанжарды жалақтатып, кеңірдегіне та қап:

— Айт иманыңды, кесем басынды, — дедім. Осы кезде Келгенбай:

— Шырағым, Қали, Әбдірайымда кегің болса басқа жерде кес басын. Менің жазығым не? Менің үйімнен пәленді аулақ алшы, деп жүгініп отыра кетті. Білмеймін неден жұмсарғанын, Угар:

— Қали, бұл иттің басын кесетін жер табылар, мына Келгенбайдың тілегін бер, босат! — дегені. Оның үстіне:

«Қали, қанын қи» деп Камила үрейі ұшып анадай жерде бетін басып тұр.

— Ал, бәрің сұрадың, бір жолға жанын қидым. Бірақ, сертім сол — мына Әбдірайым бұдан былай бұл үйдің табалдырығын аттамайтын болсын, — деді де, Әбдірайымның алқымын босатып қанжарымды жарқ еткізіп қынына салдым.

Әбдірайым сүйретіліп орнынан әрең тұрып, төмен қараған бетімен жолдастарына «кетелік» дем ым қақты. Олар сүмірейіп шұбап жөнелді. Біз келіп қымызға жайлана отырдық. Жаңағы жанжалдан үрейленіп қалған үйдің іші қалбаңдап барынша қызмет істеп жүр. Бірақ, бізге күрең қабақ. «Кісімізді қуды» дегендей наразы-ақ. Оған шіміріккен біз жоқ. Біразда әлгі жанжал жайынан сөз қозғалып, сол кезде қымызда өз жолдасымен отырған Нұрәділ деген егде жігіт:

— Мен де осы Омбыда көптен бері көше таптаған жалан аяқтың бірімін. Бұл қала сақтың басы, саңыраудың қулары жиналған жер ғой. Талай тентекті де, талай бұлғақтаған мырзаларды да көріп едім. Қазақ баласының жалақтатып қанжар асынып, қарсыласқан жерде жарқ еткізіп суырып алып тап қойғанын бірінші рет көріп отырмын. Бұл сияқты қимыл Кавказдың шеркештерінде болады деп естуші едім. Міне Мұқаметқали әлгі бір жанжал үстінде қанжарды суырып алып тап қойғанда, менің көз алдыма шеркеш жігіті елестеді, — деп сүйсіне сөйледі. Сонан отырған жұрт, оның ішінде біздің жолдастар:

— Нұреке, біз осы жолдасымызға ат таба алмай жүр едік, сіз жақсы тауып бердіңіз. Мұның аты енді «Шеркеш-Қали» болды, — деп дуылдап мәз болысты.

— Жігіттер, біріне-бірі ат қойғаның жөн. Қазақтың мақалы бар еді «Ораздының жігіттері бірін-бірі батыр, Керікеткеннің жігіттері — бірін-бірі қатын» дейді деген. Біріңе-бірің ердің атын қойдыңдар! — деп Нұраділ ағай маған атты осы бір жайда қойып еді. Міне, мен осы күннен бастап Шеркеш-Қали атандым. Бұрынғы бұрынғы ма, мына жанжалдан кейін біз отырған жерге қаланын мырзасымақтары аяғын баспайтын болды. Әбдірайым мырза қыз түгілі, жанымен қайғы болды, деп Мұқаметқали мақғана тоқтады. Ол күні Мұқаметқали екеуміз бірге болып, қала ішін аралап, ана жылғы тұрған үйлерді, кейбір жүрген жерлерді көріп, өткен уақыттарды еске түсіріп бой көтерді. Мұқаметқали әзірше ауыл жаққа оралам деген ой айтпады. «Біраз тиындарым бар, оны Сейсекеңе тапсырып беріп кетемін. Тәтем, не Бәйкем қалаға келеді ғой, соларға берер. Мен әзір Омбыдан ешқайда бармаймын, — деп күлімдеді, мен оған, «немене, үйленейін деп жүрсін бе?» деп ем.

— Ондай ойым болған да еді, бірақ орнынан шықпады. Анадағы қырылысып жүрген қымызшының қызы уысымнан шығып кетті. Әкесі бір қыр қыдырған сүмдікер адам екен. Менің жағалағанымды біліп қойып, қызын Ертіс жағасындағы бір әлді кісіге тоқалдыққа беріп жіберіпті. Ол қыздан айрылып қалдым, — деп арман ете сөйледі.

— Өзің аман бол, қыз елде де бар. Табылады, — деп көңілін аулап қойдым.

Пароходы Омбыға қайтарда Мұқаметқалимен хош айтыстым. Сонан ұзақ уақыт кездескенім жоқ.

Біразда оқу басталды. Демалыс күндері пароход басына келіп, Сейсенбай ағайдың үйіне келіп-кетіп жүрдім. Бір келгенімде анадағы Тәтібала апай сол үйде отыр екен, амандық артынан ол кісі Жайсаңға барып қайтқан әңгімесін аңыратты. Естіген, көргенін ақтарыла сөйлейтін бір ауызды адам екен. Анадағы көргендегіден де мүлдем ширап алған.

— Бауырларым, менің әкем Тайлыбай атақты тәуіп болыпты. Ол кісінің ер баласы болмаған; сол аталарының ұрпағы мына мен. Әкемізді ел аузында — көріп кел, асқан тәуіп еді дейді. Оны айтсам мына сендер сене бермейсіңдер. Ал, сол әкем түсімде аян беріп, «сенен бір бала болады, ол оқымысты болады. Алдынан шықпа!» деп еді. Сондықтан, ана Қондыжанның алдынан шықпап едім. Сол бетімен жұрт кеткен баламның ізіне түсіп, шырақтарым, сонау жер түбіндегі Жайсаңына барып қайттым. Анада көріп едіңдер ғой, ана қырдан жаяулы-жалпылы келіп, пароходқа өздерің мінгізіп жібергенсіңдер. «Сұрай-сұрай Мекені де табады» деген емес пе, Қондыжанды таптым-ау, әрең таптым.

Тәтібала апай біраз отырып: — Анадағы қанжар тағынған баласы қайтадан сол Омбыға кете ме? Өзі бір өжет бала екен, — деп тоқтап.

— Әлгі менің жалғызым да алған беттен өрт тұрса да қайтпайды. Мен Жайсаңға пароходтан түскен соң көлік жалдап әрең жеттім. Мен атын жалдаған адам бір құдай деген адал жан екен. Мені Қондыжанды ертіп кеткен молданың үйіне алып барғаны. Жөнімді айтқан соң ол үйдің іші де сыйлап қонақ етіп, Қондыжанның қайда екенін айтып берді. Қондыбай осы көктемде «Сары Сүмбідеген жердегі бір байға бала оқытуға жалданып кетіпті. Енді сол балам тұрған жерге баруым керек болды. Оны мен қалай тауып барайын? Әлгі Қондыжанның ұстазы бір жол білетін кісіні тауып, мені Қондыжанға жеткіздірді. Артынан іздеп мен жетіп барғанда, Қондыжан:

— «Апатай-ау, қасқырсың-ау, қалай таптың?» деп күлді. Бала деген қызық қой, бұрынғылар әншейін айтпаған той, «ананың көңілі балада, баланын көңілі далада» деп. Мен аңсап ізіне түсіп іздеп барсам, Қондыжан таңданып күледі, — деп бір тоқтап: — Ана, Тәтім байғұс та анау күні баласын аңсап сағынуда ғой. Баласы керек те етер емес. Қайдағы Омбыдағы жолдастарын мақтап жосып отыр. Сонау Омбыдан келіп, үйіне хабарласпай кетті, — деп Мұқаметқалиды біраз сөгіп алды.

— Бірді айтып бірге кеттім, — деп Тәтібала апай әңгімесін қайта жалғады: — Қондыжанның бала оқытып жатқаны бір бай адам екен. Өзі өскен-өнген көп тұқым көрінеді.

Мені біраз қонақ етіп, Қондыжан: «қайтыңыз, әкем жалғыз зарығып қалады» деп асықтырды. Мен: «өзіңді алып қайтуға келдім» деп едім, «апа, мен сізбен бірге қайта алмаймын, мына кісілермен бір жылға сөз байлап келгем. Сол уәделі мезгіл бітпей бұл жерден кете алмаймын. Амандық болса, ендігі жылы пароход жүрісімен көшіп барамын. Жалғыз бармаймын. Екеу болып барам» — деп сөзін кесіп айтты. Бәрін өзі айтып отырған балама ешнәрсе айта алмадым.

Біз Тәтібала апайдан баса егжей-тегжейді сұрап мыжығанымыз жоқ. Баласын іздеп тауып, баласының ұстаз болған дәрежелі орнын көріп, көңілденіп, оның үстіне үйленіп көшіп келетін уәдесін алып қайтқан көңілді анадан нені сұрай берелік. Сейсенбай ағайдың атын доғарып, жемге қойып, шайға қанып, қоңыр домбырасынан сызылта тартатын нәзікте назды әндерінің үнін тыңдап аз отырып тарадық.

ТӨРТІНШІ ТАРАУ

Осы оқу жылы мен үшін бір белес асар жылым. Өйткені мен училищені бітіріп, бір басқыш аттаймын. Ілгері қарай оқуға мүмкіндік бола ма, жоқ па? Ол жағы әзір жұмбақ. Ал, мына училищені жақсы бітірсем, ілгері ұмтылуға жолым ашық тәрізденеді. Бірақ, ілгері тарта берердей мүмкіндік алдымда аз елестейді. Өйткені ауылда әкенің бар тапқан, таянғанын беріп тілеп отырған ақ тілеуі бар. Осы жылға маған рұқсат бергенде, шырағым, жолыңды бөгемейін. Бірақ, біздің тілегімізді де ұмытпа» деген. Ол әншейін айтыла салған сөз емес, атаның, ананың ақ пейілінен, мейірбан жүрегінен айтылған сөз. Оны елемей кетер ойдан да аулақпын.

Осындай екі жақты ой талқысына теңселе училищені бітірдім. Жақсы бітірдім. Училище басқарушысы Яков Овсянников дейтін қазақша жақсы білетін ұстазымыз, училищеден аттандырарда куәлік қағазды бере отырып:

— Кім, қайда барғысы келеді, оған біз жолдама жазып беріп тілек қоямыз, — деді. Мен:

— Семинарға түссем, — деп тілек айттым.

— Онда, саған дайындығына түсуге тілек етіп қағаз жазамыз. Ана оз ұстазын Нұрғали Құлжановичта көмектеседі — деп мені көңілдендіріп қойды.

Иә, менің де семинария жаққа бет алып отырғандағы бар сүйенерім Нұрекен. Училищені бітіріп, куәлігімді алып, Нұрекең мен Нәзипа жеңгейдің үйіне келдім. Еңбектерін ақтап дұрыс оқу бітіргеніме ол кісілер де разы болып қуанысып қалды.

Ендігі ілгері оқу жайында талабымды айтып едім, Нұрекең ойланып:

— Семинарияның негізгі класына түсуге училищеден алған білімің жеткіліксіз, дайындығына түсіп тағы бір жыл оқуың керек. Және ол мектепке түсу үшін туған жыл, әл-ауқат жайында жан-жақты анықтама ретінде жазылған болыстың мөрі басылған куәлік және болыстың атынан жолдама қағаз жақсы болады. Онсыз стипендия берілмейді, — деп енді маған керекті белгі қағаздардың жөнін айтты.

Нұрекеңнен ақыл-кеңес алып, ауылға оралуға қамдандым. Өзімше Семейде оқу бітірген кісі болып көтеріңкі көңілмен үйге жол тарттым. Елден қатынасқан ат-арбалы адамды тауып селбесіп үйге келдім.

Әкемнің мені асыға күткендегі өзінің бірнеше жылдан бері тілеу етіп күткен оң жағына қондырар отауы. Осы отау жабдығында, отау көтеріп түсірер келінін де қалыпты қазақ дәстүрімен әзірлеген. Ол кісінің бұл талабы мен үшін де сондай қызықты болып, елеңдетіп жүр. Бір-екі күн ауылда болып, енді қайын жаққа қатынасуым керек. Өзімнен бірер жасы үлкен немере Қадыр деген ағай бар. Мен ел жайында ауыл арасындағы әңгіменің көбін осы Қадыр ағайдан естимін. Менің оқудан оралуым ол ағайыма да сондай жаңалық. Әсіресе ол ағай менің сол кездегі қазақ тілінде шығатын кітап-журналды әкелуімді күтеді, өйткені ескіше жетік оқыған дерлік білімі бар. Бірақ, жаңалыққа құмар. Ондай бірімізді-біріміз аңсай күткен туыс, құрбы сыр шерткенде:

— Сапарғали, сенің отауың көтеріліп, бәрі дайындалып еді. Бірақ, ана енең Әлпеш құдағи сырқаттау болып тұр. Сол енең осы көктемнен бері созылған бір сырқатқа шалдығып көтерілмей қойды. Екі күн бұрын сол ауылға мен барып, Әлпеш құдағидың көңілін сұрап қайттым. Ол кісінің сырқаты салмақты. Сені асыға күтулі. Маған: «Сапашымды келісімен ертіп әкел. Тілдесіп кетейін» деп тілек айтты, — деді. Маған мына хабар сондай ауыр тиді. Қызықтап ақ отауға кірем, ақ баталы жарға қосылам дегенде, алдымда енем әл үстінде дегенде көңілім жабығып қалды.

Сол ағайды ертіп қайныма келдім. Қазақ тәртібін қалпында ұстаған әдепті күйеумін. Әдеттегі тәртіппен, қайын ауылдың бір отауына түсіп сызылып отырмыз. Отау иесі үйде жоқ екен, келіншегі Қатиман қуаныштай қарсы алды. Қадыр ағай құда-құдағиына сәлем бере үлкен қайын атаның үйіне барды. Менің айналамда ауыл" жастары. Әсіресе әзілқой Қатиман самаурынын қоя, басқа жабдығына кірісе:

— Қара таяқ күйеу, жайрандай, жанындағы балдыздарымен ойнап-күле отыр. Ана бір кісіміздің шешесі сырқат болып қасынан шыға алмай жатыр. Аман келдің, отауың әзір. Аз күнде біржолата қолыңа барады, — деп әзілдей күлдіріп қойды.

Қатиман менің қалыңдығым Сәлиманың жан серік сырласы. Сәлиманың немере бауырының келіншегі. Бай баласы ерте әйелденеді ғой. Ол бауыры Сәлимадан бірер жасы кіші болса да үйленгеніне екі жылдай болып қалған. Қатиманның әзілшіл жайдары мінезінен біз оны өте жақын көріп, қытықсыз қалжыңдасатынбыз. Оның маған «қара таяқ күйеу» деуі, «ауыл әдетінен үрікпе» деген әзілі сондай жарасымды еді. Ақжарқын замандас, шын ықыласымен сыйлай да, сүйсіне де тіл қататын адам қандай сүйкімді. Сондай сүйкімді еді.

Ел орынға отыра Қадыр ағай қайтып келіп маған «аздап далаға шығалық» деген ишарат айтты. Әзірше аңсап келген қалыңдықпен дидарласу, оқшаулана тігілген жаңа отауға кіру белгісі жоқ. Далаға шықтық. Менің ыңғайыма қарағаны болу керек:

— Азырақ бой жазалық. Мынау жаздың бір жақсы күні ғой. Жер жүзі балбыраған гүл мен жасыл шөпке бөленген. Сылдырап ағып жатқан мына бұлақ. Аяққа оралып жатқан мынау шалғын, — деп бір ақындық лебіз шертті.

— Сапарғали, менің саған «далаға шығайық» дегенім, ана енесінің тапсырмасын айтайын деп шақырдым. Енең ұзаққа созылған сырқат, маған тапсырғаны «сен Сапарғалиды ел орынға отырған соң осында ертіп кел, мен оның маңдайынан иіскейін. Ана Сәлима мен екеуіне аналық тапсырмам бар» деді. Соған біраздан кейін баралық, — деп маған қарады. — Ана шақырса әйеңкестік бола ма қуану да, қобалжу да бар. Қадырмен еріп ата-ененің үйіне келдім. Алдымен Қадыр өзі кіріп, менің рұқсат күтіп тұрғанымды айтты білем. «Келсін, енді ұялған дегенді қойсын. Тек ықыласымен сыйласа, бізге онан басқанын керегі жоқ» деген енемнің баяу айтқан сөзі естілді. Ана үні жүрек лебізіндей сезініп, алдыңа бас июге ынтыға үйге кірдім. Әдеппен сызыла сәлем бердім.

— Кел, қарағым... — деген, төсектен басын көтерген ана құшағына тізерлей келе отырдым. Маңдайымнан иіскеп, өзінің аржағында бетін көлегейлеп ізет сақтап отырған қызына:

— Сәлима, бері кел! Мына Сапарғали мен екеуіңе айтар тілегіме жеттім. Кәні, қолыңды әкел, — деп Сәлиманың қолын менің қолыма ұстатып:

— Сапарғали, мына Сәлиманды аналық ниетіммен қолыңа бергенім. Бақытты ұзақ өмірлеріңді тілеймін. Енді күйеусініп ұялма. Осы үйдің өз баласы бол! Шұкір, аман көрдім. Жазылам. Ертең отауларыңды тіктірем. Қолымнан көшірем, — деп енем ентіге демін алды. Міне, сол күні, сол бір ғазиз ана менің қолыма берген Сәлимасымен күні бүгін қол ұстасып бақытты өмір жасап келем. Ертеңіне ананың тапсыруымен дайын отау тігілді. «Көзім тірісінде көшірем» деген ана тілегі орындалды. Тойға той ұласты. Бірақ, сонау асыл ана асқына иектеген ауыр сырқаттан айықпай, көп ұзамай дүние салды.

II

Ақ ниетпен күткен әке-шеше арманы орындалды. Он жағына біздің тұмағадай ақ отауымыз қонды. Ауыл көркі де жаңа отаумен, қаладан оқып қайтқан азаматымен өзінше сәнденген тәрізді. Өз әлінше қонақ-қопсы, ойын-күлкі де бар. Бірақ, осылардың бәрі уақытша, бір желпіну тәрізді. Өйткені, менің алдымда ілгері оқуға ұмтылған талап бар. Жар көңілінде жан анасынан айрылған, туып-өскен аулынан аттанып бөгде босағаға бағынған именшектік бар.

Той-думан аяқтап, енді алдағы тіршілік қамына кірісер сәт туды. Мен болысқа барып Нұрекең айтқан қағазды алмақпын. Соны ертерек қамтып, қала жағалауым керек. Болыс аулы жайлауға беттеп бір-екі көшіп-қонған екен. Ел ішімен жеделдете жүріп, ерулеп отырған болыс аулына Өзек өлкесінде келіп жеттім. Ауызекі тілдесіп, бой үйреніспеген үлкен кісіге бірден баса көктей кіру тәртіпсіздік саналатын кез, сырттан жай-жапсарды сұрастыра, түс мезгілінде келіп болысқа сәлем бердім. Тәтібала апай айтса айтқандай жайынауыз, жабағы сақал, ақ сүр кісі сәлемді ернінің ұшын қимылдата алды. Қош жолына тігілген шағын үйдің ішінде біраз адамдар бар екен. Олардың қайсы бірі жон сұрай амандасып, алдарындағы сапырылып отырған қымыздан ұсынып жатыр. Өзгеден гөрі аз да болса оқығандығы бар Ақбар Айдаров (болыстың тілмашы) жақаурай амандасып:

— Оқуыңды бітірдің бе? — деп сұрады.

Мен бітірген жайымды айтқанда, кекесінді күлкімен жаялық аузы талпая болыс:

— Оқуыңды бітірсең қай жерге төре боласың? — деп маңыздана жан-жағына қарады.

— Байеке, біздің оқуымыз төрелікке жетімсіз, бастауыш қана, төре болу үшін көбірек оқу керек қой. Оған сіздерден көмек керек, — деп қисыны келіп қалған жерде шаруамды айттым.

— Қандай көмек? Қит еткенің бәріне көмек керек, мынау майданға деген көмектен де есіміз шығып отырғанда, — деп мүлде таусыла сөйледі.

— Мен сіздерден ақша көмек емес, ат көмек емес, анықтама қағаз көмек сұраймын — дедім.

— Қандай қағаз? — деп болыс тағы ұнатпаған үн қатты.

— Маған қазына қаражатынан оқитын ілгері оқуға түсуге ұсынатын анықтама қағаз болса деп едім.

Болыстың аузы салпайып томсара қалды. Сөйтті де тілмашына қарады:

— Старшинның қағазы да болмай ма? Көрінген кісіге анықтама жазып, мөр басып бере берсе болыстың мөрі ойыншық болмай ма? — деп кісіліктене қалды. Әлгінде ғана маған жақаурай қарап сөйлесіп, оқығансымақтанып отырған жайдары тілмаш та өңін өзгертіп:

— Болыс дұрыс айтады. Ондай анықтаманы старшыннан алған дұрыс, — деп бастығының сөзін қуаттап шықты. Мына надан топастардың қиянатшыл қылықтарына қынжылғаннан басқа қолдан келер не бар? Оқудан соқтам суып, ішімнен надан жауыз ниетті болысқа, атқамінерлерге лағнат айтып үйге қайттым.

Ел ішіне осы кезде еміс-еміс алып қашты хабарлар келіп жатты: «Қазақтан қара жұмысқа кісі алады дейді. 19 бен 31-дің арасындағы адамдардың тізімі алынып, дайындалмақшы дейді. Бұған ел ішінен қарсылық шығып жатыр, дейді. Сонан ояздар солдат сұрап еріксіз кісі жинамақ дейді» деген алып-қашты сөз дүңк-дүңк етті. Жас отау, жаңа өмір, айналсоқтап ешқайда шыға қойғаным жоқ. Пішен шабатын ауыл адамдары азды-көпті шабындысына орақ салып, қыс қамы басталды.

Біздің ауылдың да «Итмұрын», «Жалпақ шілік» деген танапта пішендік бар-ды. Үй ішіміздің бас көтерер адамы болып пішенге аттандық. Дегелең тауының солтүстік-шығыс алқабына алыстан аңғар болып көрінетін шамалы өлке біздің атамыздың атымен «Қалыбай өлкесі» атанатын. Сол өлкенің төргі қуысындағы жоғарғы екі шабындық біздікі. Осы шабындыға қосымызды әкеліп тігіп бір-екі биемізді жетелей келіп, сауып пішенге кірістік. Әкемнің үлкен атасы Оспан ақсақал ауыл-ағасы. Ол кісіні біз үлкен ата дейтінбіз. Сол кісі өзі бастап келген. Сол атамыз тұнып тұрған шалғынға алмас орақпен із салып, шабындыны бастап берді. Қайрат көрсетер шалғыншы менің әкем мен Қадыр екеуміз. Үлкен атамыз биені жақсы сауады, қымызды жақсы ашытады. Ыстық тамақты көбіне менің әкем істейді. Ол жағына шебер болатын. Бірнеше күн асықпай қимылдап, пішеннің орағын аяқтадық. Енді құрғақтай жинап, шошаққа салуды бастадық.

Тау өлкесін көлеңке басып, күн еңкейіп батысқа барып қалған еді. Өлкенің аяқ жағынан екі салт атты желе-жортып тура бізге қарай келе жатты. Үлкен атамыз көзін қолымен көлегейлей қарап:

— Мынау болыстың шабарманы мен старшын ғой. Неғып кештетіп жортып келеді? — деп, сол аттылардың бет алысына қарап, тырнауышын шөмелеге сүйеп, солардың алдыңа қарай бет алды.

Омыраулата аптыға жортқан шабарман екілене сәлем беріп, атамның жол болсынына:

— Ақсақал, жүрісіміз суыт, ояздан тығыз хабар келіп, болыс старшындарды жинатып жатыр. Ана бір суық хабар рас болатын түрі бар. Сірә, жастардың тізімін берсін деп жатқан болса керек, — деп үкіметтің көз-құлағы бола тіл қатты. Бұрыннан елен алып тұрған жұртқа мына хабар аспан үстіне құлағаннан кем естіле ме. Атамыз, Қадыр екеумізге қарап түнере: «Тек, халыққа тыныштық болғай» деп күрсінді. Шабарманның артынан тепеңдеп келе жатқан Хасен старшын да тағдырдың бір тетігін ұстаған адамша, өп-өтірік ел қамына күйзелгенсіп, «Халыққа бір ауыртпалық келді ғой» деп қожырайып тұр.

Сол суық хабар шынға айналды. «Болыс тізімді алып думаға кетіпті» деген суық хабар ел ішіне үрейлендіре жетті. Ендігі ел көкейіндегі арман — қайда барып жан қорғау?!

Біз пішенді үйіп, жиып ауылға келдік. Елдің әңгімесі патша бұйрығы. Жігіт жинау мәселесі. Әлі шешімді еш нәрсе жоқ. Анада болыс алдыңа барып, куәлік қағаз ала алмай соқтам суып қайтқаным бір зіл болса, енді, мына тізім жасалғанда алдымен ілінетін адамның бірі мен екеніме күмән ойлар жай жоқ. Не істеу керек?..

III

Ел іші елеңдеген үрей. Басқа соққан балықтай, келер күн нелер уақиға күтіп тұр, деген сары уайым. Әкемдікі «елмен көрген ұлы той» деген баяғы бір тәуекелшілдік.

— Мен қалаға жүрем. Не болса да Семейге барам. Түсе алсам оқуға кірем. Ол болмаса тағы бір жөні болар. Ауылда отырып үй күшіктеніп, бұғып жан сақтағым келмейді, — дедім әкеме.

— Шырағым, шұкір, оң-солыңды таныған сияқтысың. Бізде не дәрмен бар? Сірә сол үлкен қала жаққа жағалағаның теріс болмас, — деді. Үлкен атам да осы ақылға қосылды. Мен ақ отау қызығын кейінге қалдырып Семейге жөнелдім.

Семей жәй, анадағы өзім аттанған Семей. Көшесі тізеден жосылған құм. Ауа айналып жерге түсер ыстық. Мен қалаға келісімен ертеңіне Нұрекең мен Нәзипа жеңгейге келіп сәлемдестім. Амандық білісіп жәй-жапсар сөз болып Нұрекең патша жарлығының ел ішіне қалай таралып жатқанын сұрап:

— Қазақ елі солдат дегеннен үрей қалмай қорқады ғой. Тап солдаттың өзіне алып қару бере қоймас. Майдан маңының қара жұмысына апарып салады ғой, — деп бір тоқтап, — «сасқан үйрек артымен сүңгиді» деп, жаны қысылған патша қазақ даласына да қармақ салды ғой, — деп тоқтады.

Мен тағы да үйренген пароход пристанына келдім. Үйренген адамдар теріс қарамады. Бірнеше күннен кейін жұмысшылардың арасына кіріп, бұрынғыша жұмысқа кірістім. Осы кезде қырдан ер-азамат құйылып қалаға шұбырып жұмыс іздеуде. «Жұмыста болса майданға алмайды екен: әсіресе шартпен істегендер қалады екен» деген алып қашпа сөздер гуілдеді. Тиянақты тәртіп, белгілі ережесі жоқ халық дел-сал. Біз пристань басындағы жұмысшылар күнделік жұмыспен өмір кешіп жаттық.

Оқу мерзімдері болып қалды. Мен тағы Нұрекеңе келдім. Ол кісі әдеттеп сөзге сараң қалпында:

— Мен оқушы қабылдаушы мұғаліммен сөйлесіп көріп едім. Ол маған бір құпия жайды сездірді «Бұратана» елдердің, әсіресе қырғыздардың 19 бен 31 жас арасындағы жастарын қабылдамасын деген хат бар» дейді. Ал, сенің жасынды 19дан кемітер дәлелдеме жоқ. Сондықтан сөзім өтер емес — деп үзілді-кесілді жайсыз хабар айтты. Енді не істеу керек? Бар сенген ағайым күдер үздіре сөйледі.

Бір күні Семей пристанына екі баржысы келіп тоқтады. Бұл екеуінің де алып келгені соғыс жабдығы. Әскери күзетшісі бар. Жүкті тездетіп түсіру тапсырылды. Пристань басындағы барлық жұмысшылар жабыла жүкті түсіріп бола берген кезде, пристань алаңына 4-5 городовой жетіп келді. Келе пристань басынан қалаға шығар ауызды алып бір-екеуі қалды да, қалғандары жұмысшы бастығын іздеп тауып алды. Бұрыннан секем алып жүрген жұмысшылар үрпиісе қалдық.

Подрядчикке және пароход базының бастығына сөйлесіп те городовойдың біреуі пәрменді дауыспен:

— Жұмысшылар, ешқайда тарамайсыңдар. Қазір бізбен қаланың ортасындағы үлкен казармаға жүресіңдер! Әскери жарлық солай, — деді.

Бұрыннан да үрей болып жүрген жігіттердің көзі шарасынан шықты.

— Ойпырмау, үйімізге қоштаса алмай кеткеніміз бе? — деп алуан түрлі асан-қайғы сөздерді жаудырып жатыр. Мен жағалап келіп городовойдың біреуінен сұрадым. «Бұл қандай қысымшылық? Біздерді қайда апарады?» дегенде, «біз не білеміз, бізге осы пристань басындағы жұмысшыларды казармаға алып кел» деп тапсырды» деп ол қысқа қайырды.

Біздерді шұбыртып казарма жанындағы ұзын ағаш бараққа алып келді. Алдымен городовойдың бастығы өзі кіріп, барақтағы қабылдау жұмысын басқаратын адамдарға жолығып шықты. Бағанағыдан да егдиіп:

— Ұйлықпай тәртіппен тұрыңдар. Қазір бастық шығады. Тәртіп айтады, — деп күмілжеді. Әскери тәртіпті көрмеген бұйығы ауыл жігіттері пристань басындағы жұмысқа шығардағы әдетімен біріне-бірі тығыла, сүмпиіп келіп тұрысты. Біразда үстінде өзінше шенді киімі бар, мұрты тікірейген ұзын бойлы ақсұр кісі шығып:

— Сіздер шошынбаңыздар. Біз ақ патшаның жарлығын орындап, сіздерді шақырып алып отырмыз. Россия қол астына қараған халықтар мына соғыс ауыртпалығына ортақ. Бұрын әскерге алынбаған бұратана елдердің азаматтарын майдан жұмысына алуға жарлық шығарды. Бұл бұйрық әскери тәртіпте орындалады. Бұдан бас тартқан адам, соғыс сотына тартылады. Ал, сіздер қазір есепке алынасыздар. Есепке алынғаннан бастап, қаладан ешқайда шықпайсыздар. Егер жайылсаңыздар патша жарлығына мойынсұнбаған қашқын ретінде сотталасыздар! — деп зілдене тоқтады. Барақтың алдыңдағы алаңға әкеліп стол, орындық қойылды. Жалаңдаған тіркеушілер келді. Солармен қатар ақ сулық киген екі дәрігер келді.

— Кәні, дәрігер қарайды. Тәртіппен тұрып, кезекпен келіндер, — деп бағанағы городовой әмір жүргізді. Біріне-бірі қараған жігіттер ұйлығып шегіншектейді. Оған қаратқан жоқ. Столға ұрымтал тұрған адамнан бастап, городовойдың бірі жетектеп апарып шешіндіре бастады. Онша зер салып қараған дәрігер жоқ, тек, денесінде сорғалап тұрған жарасы жоқ болса болды. «Жарамды» деп тіркеп жатыр. Ол кезде жұмыс іздеушілер болыстан паспорт алатын еді. Сол паспорты бардың паспортын алып тықақтап жатыр.

Күн еңкейе қабылдау аяқталды. Жұмыс бастығы подрядчикті ие етіп және орысша тіл білетін ақсақ татарды бастық етіп, майдан адамы тәртібімен бұрынғы орындарына қайырды. Қабылдаудың аяқ жағында барған маған: қабылдап отырған бастық орысша сөйлесіп, куәлік қағаздарымды көріп:

— Ертең осы жерге кел, сөйлесеміз — деді. Сонымен бізге бұғалық салған патша жарлығының бірінші күні осымен аяқталды.

IV

Келесі таңды асығып күткенім жоқ. Жабығып күттім. Оқудан тауаным қайтып, ауылдан аңыраған мұңды сарын естіп, басқа ұрған балықтай үнжұрғам түсіп шақырған жерге келдім. Кешегі қабылдау столының басында отырған адам:

— Орысша сауатың бар ғой. Жасың да, саулығың да біздің қабылдау тәртібімізге дөп келіп тұр. Ендігі әңгіме мынадай: кешегі қабылдауда болған жұмысшылар, соғыс зардабынан бұзылған жолдарды түзетуге жіберіледі. Бір ғана кешегі пристань басынан ұсталғандар емес, тағы да көп жұмысшы қосылады. Ол жұмысшыларды басқарып жұмыс орнына апаратын подрядчик адам бар. Сен сол адамға жәрдемші боласың. Жұмысшылардың есебін жүргізіп, жүру-тұруына басшы боласың, — деп тоқтап, — ол подрядчик Петроградтағы темір жол конторының қайда апарылатын бұйрығын күтіп отыр. Сол хабар келгенше мына жұмысшылар ешқайда босатылмайды. Сен өзі күнде осы жерге келіп, алдары жүру-тұру жұмыс тәртібін біліп отырасың — деп сөзін аяқтады. Бас байлаулы. Ерік еңсегей бойлы қарасұр адамның қолына тиді.

Аз күнде Петроградтағы темір жол құрылысының бас конторынан күткен хабар да келді. Семейден жүргізетін жұмысшыларды басқарып апаратын Закиров Руслан деген ноғай екен. Ол кісі қабылдау пунктінің бастығы Абашидзе деген кісімен келісім қағаздарын, барлық тәртіп-жарлықтарын алып жүргізу қамына кірісті. Бір жолғы Семейден қызыл вагон составымен жүргізілмек үш жүздей адамды қабылдап, барлық, жауаптылықты қолына алды. Менің қолыма «аға жұмысшы» деген сенім қағаз берді.

Бас-аяқ тәртіптеліп жолға шыққанша біраз уақыт өтті. Сөйтіп біз октябрьдің аяқ кезінде жолға шықтық. Ол кезде қызыл вагоннан құрылған поезды «Максим Горький» дейді. Кейде қысқартып «Максим» дейді. Максим тоқтамайтын разъезд болмайды. Жол бойындағы жүріс тағы сондай шабан, өгіз аяңның аз алдыңда. Өзі ашық, тесік, қызыл вагон. Солтүстік Сібір өлкесінің ызғырық суығына бүрісіп, киімі жүдеулер бақадай шулайды. Орта жерден орнатылған кішкене шойын пеш үздіксіз жағып отырмаса вагон азынап қырауыта бастайды. Үнемі жағып отыруға отын да бола бермейді. Бұрын атын естіп, өзін көрмеген бірнеше қалаларға келіп поезд тоқтайды. Бірақ поезды бастап әкеле жатқан күзетші солдаттар бар. Олар станциядан ыстық су, нан, отын алғаны болмаса, қалаға қарай аяқты қия бастырмайды. Ол кезде Новосибирь қаласынын қала аты жоқ-ты. Новониколаев станциясы деп аталатын. Алғашқы көрген үлкен қаламыз Омбы қаласында бір-екі сағаттай тұрып, тек станциясының көлемін ғана көрдік. Өнімсіз жүріс, көңілсіз күйзеу тіршілік, көрмеген жер, естімеген қалаларды басып батысқа қарай жылжып келеміз.

Біз тағы біраз жүріп Вологда қаласына келдік. Бұл бірнеше тарам жолдың түйіскен жері тәрізденді. Станция басы әр алуан халық. Бізден бұрын да бірнеше «Максимдер» тұр екен. Солар жөнелді. Біраз тұрып қалдық. Түн ортасы кезі еді, біздің вагонның жылжымалы үлкен есігін біреу қақты. Астыңғы еденде жатқан Дәуренбек деген жігіт орнынан тұрып жен сұрады. Сырттағы адам түрік тілді екен.

— Сізләр қырғыздар ма? Мен башкуртпын! Адаштым, мені кіргізін, — деп жыламсырады.

Есік қағылғанда бәріміз де оянғанбыз. Бізбен бірге келе жатқан Әшім деген ұйғыр жігіт бар еді. Ол орнынан тұрып: «мұсылман екен! Ашайын» деп есікті ашты. Жұпыны киінген, қолында кішкене гармошкасы бар, иығында арқалап алған азық-түлік дорбасы бар башқұрт жігіті екен, кіргізіп алдық. Сұрастыра келсек, бұл да майдан жұмысына алынған, осы станцияда вагондарынан шығып, қайда екенін білмей адасып, өз вагонына бара алмаған. Поездары жүріп кетіп жалғыз қалған. Сонан біреулер айтқан ба, біздің поезға келіп ілініп кетпек болған. Аяп, орын беріп, аты-жөнін сұрадық. Аты Риззатолла екен. Біз біраздан кейін оған қолындағы гармонын тартқыздық. Башқұртша жырлады. «Енді қайда барам, жолдастарымнан адастым» деп жасып-зарықты. Риззатолланың адасуы, мына бұратана халықтың басына күн туып күйзелген ойымды қозғап, сол вагонда екі өлең жаздым. Сол өлең сондағы жазылған жол дәптерімнен көшіріліп жинақтарымда басылды. Сол өлеңнің шумақтарын сіздерге де ұсынамын.

Құшақтап Ғизатоллаға гармоныңды Риззатолла,
Қалайша қалып қойдың жалғыз жолда?
Вологда қаласында адасыпсың,
Аулыңа іздемесе қайтсаңшы онда...
Әлде сен кетесің бе бізбен бірге?
Бауырсың, емессің сен бізге кірме.
Бәрібір барар жерің майдан шегі,
Бір жұмыс екі қолға, қашсаң түрме.
Сен бізді жатырқама гормоньды ойна,
Башқұрттың әсерлі әнін түсірші ойға.
Ел едік Еділ, Жайық тел жайлаған,
Әніміз, жырымыз бір, оны да ойла!
Бұл күнде бір айдауда жүрміз жосып,
Адасып қайтқан қаздай елден босып.
Барар жер мәлім емес алдағы өмір,
Кім білсін, қандай азап отыр тосып ?
Тек сенің, бізден тымақ, бөркің басқа,
Оған да жол табармыз әзір саспа.
Үстінде ұзын жолдың бізді таптың
Қолды бер, Ғиззатолла, айрылмасқа.

Осы өлеңімді жол жәшігімнің қақпағына қағазымды төсеп жазып алып, жолдастарға оқыдым. Менің өлең жазатынымды көбі біле қоймайтын. Бір-бір күрсініп алып: «Мына өлеңде бір Ғиззатолла емес, бәріміздің де тағдырымыз айтылған» десіп құжылдасып кетті. Күйзеліп отырған серіктерім ойды толғандырып екінші өлеңімді жаздым:

Көшер ме тұман серпіле,
Түнеріп түндей томсарған,
Кешер ме тұман серпіле,
Аспанның асты нұр жайнап
Күн кірер ме көркіне.
Сағым басып сарылған,
Қай күйде екен Сарыбел?
Қабағы қатқан алыста —
Қай күйде екен қайрылы ел?
Тағдыр мен адам кектесіп
Қаптаған соң көзді шел.
Тайталаста тапталып,
Қор болды-ау бейуаз момын ел.

Бұл өлеңімді де жолдастарыма оқып бердім. Көпшілігі сауатсыз қараңғы қауым, елін, туған жерін еске алып күрсініпті. Поезд келіп бір күрделі көп жолды станцияға тоқтады. «Осы жерде поезд біраз тұрады, ыстық су алыңдар, бірақ станциядан ұзамаңдар!» деген бастықтың хабарлауы да айтылды. Жапырлай жерге түсіп, ұйлыға вагон ішінде бүрісіп отырған жұрт сыртқа шығып бой жаздық.

Тоғыз жолдың торабыңдай қоп жолды станцияның бірнеше жолында тап біздің поездың аузынан түскендей бірнеше состав тұрған-ды. Оған біз қоз де салғанымыз жоқ. Бір мезгілде Ғиззатолла ентіге жүгіріп келді:

— Біздің ибдәшләр дә мұнда тұрады екен, вагонын таптым. Мен сонда барам, — деп дабырап гармошкасын алып, хош айтысты. Ол сізге туысқандық алғысын айтып, анадай жерге барды да, қайта бұрылып келіп:

— Сіз миуа шушы жырынды берші, — деп өтінді. Мен көшіруге уақыт жоқ, жалғыз қолжазбаны бере алмадым. Ол байғұс темен қарап жүріп кетті. Сол станцияда ұзақ тұрдық. Түс мезгілінде келген поезд түн ортасы кезінде ғана қозғалды. Тағы бір-екі күндей жүріп келіп бір үлкен станцияға тоқтады. Паравоз біздің қызыл вагондарды бір мүше тупикке әкеліп тастады да, депоға кетті. Жамырай жерге түсіп, ыстық су, нан, тамақ іздеп станцияға шұбырдық. Алыста бір үлкен қаланың аспан зәулім үйлері, алтындаған крестері күн көзіне шағылысқан шіркеулерінің мұнаралары көрінеді. Бірімізден біріміз сұраймыз, «Анау қай қала? Біз қайда келдік? Енді қайда барамыз? Бастық ноғай, бақташы солдаттар алдағы вагонда болатын. Олардан әлі қатынас жоқ. Күн де еңкейіп қалған тәрізді еді. Ілездің арасында айналамыз күн сәулесі емес, әлдеқалай бір бозғылт іңір жарыққа айналды. Не түн емес, не күндіз емес, бір ала-көлеңке бола қалды. Біз бұл сияқты әуе құбылысын бұрын көрмеген айран-асырмыз. Әлде бұл мына соғыстың ылаңы ма екен деп те ойлаймыз. Қайда келіп, қайда тоқтағанымызды ажырата алмай тұрғанымызда бастық ноғайымыз Ғұсман абзи да келді.

— Жігіттер, біз енді арнаулы жерге жеттік. Бүгін осы вагонда түнейміз. Ертең Петроградтағы темір жол конторынан кісілер келеді. Енді сіздер қайда, қандай хызмэт ішләрсізләр, солар айтады. Жігітлер, сізләр бахытлісізләр, яхшы жирге келдік, анау көрінген үлкен қала Петроград, аталарыңыз курмәгэн қаланы курәсіздер, — деп сол қаланы өзі салдырғандай біраз көпіріп алды, Сонымен біз ертеңгі танды күтіп, үйреншікті вагонда Петроград атырабының ақ түніне бөленіп түнеп қалдық.

V

Ертеңіне Петроградтағы темір жол конторынан үш кісі келіп біздің бастығымызға сөйлесіп, аға жұмысшыларды, бізді шақырып жұмысқа баратын жерді түсіндірді. «Петроград қаласынан 25 шақырым жердегі Колпин деген станцияға барасыздар. Сол жерде жанадан салынатын темір жол тарамы бар, соны істейсіздер. Сол станцияның жанында үлкен завод бар. Соның қасынан сіздерге деген жатақхана барақтар салынып жатыр. Әзірше біткендеріне кіресіздер» деп түсінік айтты. Бізде не ерік бар. Қайда жібереді, бас иіп бағынудамыз. Петроградтың Қазан деген вокзалына әкеліп көк вагондардан тізілген шағын поезға отырғызды. Жол жабдығымызды арқалап үйіліп-төгіліп отырыстық. Көп кешікпей поезд жолға шықты. Кеп жүрген жоқ, жарты сағат мөлшерінде бір шағын станцияға тоқтады, «Вагоннан түсіңдер!» деген жарлық болды. Жапырлай түсіп бір жерге топталдық.

Бағанағы үш адам да осы поезға мінген болатын. Олар да вагоннан шығып, біз тұрған жерге келді. Оларға тіл-хат болып жүрген ноғай басшымыз тәртіп жағын түсіндірді. Жаңа салынған дымқыл тақтайдан қураған барақ, бар болған жабдығы екі жерден қойған шағын шойын пеш. Оған жағатын тұтатқы ағашы мен таскөмір отын. Бірнеше жерден ілінген аспалы фонарь. Ас пісіретін шағын асбарақ. О да жаңадан орнатылған, қазандық, ыдыс-аяғымен шоқия қалыпты. Мінеки бізді күтіп алған қонақ-жай қоныс. Аға жұмысшыларға және бізді басқарып жүрген жауапты адамдарға арналып барақтың екі шетінен шағын бөлме жасалған. Бізге сол жерден орын берді.

Таңсәріден жұмысқа шығамыз. Күн бата бараққа ораламыз. Петроград маңы ылғи бүркеу дым бүркіп тұратын әуесі өте дымқос. Жаңадан салынатын жолдың топырағын төсеу, шпалын тасу, жұмыс мейлінше ауыр. Бараққа от жағып, су қайнатып отыруға босатқан бір ғана адам, оның да күш ұзын асты жерге тимейді. Бірақ, барақты жылытып, суды қайнатып үлгермейді. Бір біз ғана емес, тағы да бірнеше топ жұмысшылар әкелінді. Өскеменнен жіберілген топ бізден біраз жердегі бөлімшеге орналасты. Олардың жағдайы да сол жаңадан құрастырылған барақ. Біразда жұмысшылар арасынан аурулар шыға бастады. Алдымен қара нан, тұздаған балық, капуста сорпадан іштері бұзылып, ондай тамаққа үйренбеген қазақтан көптеген жұмысшылар жатып қалды. Таяу жерде дәрігер бөлімшесі де жоқ.

Жұмыс басшыларына әскери тапсырманы орындау керек. Қара жұмысқа әскери тәртіппен әкелінген адамдарды қойша қайырып, хал-жаймен санаспай зорлап істеткісі келеді. Прораб, участке бастықтарымен сөзіміз, тілегіміз үйлеспей қырынқабақтық басталды. Күні бүгін қоз алдымда мына бір жәйт, декабрь айының аяқ кезі еді. Күн бір дымқос, түнере басқан тұман еді. Таңертең жұмысқа шығарда төрт жігіт орнынан тұра алмай қалды. Қолына күрек, сүймен ұстауға жарайтындар жапырлай жұмысқа кірісіп жатқан кезде, барақ жақтан бізге қарай жүрген бір топ адамдар көрінді. Жүрістері өнімсіз. Жақын келгенде таныдық, барақта ауырып жатып қалғандарды комендант адамдары барып — «өтірік ауырып жатырсыңдар» деп зорлап айдап әкеледі екен. Мен алдынан шықтым. Комендантқа: — «Бұл қалай, ауру адамдарды зорлап айдап әкелдің. Бұлардың денсаулығын қарап отырған дәрігер жәрдемі жоқ. Бұл қандай қиянат» деп қарсы келіп, екеуміз керісіп прорабқа жұмыс бастығына келдік. Менің қолымда сол кездегі «майдан жұмысына алынған бұратаналарға дәрігерлік жәрдем бермеді. Және олардың барған жердегі жай-күйін бақылап отыратын комиссияның уәкілі Петроградтағы мемлекет думасының жанындағы мұсылмандар ісін басқаратын бөлімде отырады» деген хабар жазылған газет барды. Мен прорабқа осыны көрсетіп, тәртіпті түсіндірдім. Ол газетті алып оқып, аз ойланып тұрды да, түйіле қарап, комендатураның адамына ескерту жасады, «Бұдан былай бізбен келіспей жұмысшылардың барағын аралап тінтуші болма. Олардың мына сияқты жауапты адамдары бар. Алдымен-солармен сөйлесу керек» деп ауруларды бараққа қайтарды. Өзі ауру әрі аш адамдар сүйретіліп әрең дегенде орындарына жетті. Адамды шынықтыратын да, ашындыратын да өмір қыспағы ғой. Мен енді батылырақ іске кірісуге бел байладым. Жұмыс аяқталып бараққа қайтар кезде, мен прорабқа:

— Сіз әлгі ауруларды көрдіңіз, мына газетті оқыдыңыз. Оларға дәрігерлік жәрдем керек. Ана суық жер барақта босқа өледі. Оларды ауруханаға алдыру керек. Тамағын жөндеу керек. Ол үшін мен мына комиссияға барамын. Ертең сонда баруға рұқсат етесің, — дедім.

Прораб ондай қатал адам емес еді.

— Мен рұқсат берейін, бірақ біздің анау участкенің конторына барып осы жұмыс орнын көрсеткен және аурулардың қараусыз екеніне қағаз ал, — деді.

Прорабтың айтуымен ертеңіне ерте участок бастығына кіріп, барлық жайды айтып темір жолдың Петроградтағы бас конторына қағаз жаздырып алдым. Сол қағазбен тасымал пойызға мініп Петроградтағы темір жол конторына келіп, құрылыс бөлімінің бастығына кіріп жай-күйді айтып участоктен жазылған қағазды бердім. Орта жастағы бір байсалды инженер екен.

— Мен өзім де сол Сибирь жақтың адамымын. Анау сіздің сахараның әуесінде ет жеп, ақ ішіп үйренген адамдарға қара бидай наны, тұздаған балық жақпайды. Одан жаппай ауырып қалу да мүмкін. Анау барақ та жайсыз. Емханадан орын табу қиын. Қазір майданнан жараланып қайтқан ауруларды күнде эшелонмен әкеліп жатыр. Мұның бәрін жөндеу жеке менің қолымнан келмейді. Осында мемлекеттік думаның жанында осы бұратаналардың жай-күйін басқаруға құрылған комиссия бар. Сіз соған барыңыз. Мүмкін солар қарастыруға кісі жіберер. Бізбен хабарласып тиісті орындарға ұсыныстар жасар. Мына қағазды соған бер, — деп ақыл берді.

Сол кісіден жоғарыда айтылған комиссияның адресін алып, іздеп тауып алдым. Есіктегі көрсеткіш жазуына қарап, сол мен іздеген комиссияның ісін жүргізіп отырған адамға кірдім. Орта жасқа келіп қалған татар адамы екен. Менімен амандасып жөн сұрап, хал-жаймен танысып:

— Мұнда қазақ азаматтарынан ешкім жоқ. Олар бірер жұмадан кейін келеді. Ана майдан жаққа кетті. Сіз осындағы мұсылман мешітінің имамына барыңыз. Ол кісі сол комиссияға мүше. Дін уәкілі ғой, — деп маған имамның адресін беріп соған жіберді. «Жазған құлда шаршау бар ма» деген емес пе, имамның үйіне келдім. Бұрын жүрмеген, таныспаған қала болса да, Петроградтың бір ерекше қасиеті көшелері туралап салынған, үлкен үйлерінің номерлері айқын, үлкен цифрмен көрсетілген — іздегенің тез табылады. Есігін қағып, рұқсат сұрап үйіне кірдім. Орта бойлы, сақалына бірлі-жарымдап ақ кіре бастаған татар адамы қарсы алды. Менің «имамның үйі осы бола ма?» деген сұрағыма, «осы» деп жауап берді. Мен «имамға келіп едім» дегенімде, «имам мен болам» деп кішіпейіл үн қатты да: шағындау бөлмеге ертіп, кіргізіп, орындық қойып, отыруды өтінді. Мен ол кісіге келген жұмысымды баяндадым. Және учаскеден жазылған қағазды көрсеттім. Қағазды алып оқып:

— Сіз мына қағазды маған қалдырыңыз. Өзіңіз жұмыс орнына қайта беріңіз. Бір-екі күнде комиссия жібереміз — деп сөзін кесіп айтты. Қуанышым қойныма сыймай, жұмыс орнына қайттым. Кешке келісімен барақтағы сырқаттарды сұрастырсам, екі барақтан екі адам қайтыс болыпты. Ауруға шалдыққандарда үрей қалмаған.

Қайтыс болған адамдарды ертеңіне аптектен ақырет алып, бірнеше егде жігіттерді жұмыстан босатып, ақ жуып, арулап ағаш арасына апарып жерледік. Басына бар қолдан келгені тақтайға аты-жөнін жазып белгі қойдық. Мына сияқты ауруға шалдығып, өлімнің шетін көрген жігіттер арман-зарын шертіп олардың аузынан ызалы сөздер шыға бастады. «Мынадай жер барақта жемтік болып өлгенше, мылтық ұстап, майданда өлгендердің арманы бар ма? Бізге неге мылтық беріп майданға жібермейді. Біз де сол солдаттар сияқты анадан тудық. Қолымызда күш бар, аяғымызда аршын бар, көзімізде жайнаған жанар бар» деп Дәуренбек, Құрал сияқты сергек жігіттер тісін қайрады. Менің айтып келген хабарым, комиссия келеді деп малданып қайтқан сенімім жігіттерге онша әсер ете қойған жоқ. Өйткені өкімет тарапынан бізге қамқорлық болар деген сенім көңілге ұяламайды.

Жексенбі күні демалыс, барақта болып, Дәуренбек пен Құрал екеуінің аузынан шыққан анау ызалы арман-лебіздер әрбір ауыздан айтылды. Солардың сөзі толғандырып «Құралға» деген өлең жаздым.

Құралға:

Атың Құрал, құралың жоқ, қолыңда,
Сенің түсер қақпаның көп жолында —

деп басталатын бірнеше шумақ өлең жазып, оларға оқып бердім. Бұл өлеңім сондағы дәптерден көшіріліп, 1956 жылғы жинақта басылды. Екі күн өтіп, үшінші күні «Петроградтан келген комиссия адамдары шақырады» деп хабарлап, жұмыс басынан прорабты, участке начальнигін біздің бастығымыз ноғай жігітін участкенің конторына алып келді. Анадағы мемлекет думасының жанындағы мұсылмандар фракциясының іс жүргізушісі татар жігіті, темір жолдың бас конторынан бір кісі, бұратана елдердің майдан жұмысына алынғандардың ісін басқаратын контордан бір кісі — үш адамнан комиссия құрап, жай-күймен танысуға жіберілген екен. Олар өздерінің келген жұмыс жайларымен таныстырып, енді жұмысшылардың жататын орны, азық-түлік күйі дәрігерлік жәрдем бар ма, осылармен танысты. Барлық мән-жайды көріп, комиссия атынан қағазға түсірді. Бәрімізге қол қойғызды.

— Сізләрге атның еті болса ярар ма? — деді ана татар адамы. Біз атның еті дегенді бірден түсіне алмай, мен қайтара сұрадым. Қандай ат еті деп татар адамы күлді. Сіздә алай түгіл мә, конина дүр орысша, — деді. Мен «егер жылқы еті болса тіпті жақсы» дедім.

— Онда біз Петроградта ат етін сата тұрған татар саудагерлері бар, соларға сүйләшіп, сізләргә ат етін келтіреміз. Ал, нан жайында контормен келішәміз. Мүмкін сізләргә ақ нан биріргә, — деді.

Келесі күні айтқандай екі татар адамы келіп, біздің барақта болып, жылқыны тірі әкеліп, осында ағаш ішінде союға келісті. Бізден жылқы союға кісі алатын болды. Екі күннен кейін нан дүкенінің жанынан бөлім ашып, тек бізге арнап ақ нан әкеліп сататын болды. Бұлардың бәрінен де, ауруларды емханаға алдыру жөніндегі жағдай бірнеше күнге созылды. Өйткені ана Петроградтан келіп қайтқан комиссияның қағазын алып темір жол басқармасының денсаулық жұмысшылардың тұрмысы жөніндегі істі басқаратын бөлімінің адамы әскери лазарет бөлімдеріне барып, бір емханадан орын сұрану керек болды. Осының бәрін аяқтап әрең дегенде қаланың солтүстік шетіндегі госпитальдың жұпынылау бөлімінен орын белгілетіп қағаз алдық.

Ертеңіне барақта ауруға шалдыққан бес адамды учаскенің жеңіл дрезина машинасымен қалаға жеткізіп госпитальға орналастырдық. Ендігі әңгіме барақтың ішін қалай жылылап, адам орнына айналдыруда қалды. Бұл жағына да комиссияның жазған қағазына сүйеніп әрбір топтың адамдары болып участке бастығының алдың босатпай, бірсыпыра өзгерістер жасаттық. Алдымен жұмысшыларға төсеніш — жылы матрац алдық. Барақтардың есік, терезелерін жылылатып, пештерді көбейттік. Және от жарып, күтуге әрбір бараққа екі адамнан босатып алдық. Біздің барақтың қасынан бір үлкен барақты жабдықтап жасап жатқан-ды. Бұл барақтың істелуінде біздің барақтардан дұрысырақ өзгерістер болды. Біздің жігіттер аздап еркіндеп, «осы бараққа біз кіріп алалық» деп дуылдасты. Бірақ, ол барақты жұмыс аяғында мықтап есік, терезесін бекітіп кетеді. Күндіз ұсталармен бірге мылтықты күзетші тұрады. Біраз күнде барақ дайын болды. Участке бастығы және Петроградтан келген құрылыс адамдары көріп, барақты қабылдады.

Ертеңіне бір эшелон соғыс тұтқындарын әкеліп сол бараққа кіргізді. Киімдерінен де соғыс тұтқындары өзара белгі болатын. Бұл келгендер чехтар мен венгерлер екен. Бірден қатынас бола қойған жоқ. Олар соғыс тұтқыны. Олардың барақтарының бір шетінде шағын бөлме бар, онда әскери күзетші тұрады.

VI

Аурулар емханаға алынып, тамақ жағы жөнделіп, барақ жылынып біраз сергуленіп қалдық. Жігіттер демалыс күндерінде барақ тұрған жерге жақын шайханасы бар, кино, театры бар станцияға барып бой көтеріп, жергілікті жағдайға үйренсе бастады. Дәуренбек сияқты қолы шебер, жаны сергек жігіттер қолдан домбыра жасап алып кешкілікте ән салып, күй тартып көңіл көтеру жайлары да бола бастады.

Осындай бір кеште қасымыздағы көрші барақтан әскери тұтқындардың екі адамы келіп, орыс тілінде сәлемдесті. Сонан кейін тілдесуге рұқсат сұрап, біздің Дәуренбек тартқан домбыраны көріп, оны қолына алып шертті, өзара сөйлесті. Дәуренбектің өзіне тарттырып, үнін тыңдап, Дәуренбектен бір ауыз ән айтуды сұрады. Ол «Елім-ай» әнін тартып, жәй қоңыр дауыспен айтып берді. Олар аса разы болып:

— Біз де музыка ойнаймыз, — деп мені, Дәуренбекті шақырып барақтарына алып келді. Бізге келген екі адам барақтарының шетіндегі кішкене бөлмеде тұратын офицерлер екен. Бөлмелерінде скрипкелері бар. Соны тартып, олар да оз өнерлерінің шет жағасын сездірді.

Күн артынан күн шұбырып өтіп жатты. Жоғарыда айтылған тәртіп бойынша Петроградтан жылқы әкеліп сойып тұратын татарлар, қазақтардың сұрауымен шәй, қант сияқты, ине, жіп, шел сабын сияқты ұсақ-түйекті әкеліп өздерінің сауда орны етіп алды. Олардың бір мінезін біздің жігіттер үнемі күлкі ететін болды. Олар жылқыны сойғаннан кейін сұрпы етін өлшеп, қарын-қартасын «боқ қопшыға» деп жігіттерге қанжын төгетін ақырға таста деп тапсырады екен. Оны жігіттер татарлар кетісімен қарға соғып тазалап алып, боқ қапшығын пісіреміз деп жылқының майлы етіне қарық болады. Сонан татарлар жылқы әкелетін күні «боқ қапшығы келетін күн» атандырып жіберді. Екі татардың бірінің аты Әмір, бірінің аты Хафиз екен. Өзара сөйлескенде жігіттер «боқ қапшықтың қайсысы» дейтін еді. Осыны венгер тұтқыны түсініп, бір күні әлгі Әмір деген ноғайға «боқ қапшық сен бе?» депті. Оған Әмір ашуланып, тұтқынға тілі тиіп, оны күзетші солдат естіп, бірсыпыра сөз болды. Бірақ зілсіз айтылған әзіл екенін түсіндіріп аяқсыз қалды. «Әзіл түбі зіл» деген қазақ даналығы осы жерде бір елес берді.

1917 жылдың январь айы да жетті. Жаңа жыл күнін мейрам етіп жұмыстан азат болатын хабар алған жігіттер, өздерінше жаңа жыл кешін демалыс кешін, әзіл-қалжың, ән-ойын кеші етіп ән де шырқалып жатты. Біздің барақпен жалғас бөлмеде тұратын тұтқындардың анадағы екі офицері біздің бараққа келіп, бізге жаңа жыл кешін құттықтады. Біз оларды құрмет етіп, ортамызға алып, қолдан келген сыйымызды жасап, достық жүрегімізді білдіріп, қонақшылдық көрсеттік. Олар анадағы домбыраны көрген, өздері бізге скрипка тартып музыка сазымен жүрек мұңын шерткен жайды тағы бастап, олар да біздің саулығымызға араласты. Дәуренбектің кішкене домбырасынан мұңлы леппен ойналған «Елім-ай» әнін тыңдап, олар қайта-қайта ойнатып, бір қағазға музыка шимайын салып, артынан өздері скрипкеге тартты. Олардың сазды әні біздің де сай-сүйегімізді сырқыратты. Елінен, жерінен, ата-анасынан айрылып жат қолда жабығып шерленген жүректің лебін сарнатты. Мен осы түнгі еріксіздік мұңдастырған екі бөгде халықтың жүрек сезімін толғандырып: «Азамат арманы» деген өлең жаздым.

«Күн туып ер басына, ел күйзеліп,
Көз сүзіп көрінгенге болдық пенде»

деп бірнеше шумақ, өлең жазып, жолдастарға оқып бердім. Оны Дәуренбек сияқты құймақұлақтар ұғып алып, «Елім-ай» әнімен күңіреніп айтып отыратын болды. Осы кеште тағы бір есте қаларлық жағдай, бізде жол мастерге көмекші болып істейтін Петр деген жұмыскер болатын. Ол да бізге қатарлас салынған барақта тұратын, сол келіп бірге болды. Ол да біздің, ана чехтардың қоңыр күйзеліс әніне балқып, орыстың ертедегі бір мұңлы әнін айтты. Міне тағдыры түйіскен адамдардың мұңы-шері жалынды лебіз болып жалғасты. Осындай сырласа сөйлесу Петрдың жайына ықласымды аударып «Петр досқа» деген өлең жаздым.

«Досым Петр, жақын отыр,

Мұңдасайық, сыр ашып,

Сен орыссың, мен қазақпын,

Жаңа білдік сұрасып» — деп жазып өзіне мазмұнын айтып түсіндірген болдым. Ол байғұс қауқылдай маған жазып бер деп өтінді.

Жұмысшылар арасынан бірлі-жарым сырқатқа шалдығу үзілмеді. Өйткені Петроград атырабының езіліп жатқан сазды жері, үнемі теңіз бетінен көтерілген будан түнеріп тұратын тұманды сызды ауа құрғақ қырда өскен біздің жігіттерге қатты эсер етті. Белі шойырылу, аяқтары бастырмау, аяқтан, өткен сыз тұла бойды сыздатып кей күні бірнеше кісі жатып қалады. Соларды алып үйреншікті лазаретке жеткіздім. Бір жақсы жері орын табылып дұрыс қабылдады. Ең алғаш белі шойырылған, тізесі шорланған адамдарды электрмен емдегенді сонда көрдім. Көгілдір лампамен қыздырып, бірден суық ұстаған жерді жадыратып, ауруларға дұрыс жүргіздік. Осы ауруларды апарып лазаретке орналастырып қайтадан Колпинге баратын шолақ поезға мінгелі тұрғанда вокзалдың Невский проспекті жағында қаптаған қалың, ну, қолдарында әлденендей жалау, күрек, сүймен, келдек, шуылдап Невский көшесіндегі үлкен магазинге қарай бет қойды. Осы кезде олардың алдынан аттылы-жаяулы қарулы городовойлар шықты. Оларға қаптаған жұрттың ішінен бірнеше әйелдер шығып, городовойларға жұдырығын түйіп ашулы сөздер айтады. Кеп шуылдың ішінен аңғарылғаны: «Тоқталсын соғыс, ана патшаңа айт, біздің ерімізді қайтарсын, мына балаларды жетімдіктен құтқарсын. Байлардың, ұлықтардың қанын ішпей тоқтамаймыз» деген қатулы сөздер естіледі. Бір кезде городовойдың оқтанған мылтық, жалақтатқан қылышына қарамастан Невский көшесіндегі үлкен магазинге лап қойды. Сатыр-сұтыр айқай-ұйқай болып әйелдер, шалдар, балалар магазиннің терезесіне тас, кірпіш лақтырып ойран-топыр болды. Біразда қарулы бір топ солдаттар келіп, жанжал көтерген қауымды күшпен әрең дегенде кейін қайтарып, айдап кетті. Қарап жүріп те қақтығып қосақ арасында босқа ілінуге болады деген халық сақтығын ойға алып, әр жерден бұқпалап қарап, осы бір ерекше көріністі қоз алдымыздан өткізіп, шолақ поезға отырып жұмыс орнына оралдық.

Кешкілікте жұмысшыларға Петроград вокзалында көргенімізді әңгімелеп айтып отырғанда, Петр де келіп құмарлана тыңдап, қайта-қайта көтерілісшілердің сөзін сұрап:

— Иә, олар бүлік бастағалы жүр. Халық мына жексұрын сұрапыл соғыстың созылған зардабынан үлкен күйзелісте ғой. Көрерсіңдер, үлкен жанжал болады, — деп махоркасын боздата тартып, түнере ойға кетті. Бірақ, бізге шешіліп ешнәрсе айтпады. Мүмкін оның өзі де толғағы жетіп тұрған ұлы өзгеріске сенімді емес шығар.

Мен сол күннің ертеңінде жұмысшылардың есебі, жұмыс тәртібі жазылып отыратын участке конторына бардым. Кешегі лазаретке барған үш адамды аурулар тізіміне тіркетіп, есепке алдырдым. Және айдың аяғына таяп қалған жұмысшылардың есебін тексеріп, анықтап қою жұмыстарын қарастырдым. Конторда есеп жүргізіп отырған қара сақал Абрам деген есепші барды. Мен кеше Петроградта болдым дегенде:

— Невский проспектісіне шықтың ба? — деді.

Мен шыққанымды, ондағы кешегі көргендерімді айттым.

— Ол дүрлігіп, жанжал көтеріп жүрген кімдер екен, сұрадың ба? — деп маған оспақтаған сұраулар қойды. Мен елдің айтқан «Олар солдаттардың әйелдері, шалдар, бала-шағалар» дегенін айттым. Ол болар-болмас жымиып: «Олар көтеріліс бастап жүр. Олар соғысқа қарсы қарны аш, жалаңаш әйелдер, жұмысшылар. Сенің бұл көргенің үлкен бүліктің бастамасы. Біз оның бәрін бүгін естідік. Кеше оларға қарсы солдаттарды апарған екен. Олар «біз бала-шаға, қатын-қалашпен соғысуға әзірленген жауынгер емеспіз» деп, бір де бірі оқ шығармай, әйелдерді, балаларды, қарттарды жәй жасқап, орындарына қайтарыпты. «Асықпа, жігітім, қызық болады» — деп күлді. Мен онан әрі ол «қара сақал Абраммен» сөйлескенім жоқ. Өйткені менің ол қозғалыстан шынын айтқанда түсінігім болған жоқ.

VII

Сарыла саз кешкен ұзақ күндер өтіп жатты. Жер жұмысынан жүйкесі талып қайтқан жұмысшылар бараққа келісімен қалбаң-құлбаң тамақтанып, жантая кетіп тынымдайды. Кейбір сергектері өзара ермекке кірісіп бес қарта, дойбы сияқты ойындармен бой көтереді. Мұндайда Дәуренбектің ожау домбырасынан күңіренген зарлы дыбыс шертіп барақтың ішін бір мұңға бөлейді. Сондай бір ой толғандырған кеште «Дәуренбекке», «Ұмытылмассың жер барақ» деген екі өлең жазып ішкі сезім толғанысын қағазға түсірдім.

Анадағы Петроградтан көріп қайтқан көрініс ел аузындағы күбір-сыбыр, әсіресе сол біз тұрған жердегі мылтық заводыңың маңындағы шал-сауандар әлденені күткендей, шайханада, көшеде, жұмыс басында кездескенде бірінен-бірі жаңалық сұрасып елеңдеседі. Олармен тіл тауып сөйлесіп жалғасқан жайымыз жоқ. Өрісіміз — жұмыс, қонысымыз — барақ. Күнделікті хал-жай, жұрт жаттық. Бір күні таңертең барагымыздың алды дуылдаған адам, қуанышты үн, гуілдеген ұран. «Төңкеріс. Патша жоқ. Бостандық» деп айқайлайды. Сыртқа шықсақ барақтардың есігіне, қабырғасына жапсырылған үлкен қағазда жарнама: «Хұррият төңкерісі, бостандық, патша жоқ. Билік халықта, еркіндік» деген жазулар. Тұтқындар да шуылдап далада жүр. Сонау бізге келіп мәжілістес болған офицерлер: «Бостандық, соғыс тоқтайды. Елге қайтамыз» деп бізді құшақтап құттықтайды. Барлық, барақтағы жұмысшылар жұмысқа шыққан жоқ. Түс ауа қасымыздағы завод жұмысшылары ту көтеріп шығып жиналыс жасады. Оған біз де бардық. Жұмысшылардың ішінен бірнеше кісі орындыққа шығып, бостандық болғанын, патшаның орнынан алынғанын айтып, халықты бостандықпен құттықтады.

Ертеңіне әрбір барақтан уәкілдер шығып, Петроградқа барып, бас конторға кіріп қайтаруды талап еттік. Контор адамдары: «Бізге сіздерді қайтар деген жарлық болған жоқ. Оны бұратаналарды жұмысқа алғызған ұйым шешеді. Сонда барыңыздар» деді. Біз баяғы Думаның жанындағы комиссияға келдік. Онда қазақ жігіттері де келген екен. Анадағы татар азаматы бар. Бізге:

— Сіздер бүгін қайтыңыздар. Сіздерді қайтару жөніндегі мәселе қозғалып жатыр. Өзіміз ұйымдастырамыз, — деп бізді қайтарды. Екі күннен кейін Петроградтан төрт кісілік комиссия келіп, біздің жайымызды қарастырып, жұмыс конторына апарып, жаңа жарлықты жариялады. Бізге үш күн ішінде барлық есеп-қисапты бітіріп, қызыл вагон составын беріп қайтаруға тапсырды.

— Елге қайтамыз. Ерікті жанбыз. Бізге енді ешкімнің қожалығы жоқ, — деп қуанған қауым қайту жолына дайындалды. Біз бірнеше кісі қызыл вагонға мінбей, жолаушы пойызына мініп суыт қайтатын болдық. Семейде тұратын жиен ағайым Шандақбайға телеграмма бердім – «Қайтамын. Бостандық» деп. Сөйтіп біз қайтқан қаздай шуылдап елге бет алдық. «Хош бол, Петроград. Хош бол батпақты, сазды Нева өлкесінің тұманды тұнжыр күндері. Хош бол, жер барақ!» — деп пойызға міндім. Пойыз үстінде «Петроград көшелерінде» деген өлең жазып, еріксіз келген елеулі жолдан ерікті өмірге оралдық.

Бірнеше күн дегенде қазіргі Новосибирь арқылы Семейге бет алып жүргенде, үйге келгендей қуандық. Сибирь өлкесінің адамдары да сондай жылы ұшырайды. Сағынған қаламыз, сарғая созылған даламыз көзімізге оттай басылып Семейге келдік. Қол жәшік, киім-кешегімізді алып жерге түсіп, станцияның сыртына шыққанымда алдымнан қасқая күліп, құшағын ашып Сейсембай ағай шыға келді. Ол кісі үйреншікті сүр атымен жеңіл бержабайын айдап жүр екен. «Осы пойызбен майданнан қайтқандар келеді деген сөзді естіп, мүмкін біздер келер деп күтіп, ешкімді алмай тұрғанда, мені көріпті. Қуанышқа құшағы толған аға мені құшақтап мәз болып, ел жайын айтып масайрап қалды.

— Сапаш, Исекем де қалаға келіп сені тосып жүр. Ол Шандақбайдың үйінде. Қазір сонда баралық. Бірақ, мен сені бүгін оз үйімде қонақ етем. Исекемді де алып кетем, — деп ер көңілді сері Сейсембай билікті қолына алды. Мен ол кісіге сөз қайырғаным жоқ. Айтқанындай Шандақбай ағайдың үйіне келсек, олар да күтіп отыр екен. Қуаныса қарсы алып, мәз-мейрам болып жатырмыз. Ағкем сабырлы да қанағатшыл адам ғой, салмақты ата мейіріммен қарсы алып, қуанышын да, сағынышын да ішінде ұстады. Ел-жұрт амандығын айтып, бәрі жапырлап жатыр. Сейсембай ағай ағкеме және Шаңдақбай жиен ағайға қарап:

— Мен Сапарғалидың алдынан шығып қарсы алдым. Жол менікі. Бүгін біздің үйге жүріңдер. Өзім қонақ етем, — деп бәрі мойындатып алып жүрді. Сөйтіп Семейге келіп түскен алыс жолдан оралған күнді осы бір асыл ағаның үйінде мәжілісте едік. Біздің жүрген-тұрғанымыз айтылып, көрген қала, өткізген ауыр күндер сөз болды. Біз жол жүріп кеткеннен бергі ел ішіндегі әңгіме де айтылып жатты. Сейсембай ағайдан менің бірінші сұрағаным Мұқаметқали хабары болды. Сейсекеңнің айтуына Қарағанда Мұқаметқалиларды майдан жұмысына алатын болып, әзірлегенде сол біздегі жұмыс істеп жүрген жер әскери өндіріс екен. Өндіріс иесі өзіне бекітіп оларды майданнан алып қалыпты. Омбыда сол орнында міндетті әскери тәртіпте жұмыста екей, соны айтты.

Күтіп жатқан әкенің көлігімен алыс жүрісті аяқтап ауылға жүрдік. Ауыр жолға еріксіз жұмысқа аттанып, бостандық сағатын туғызып, қуанышпен олжалы оралып ауылға келдік. Сағынған ана, зарыққан жар, ағайынмен табысып, қуанышқа бөленіп алыс жүрісті аяқтадық.

БЕСІНШІ ТАРАУ

Жаз ауылда дем алып, көңілдес ағайын арасында болып бой жаздым. Туған жерім — Дегелең тауының ең бір үлкен арнасы Ұзынбұлақ өлкесі, осы бұлақ бойында біздің үйдің өте бір көңілдес адамы болатын. Ол кісі өзі қайтыс болғанымен, ері орнында ауыл ақсақалы Анипа атты бәйбішесі бар. Әке өнерін ұстаған құсбегі мерген баласы бар. Сол баласы Ғабдішұкір келіп амандасып:

— Апам, өзіңді ертіп кел деп жіберді. Біраз бой көтер, — деп шақырды.

Бірнеше ауыл жігіттері ерді. Біз Ұзынбұлақ өлкесіне келіп, Анипа апайдың үйіне түсіп, сәлемдесіп қонақта болдық. Сол Анипа апайдың әрі атақты құсбегі Елубай деген кісі еді. Сол кісінің өзі қайтқандағы «Ақбүркіт» атанған қыраны тұғырында отыр екен. Әңгіме осы қыраннан басталып «өткен қыста аңға салынды ма?» дегенде Анипа апай:

— Бұл қыс құс салатын қыс болған жоқ қой. Проверкенің ылаңы, құс түгілі жан қайғы болды. Мына Ғабдішұкірдің жасы проверкеге ілінбей аман қалды ғой. Сөйтсе де өзім қайырып күйіне келтіріп, ақпен тауға шығып бір-екі түлкі алдырдым. Сол түлкіні ана болыстың тілмашына беріп, баламның шын жасына куәлік алып жан сақтадық қой, — деп құстың жайын өзі айтты.

— Ғабдішұкірдін өзі құстың күйін білмей ме? — дегенімізде.

— Ол әлі жас қой. Әкесінің өзі де «Анипа, құсыңды қайырсайшы» деп маған сенетін, — деп бір қойды. Әңгіме үстінде далба ауыз Жүріс келе қалды. Ол кісі былтырдан бері Әбен болыстың қосына шықпай үйінде екен. Жүкеңнің батыр түлғалы, ер көңілді әңгімешіл мінезін мен өте жақсы көретінмін. Ана бір жылдар жайлауда жылқы күзетінде ол кісінің қасында болып, ұры түсірген бірнеше әңгімелерін айтқызып сүйсінетін едім. Ол кісі тек жылқышы ғана емес, аңшы да, атбегі де еді. Жүкен келген соң әңгіме қыза түсті.

Алдымен Жүкең біздің қайда болып, қандай жерде, не жұмыс істегенімізді сұрап мейірлене тыңдады.

— Біз от басының адамы болып, күн санап шөге береміз. Жастар өседі. «Алысты жүрген біледі, көпті көрген көреді» дейді үлкендер. «Патша орнынан түсті, халыққа еркіндік болды. Комитет сайланды» дейді бұл не? Сен сол жерден көріп қайттың ғой, — деп менен түсінік сұрады.

Мен өз түсінігімше, ол кісіге өзім Петроградта көргенімді, соғыстан қажыған халықтың өзгеріс жасап, халықты қанаған патшаны жеңіп орнынан түсіргенін айтқан болдым, ол кісі өзінше түсінген болып:

— Біздің болыстар да тағынан түсетін шығар? Патшадан үлкен бе, — деп бір қойып, — заман сендердікі жастар. Бірақ азулымен алысуға қоп күш керек қой. Мына Жайылымыс аулындағы әлгі Асық байғұстың баласы анау жылдарда жоқ болып, оны шешесі Тәтібала іздеп барып, сонау Жайсаң жақтан тауып қайтып еді. Сол баласы оқып, жетіліп, орыстан әйел алып, өткен жылы кеш келді. Өзі тіпті бір қызық жігіт болып өсіпті. Жақын арада сол ауылда бір жұмысым болып барсам, әлгі орыс әйелімен екеуі қораларының жанындағы арықтың жиегімен күрекпен қопарып, бір нәрселер егіп жүр екен.

— Бұл қандай егіс? Егінді соқамен жыртып салушы еді ғой, — деп едім.

— Бұл сіздің ата-бабаңыздың аузына тимеген жеміс. Анау ерініңіздегі насыбайдың темекісін де біз осы жерде өсіреміз. Мына сияқты жердің жемісін мұрындарыңа иісі бармаған сіздерге көрсетейін, үйретейін деп бастап жатырмын, — деді өзі оқығанмен, кесек мінезді кеуде көрнеді — деп Қондыбайдың тік сөзділігін ерсі көріп сөйледі.

— Жүке, сіз Қондыбайды бекер сөгіп отырсыз. Ол өзі ел ішінен ерте кетіп, шетте жүріп, орыс мінезді болып өскен адам. Ол анада Әбен болыстың өзіне де қарсы келіпті, — деп Анипа апай Қондыбайды қорғай, оның турашыл мінезіне кешірім ете қайнысына басу айтты. Жүкеңнен Қондыбай хабарын естігеннен кейін, менің қалай да ол кісіні көргім келіп, Анипа апайдың үйінен аттанып, сол Қондыбай ауылына бет алдым. Жүкенді бізбен бірге жүр деп ертіп алдық.

Біз келгенде Қондыбай үйінде екен. Салмақты ажармен амандасып, мені аз да болса орысша оқығаны бар дегені болар:

— Мына кісі — менің зайыбым, аты — Лена, — деп таныстырды.

Аласа бойлы, жұпыны ғана киінген, шегір қоз, еттей сары әйел қол беріп амандасты. Әйелі орыс қызы болғанымен, қазақ киімін, тіпті тұйық кимешегін киіп жүр. Жүкендермен қазақ тәртібімен келін кейпін көрсетіп иіліп сәлемдесті. Біразда анада көрген Тәтібала апайымыз да саңқылдап сырттан шықты. Ол кісі біз келгенде сырттағы бір шаруаларында жүр екен.

— О, Сапарғали келіп қалыпты ғой. Аман-сау оралдың ба, жеткіншегім, бауырым, деп мүлде өзіне туыстыра сөз бастады. Ауылдың барлық жай-жапсарын сұрап, келініне қарап:

— Ележан, шай қой, неге отырсың? — деп қонақжай мінезін бастады.

Біздің отырмаймыз дегенімізді тыңдаған жоқ. Адуын мінезді ана өзі билеп әкетті.

— Алдыңғы жылы іздеп барып қайтқанымды өзің көріп едің ғой. Қондыжан сондағы айтқанын істеп, мына Ележанды алып келді. Қондыжанның айтқанын тыңдағаным жоқ, тілін кәлимаға келтіріп, қазақтың кимешегін кигізіп қойдым, — деп маған өзінің үй ішіндегі жаңалығын айтып өтті.

Тәтібала апайдың әңгімесінен сөз қозғалып, мен Қондыбайдан қандай оқуды бітіргенін сұрадым.

— Мен басында Семейдің бержағындағы Тыныбай мешітінде жүріп жаңаша яғни жәдитше оқыған Ғабдүл-хақ, деген ноғай азаматына кездестім. Сол кісі арқылы шығыс елдерінің ғылымына кіре бастаған жаңалыққа ауысып, ескіше аят, хадис шырмауынан серпілдім. Мүлгіген шала сауатты надан молдалыққа қарсымын, — деп шешіле сөйледі.

Осы кезде бағанадан үнсіз отырған Жүкең қозғалақтап:

— Қондыжан, біздің указнай молдамыз «құдай тағаланың өзінен, пайғамбарға келген құран сөзі ешқашан өзгермейді. Оны өзгертіп, жаңартам деу күпірлік, діннен шыққан азғындық» дейді ғой. Ал, сен шырағым, аят, хадис шырмауынан шықтым деп отырсың. Егер сенін айтқаның дұрыс болса, онда біздің сайланмыш указнайымыз кім болғаны? — деді.

Жүкеңнің аузынан айтылғанмен, анау надан указнайдың айтуынан ел көкейіне ұялаған надан ұғымға ызаланған Қондыбай көзі қанталай:

— Жүке, сіздер оқымаған қауым халықсыздар. Сіздерге сол надан указнайдың сөзі пайғамбардың өзі айтып тұрғандай болатын шығар. Мен сіздің сол указнай молдаңыз Сұрқожаңызбен сөйлестім. Керек болса сол өзі айтып отырған араб дін ғылымынан түк хабары жоқ. Қарасын да жете танып, дұрыс оқи алмайды. «Ағама жеңгем сай, сасыған етке борсыған май», ана Әбен сияқты надан болысқа, өзі сияқты қорқау надан серік керек. Қара құстай қасынан қалдырмайтын көрінеді. Қасындағы указнайдың надандығын, шариғаттың өзін дұрыс түсінбейтін ел көзінше айтқаныма Әбен болыс томарыла ашуланып, мені «діннен шыққан, кәпірден қыз алған. Мұны ел ішінен аластау керек», деп есірді. Бірақ, халық болған соң, көзі ашық, көңілі жарқын адам аз бола ма, ана Төтеңнің Омары есті адам ғой:

— Болыс-еке, аса қатты кетпеңіз. Сіздің указнайыңыздың білмегенін айтқанға елден аластайтын Қондыбай не істеді? Білдің деп жазалағанша, білмедің деп білмегенді жазалау керек, дегені. Сол кісіні отырған жұрттың бәрі мақұлдап, надан болыс амалсыз тоқталды. Мұны естіген жоқ па едіңіз? Болыстарыңыз содан бері менің, темекі, картошке еккен жаңалығымды, мына орыстан алған әйелімді бұзықтық, діннен, елден шыққандық деп қаһараттайтын көрінеді, — деп тоқтады. Тағы біраз үнсіз отырып:

— Сапарғали, сен семинарияда оқыдың ғой? — деп маған сұрақ қойды.

Мен семинарияға түспегенімді оған түсе алмаған себептерімді куәлік сұрап келгенде Әбен болыстың қағаз бермегенін айтқанымда, Қондыбай тағы күйіп-пісті.

— Мен сені семинарияда оқиды деп естіп едім. Түсе алмаған екенсің ғой. Оқимын деп талаптанған адамнан қағаз аяған нағыз жауыздық қой. Ол мөр Әбеннің әкесінен қалған мөр емес қой. Ол түгілі патша да орнынан түсті. Ертең-ақ ауылға жаңалық келеді ғой. Әлі жана тәртіп губернада, оязда орнап, бізге жеткенше сол болып жатыр ғой. Оқуың керек, — деп мені жігерлендіріп қойды.

Әңгімені Жүкең қозғап:

— Қондыбай, шырағым, осы мына келін екеуінің егіп жүрген көктіктер біздің қазақтың қолынан келе ме? Өзі ас болатын шоп пе? — деп Жүкең анайы сұрақ қойды.

— Жүке, сіз анада да осындай сұрақ қойғаныңызда, мен азырақ томырықтың ісі жөнді түсінік айтпаған едім. Енді түсіндірейінші. Мына біздің қоныстап отырған жерімізде шөп жынысының өспейтіні жоқ. Бірақ, біз жер емшегін ембеген халықпыз. Мал бағып, сүт ішіп, ет жеп, жерге еңкеймей тік кеткенбіз. Мына біздің қуысқа бабын тауып егін өсірсе, осы бір болыс елді азықтандыруға жететін картошка, капуста, сәбіз, қияр сияқты есі сынысып өсер еді. Оған су керек, күш керек, егіп, бағуын білетін адам керек. Өздеріңіз мекендеп отырған осы Ұзынбұлақ бойы маңырап тұрған мал. Осының суын бір үлкен тоғанға тосып, арналап арықпен тоғанмен суарып баптай білсе ғажап қой, — деп біраз отырып. — Мен келініңізбен ақылдасып, әзірше екі түрлі нәрсе өсіріп отырмын. Оның бірі — нан орнына желінетін картоп, екіншісі — сіздерге керек темекі. Осының екеуі де жақсы өседі. Өткен жылы еккен кішкене жерден жақсы өнім алдық. Биыл одан молайтып егіп отырмыз, — деп өзінін даладағы тәжірибесіз көшпелі ауылға жана өсімдік тұқымын әкеліп егіп, өсіріп үлгі көрсетіп отырғанын үлкен байсалды ойлы сөздермен айтып берді. Қондыбай әңгімесін аңырай тыңдап отырған Жүкең:

— Кәдуілгі насыбай жасайтын темекі ме? — деп таңданған сұрақ қойды.

— Мына темекіні уқалап атып көріңіз, — деп Қондыбай Жүкеңе бірнеше жапырақ кепкен темекі әкеліп берді. Жүкең алып, иіскеп:

— Ой аллай, біздің мына бұлақ бойына темекі өскен, — деп тамсанды.

— Жүке, айттым ғой, егер баға білсеңіз темекі түгілі апиын да өседі — деп Қондыбай Жүніс ағайға жер байлығы жайынан осындай сыр шертті. Осы кезде Тәтібала апай келініне:

— Ележан, шайынды жаса, деп өзі дастархан жайып, әңгімеге кірісіп: — Осы Сапарғали алдыңғы жылы өзіңмен бірге Сейсембай үйінде болған әлгі Тәтімнін баласы бар еді ғой. Ол қазір қайда? — деп Мұқаметқалиды сұрады.

Тәтібала апай Мұқаметқалидың сол бізбен кездескенде айтқан әңгімелерін тыңдап танысқан болатын. Оның Семейге келіп, сонау Омбыдан үйіне хабарласпай қайта Омбыға жүріп кеткенін жат бауыр, үйді ойламайтын қатыгез деп бағалаған. Енді ол не істеп жүргенін білгісі келіп отыр. Тәтібала апайға Сейсембай ағайдан естіген хабарын тыңдап болып:

— Тәтімнің ол баласы тірі болса бір жерден шықпай қоймас. Ана жылы Сейсембай үйінде отырғанда, Омбыдағы істегенін айтып еді ғой. Ерегіскен байдың баласына істегенін Жақсыбай қанды шелекке істесе, осының ғана басын кессе, — деп зілдене тоқтады. Ол кісінің Мұқаметқали жайынан айтқан әңгімесін Қондыбай бұрын да естіген екен.

— Адамды батылдыққа, кекшілдікке үйрететін жанға батқан зорлық қой. Халыққа әбден тізесі өткен патшаны да халық орнынан аунатып тастап жатыр. Ол тендік бізге де келеді. Мына далаға жеткенше сол болып жатыр, — деп Қондыбай ел ішіндегі әлсіз үстемдікке күйзеле сөйледі.

Өткен он алтыншы жылғы ел басына күн туып, ер-азамат бас сауғалап, қайда тұяғы ілініп жан сақтаса сонда қалғанын сөз еттік. Мұқаметқали да сол майдан жұмысына алынатындар қатарында болып, қазына жұмысында қалғанын айттық.

Осы Тәтібала апайдың Мұқаметқалиды сұраған жайынан сөз қозғалып, Тәтім үйінің басынан кешкен, Әбен болыс пен Жақсыбай қаныпезердің істеген қиянаты сөз болды. Ол әңгіме жөніндегі Жүніс ағайдың Әбен болыстың қосында болып, Жақсыбайдың сонау бір суық жолмен әкеліп Тобықтыға өткізген екі жылқы жөніндегі қиянатын айтып шықты. Осы әңгімелерді тыңдаған Қондыбай, атқамінерлердің ел ішіндегі қиянатына күйініп-пісіп:

— Осы соққандардың сыбағасын алдарына тартар күн туғанмен, әлі ел ішіне жетпей жатыр-ау, — деп күрсінді. Оның ол сөзін отырған жұрттың бәрі құптай үн қатты. Біз Қондыбаймен біраз әңгімелесіп, танысып, пікіріне түсініп хош айтыстық.

II

Бір-екі күнгі мәжілісті аяқтап, жолдастармен Ұзынбұлақты қуалай жүріп Тентек асуға бет алдық. Осы жерде Жүкең бізбен хош айтысты. Баршын тартқан батыр тұлғалы Жүкең, әңгіме құмар, айтқыш, аңқылдаған ақжарқын жүрегімен бізді осы Тентекке дейін шығарып салды. Екі күннен бері ол кісінің құмарлана сұрағаны, сонау майдан шегіне барған жігіттердің әңгімесі. Өзі де ара-тұра сол майдаға баратын жігіттердің тізімі жасалған кездегі атқамінерлер, болыс, старшындардың елге істеген қиянатын хикая еткенде, майын тамызады.

Біз осы ауылға қайтқан жолда Мұқаметқалидың әкесі Тәтеңе, үйіне түсіп сәлем бердік. Ол кісі кейінгі жылдары сырқатқа шалдығып, бұрынғы емсектік жүрісінен тоқтап үйде екен. Қуана қарсы алып, аз да болса жаны жадырап қалды. Ол кісіден Мұқаметқалидың өткен қыста қайда болғанын біліп, үй жағдайларына таныстық. Табыс табар бала қиыр түзде, қазына қанауында. Тәтен өзі сырқат, үй-іші сондай жүдеу күйде. Тек олардың медет етер қуанышы — ер-азамат басына бостандық болғаны. Ана жылғы жалғыз атты ұрлап, қылтасын қиып қара жерге отырғызған сергелдеңнің зардабы Тәтең үйінің отының басынан мықтап орын тепкен.

Мен ауылға оралысымен көп кешікпей Семейге жүрдім. Шаһардың аты шаһар. Шамалы болса да өндірісі бар, тәртіп те осы гүберналық қаладан анау тұнып тұрған дала аспанына таралады ғой. Семей қаласында жаңа комитеттер сайланған. Азды-көпті жаңа тәртіп орнай бастаған. Петроградтан қайтқан бетте сонау қырдан келіп күтіп жатқан әкенің асықтыруымен, Нұрекең үйіне мен бара алмай қырға жүріп кеткенмінді. Қырдан келген күн ертеде Нұрекең мен Нәзекеңе келіп сәлемдестім. Ақкөңіл, жарқын ұстаздар, жылы дидармен қарсы алды. Менен Петроградтағы жағдайларды сұрап, жай-күймен танысты. Мен бұл келуімде Нұрекең үйіндегі үлкен бір көңілсіздік — ана жылғы зарығып көрген Әулет деген жалғыз баласы сол қыста ауырып қайтыс болып, қатты қайғыруда екен. Бірақ, бұл адамдар сырын сыртқа жариялай бермейтін, сабырлы, ойлы жандар ғой. Қайыспай қарсы алды. Мынау болып жатқан жаңалық жайлы ол кісі айырықша ой айта қойған жоқ.

— Патша түсті ғой, басқару ісі қалай болары тайталаста. Россиянин бұл күнді күткеніне көп болған. Сонау мемлекет думасының маңындағы зиялы дейтін қауымдар бір ауызды болып, дұрыс пайдаланса, еркіндік қолға тиді ғой. Солар өзара тіл тауып ел басқаруға келісе ала ма, жоқ па? — деп тоқтады.

Нұрекең айтып отырған ойларға менің ойымның өресі жете қойған жоқ. Тек патша түсіп, бостандық деген даңғыр ғана көкіректе орын тепкен. Өзіміз бірге оқып, приходский училищесін бірге бітірген жолдасым Ғұмар Жүнысов деген жігіт бар-ды. Соның үйіне келіп, анау алыс жолдан келгелі көріспеген едік, сағынысып амандастық. Ол менен біраз кіші болатын. Майдан жұмысына алынбай, үйде болыпты. Ілгерігі оқуға түсе алмай, қаладағы бір жуырда ұйымдасқан жеңіл қолдылау бір банкіде есепші, аудармашы болып қызмет істейді екен. Ол менің келгеніме сондай қуанды. Өйткені Семейден осы кейінгі жаңалыққа байланысты сауда мектебі ашылмақ екен. Ол біраз әңгімелесіп, жай сұрасқаннан кейін:

— Сен, менің орныма қызметке кір. Бастыққа мен сөйлесейін. Ал, басқа оқуға ойлансаң жата-жастана көрерсің,

— деп жабыса кетті. Менің де іздегенім — осындай бір қызмет. Қарастырсам қызметі қолымнан келетін көрінеді. Сонан сол банкіге орналасып тұрып қалдым.

Қалада ұйымдастыру жұмыстары жүріп, комитеттер біресе олай, біресе былай құрылып, дүрліккен алуан түрлі ұйымдар жұмыс істеді. Осы кезде Семейдегі оқығандар қазақ тілінде газет шығара бастады. Бірден газет редакциясына бара алмадым. Онда әдебиет үйірмесі яки ұйытқысы тәрізді ешнәрсе жоқ. Сол жазда Совдеп ұйымы ашылып, Нұрғали ағай айтқандай бостандық жолының жана ұйымдары ұран тастады. Осы кездегі ел толқыны, жұмысшылардың ұраны ойды қозғап, «Жылаған жұрт уанды» деген өлең жазып, «Сарыарқа» газетіне апардым. Әдебиет жағын басқарып отырған Сұлтанмахмұд екен. Өлеңімді оқып көріп:

— Сапарғали, мен сенің «Айқапта» басылған «Қазақ бозбалаларына» деген өлеңіңді оқығам. Өлеңге талабың барын білгем. Ал, мынау өлеңің біздің газетке басылуға болмайды, — деп өзіме қайтарып берді. «Неге басылмайды?» деп іштей наразы болдым. Бірақ, қарсыласып яки неге басылмайтынын сұрап сөз қайырғам жоқ, онан кейін ол газетке бармадым да.

Ендігі бір қызығып оқып, шығуын күткеніміз «Абай» журналы. Бұл журнал көбінесе Абай төңірегіндегі естелік, ел аузынан айтылатын көне әңгімелерді басады. Бұл журналда істейтіндер Мұхтар Әуезов бастаған жастар. Осы редакцияға Сұлтанмахмұд та барып жүрді. Анау банкіде қызмет істеп, тіршілік күн керіс жайымен шұғылданғаннан ба, әйтеуір сол газет, журнал жағына қайта-қайта бара бермедім. Журналға жазып берген бір шағын әңгімем, ол да басылмады. Сонан көңілім қайтты ма, білмеймін, тек, оқушы қауымның бірі болып жүрдім.

III

Сол шағын банкіде бір жылдай істеген қызмет есесінен бір айлық демалыс алып елге бардым. Ел іші баяғы даңғыра, «бостандық, патша түсті, қазақ елі автономия болады» дейді. «Өз ішінен хан сайланады» дейді деген алып-қашты сөздер гулеп кетіпті. Өткен көктемде елге уәкіл келіп: «Совдеп құрылды» деп, ел ішіне сайлау жүргізіп, комитет сайлапты. Көзі ашықтау, Төлебаев деген азырақ орысша оқыған, бірақ ертерек сырқатқа ұшырап ел ішінен ешқайда шықпаған кісі бар еді. Сол кісіні болыстық комитетке сайлайды. Аздап заман жайынан хабардар және жоғарыдан келген «еркіндік, халық билігі өзінде» деген ұрандарды өзі оқып рухтанған Мұса ел ішінің жігерлі кедейлерінен мүшелер сайлатып алып, өзінше жаңалық лебіне ұн қосып, сол жылы Семейде ашылған мұғалімдер дайындайтын қысқа мерзімді курсқа сауатты, талапты жігіттердің бірнешеуін жібереді. Мұсаның сол кездегі бір пікірлес болған адамы, молда да болса жаңашыл Қондыбай Асық баласы болады. Өйткені Мұсаның өзі Қарқаралы интернатында оқығанда, огород жұмысына араласып ол жағынан хабардар болатын. Өзі темекі тартатын адам. Қондыбайдың мына қырға темекі ұрығын өсіріп, огород өсімдігінің бірнеше түрлерін өсіргеніне аса разы болатын. Оның үстіне оның надан болыстың қанды қамшы старшын шабарманының қылығына қарсылық еткен батылдығын жақсы көретін. Осындай ел ішінен аз да болса пікірлес адамдар өзара жаңалыққа бой ұрып, бұрынғы ел ішінің қиянаттарына тиым сала, оны сөкетті қиянат жолы деп әшкерелей бастайды.

Күні кеше ғана ел басына күн туып, майданға ер-азаматы көгенделіп жатқанда болыс, старшындардың елге өтеген қиянаты сөз болып, орнынан алынған болыстан теңдік сұраушылар үні шыға бастайды. Бірақ, ел іші әлі оянып сергімеген, бірден ерекше өзгеріс істей алмайды. Дегенмен ел көкейіндегі кекті оятып, қиянаттарын әшкерелеп, ел аузына еркіндік жол берген Мұсаға да, Қондыбай сияқты «діннен шыққан» молдаға да Әбен болыс, оның жемдестері қанын ішіне тарта өшігеді. Әсіресе Әбен болыстың қорқау указнай молдасы өзінің надандығын аямай әшкерелеп масқара еткен Қондыбайға неше түрлі ат та байлайды. «Ол азған шоқынды екен. Мына орыс қатынын алғанда шіркеуге кіріп шоқыныпты» деп те өсек таратады.

Осындай шиеленіс кезінде Қарқаралыдан жаңа комиссар шығады. «Совдеп қуылды. Олар большевик екен. Қазақ өз алдыңа автономия алатын болыпты. Сібір өлкесі өз алдыңа мемлекет болып, Колчак деген мықты генерал большевиктерді жеңіп, уақытша үкімет жолын орнатпақ. Сондықтан қазақ автономиясын құру үшін Совдеп кезінде сайланғандар орнынан қуылсын, жұмысты бұрынғы тәртіппен болыстардың өзі басқарады» деген ұранмен келіп, Әбен болыс қайта тағына мінеді. Аз уақытқа орнынан тайған азулы болыс, қаһарына мініп өзіне қырын келген комитет адамдарына қуғын салады. Ол алдымен комитетке бастық болған Мұса Төлебаевтың үстінен қағаз жазып, Қарқаралыға жауапқа шақыртады. Ендеше бір өшіккен адамы Қондыбай еді. Бірден Қондыбайға жаба қояр жаланың реті бола қоймайды. Бірақ, қалай да ілік табу ниетінде болады.

Қолынан шыққан мансабы қайта қолына тиген болыс, старшындар күйіне келген қара құстай елді екпінімен соғып, алқына қимылдайды. Қондыбайдың осы елге келісімен ел ішінен сұрағанын беріп, сатып алған жалғыз аты қара көк саңлаққа Әбен болыстың көзі түседі. Ойда жоқта айрылған мөрі қолына тиісімен, салтанат құрып осы Ұзынбұлақ өлкесіне келеді. Болыстар түсіп, жиын болып жатқан ауылдың жанынан астында ойнақтаған қара көк аты бар, өзінше шаһар үлгісімен сәнді киінген Қондыбай бұрылмай өте шығады. Ел арасында ондай жүріс қандай іле көзге түседі. Сыртта жүрген старшын қара мойын Жұманбай, Қондыбайдың атын ойнақтатып ойқастай өткенін болыстар отырған үйге айта кіреді. «Әлгі Асықтың мінсіз баласы мүлдем аспандап кетіпті ғой. Жаңа ғана осы ауылдың үстімен кекірейіп өте шықты. Мынау бас қосып отырған жұртты жан бар-ау дейтін емес» деп отқа май құя сөйлейді.

Бұрында өшігіп жүрген томырық Әбен, мына Жұманбайдың желікпе айтқан сөзіне долданып, «Қазір Жақсыбай екеуің барып атын алыңдар. «Болыс жіберді, дуанға уәкіл, почта апаратын сенімді ат керек» деп жатыр. Бізді сенің атыңа жіберді. Болыс өте асығыс бұйырды. Сірә, баратын қағаз тығыз білем. Тек патша бұйрығы, жандарал бұйрығы ғана үкілі почтамен жүргізіледі» деп төбесінен жай түскендей етіп, сөзге келтірмей қара көкті алып келіндер» деп компандай сөйлеп, Әбен болыс далиған икемсіз ернін бір сылп еткізді. «Болыс бұйырды — бітті» деп, қабақтарын түйе, тымақтарының бауын жымыра байлаған қанды шелек Қондыбай қорасына жетіп келеді. Жаңа ғана үйіне кіріп, киімін жеңілтектеп, сырттағы байлаулы аттың ерін алып отқа жіберуге шыққан Қондыбайға анадайдан ажарлы үнмен:

— Атты қозғама, біз сол атқа келдік. Болыс жіберді Ертоқымыңды ал, тез, — деп ентіге ақыра келеді. Мұндай өктем де өкіреңдеген оспадар қимылға жаны қас, қызу қанды Қондыбай:

— Екі қан шелек, не шатып тұрсыңдар? Болыстарың анау қостап жылқы бағып отырған байларды көрмей, менің жалғыз керігіме көзі түсті ме? Кедейдің, кемтардың қанын сорғандарың аз болып па еді? Енді маған келдіңдер ме, қаныпезерлер, — деп атының шылбырын шешіп, қорасына қарай жетелей бергенде, Жақсыбай қанды көз ат үстінен Қондыбайдың қолынан шылбырды жұлып алмақ болып еңкейе бергенде, қарымды Қондыбай оны жауырыннан қапсыра ұстап, аттан жұлып алып, тізерлеп жіберді. Жақсыбайдың қиқылдаған үні әрең шығып, тыпырлап жатқан кезде, қара мойын Жұманбай атының шылбырын шешіп алып Қондыбайдың мойнына ілмектеп, салып жіберіп тарта жөнеледі. Жаңғырыққан дауыстан сыртқа шыққан Тәтібала Қондыбайдың мойнына шылбыр түсіп Жұманбай сүйретіп бара жатқанын көріп бажылдай тұра ұмтылғанда, оны Жақсыбай келіп ұстай алады. Мойнына қылшылбыр батып буынған Қондыбай талусырап сүйретіп жығылады. Жығылған Қондыбайды тастай беріп Жұманбай қара көк аттың шылбырын алып жетектей жөнеледі. Жақсыбай да Тәтібаланың жанталаса алысқан қолын босатып атына ұмтылады. Жақсыбайдың қанды тырнағынан босанған Тәтібала бажылдай, әлсірей созылып жатқан баласын барып бассалып өкіре жылайды. Жаңғырыққан дауысты кешірек естіп далаға шыққан Тұйғылы еш нәрсеге түсінбей, бажылдаған Тәтібала дауысына қарай жүгіреді. Осы кезде атына мініп бара жатқан Жақсыбайды көзі шалған Тәтібала. Тұйғылыға:

— Ұста, ана қанды-шелекті. Ұрттаймын қанын, — деп екеуі тура жүгірді. Атына мініп алған қу тақым, Жақсыбай Жұманбайдың соңынан тура шаба жөнеледі.

Азаматы аузы-мұрнынан қан саулап жаяу жер соғып қалған мүсәпірлер аспан астын мұңға бөлеп, Қондыбайды екеулеп көтеріп үйге әкеледі. Осы кезде қорадан біраз жердегі арық айналасында темекі суарып жүрген Елена жылаған енесі мен қайнағасының, аузы-мұрнынан қан саулап сулап жатқан күйеуінің үстінен шығып талып жығылады.

Мойнына түскен қыл шылбыр тұзақ буындыра тартқан тақымның күшінен күре тамыры зақымданған Қондыбай екі күн тілсіз жатып қайтыс болды. Қондыбайдың өлімін естіген жауыздар, бір түнде қара көк атты Асықтың қорасының алдына әкелін байлап кетеді. Көз жасы мен аузына әлі келген сорлы кемпір-шал жер соғып қала береді. Қондыбай қазасын ізденер жан болмайды. Ауыл ішіндегі атқа мінер Монақай сияқтылардың аузын алып Әбен болыс дыбысын шығартпайды. Арман мен шер жайлаған ана үні Ұзынбұлақ бойын күңірентіп ел аузына арман болып тарайды. От басында отырып жаны ашығаннан басқа ана азуы алты қарыс болыспенен оның қанды шелек қолшоқпарларымен кім алысады. Күн санап арман әңгіме аяқсиды. Мен ауылға келісімен осы сияқты астан-кестен әңгімелерді естіп, демалыс орнына күйзелумен болдым. Менің қолымнан келер ешнәрсе жоқ. Бар қолымнан келгені, сонау жалғызынан айрылып сорлап қалған асыл анаға барып, қайғысына ортақтастығымды айттым. Көңілін жұбаттым. Оқымаған қарапайым әйелден ондай қайратты сөз естимін деген жоқ едім. Мауқын басып, мұңын шағып жылап алып Тәтібала:

— Сапарғали, шырағым, «көп асқанға бір тосқан бар» деген халықтың сөзі бар еді. Осылар қанша аса берер дейсің. Мына салпы ауыз Әбен түгілі анау ақ патшаның да мойны астынан келіпті ғой. Тірі болсақ мұның да ит терісін басына қаптар күн болар, — деп бір нәрсені аңғарып сезген адамша сөйледі. Мен ана көкірегінің даңғыл қиялына таңдандым. Бірақ ол кісінің сөзін қостап ешнәрсе айта алғаным жоқ. Өйткені біраз уақыт ел көңілін елеңдеткен Совдеп қуғынға ұшырап, Колчак үкіметі алқынып тұрған кез еді.

IV

Ауылда болған аз күнгі демалысты аяқтап, Семейдегі қызметіме оралдым. Бұл кез — Семей қаласының бір аласапыран кезі. Әсіресе ақтар үстемдігі бел алып, Совдепке қатынасқандар қатты қуғынға ұшыраған. Алдағы уақыт не болары ел көкейіне орнықпаған.

Қырдан келісімен сәлемдесе Нұрекең үйіне келдім. Семинария қорғанының ішіне кіре бере, бұл ауланың ішінде бұрын көрмеген бір ерекше көрініске кездестім. Семинарияның кең ауласының іші жыпырлаған кенеп шатырлар. Іші-тысы жыпырлаған бала-шаға, шұбырған адамдар. Бұрын бұл арнаның ішінен тігілген шатыр, топталған адамдар қоныстаған кездері болған емес-ті.

Мен келгенде Нұрекең сол шатырлардың шет жағындағы біреуінің алдыңда орта бойлы, орта жастағы, мығым денелі адаммен сөйлесіп тұр екен. Мен қасына келіп сәлемдестім. Нұрекең менің сәлемімді алды да:

— Сен үй жаққа бара бер, мен мына кісімен сөйлесіп барармын, — деді.

Мен Назекеңмен амандасып, жай-күй сұрасып, біраз отырғаннан кейін Нұрекең де келді. Ол кісі бір түрлі көңілді. Үйге сөйлей кірді.

— Адамды туыстыратын тұрмыс-ау. Мына жұмысшылар шартараптан қосылған енбек адамдары. Бір туысқан адамдай, бір қазаннан ас ішіп, бір ұядан қаржы ұстап, барлық тағдырларын қосқан. Осылар бірі өлген жерде екіншісі елетін шын туыстар, — деп келіп өзінің жұмыс столына отырды. Әлде бір нәрселерді өзінің дәптеріне жазды да, маған бұрылып хал-жайыммен танысты.

— Иә, солай болар. Өйткені әлі бір беткей тәртіпке кеше алмай тайталас болып жатыр ғой. Колчак үкімет құрып халықты жарылқар дегенге көңілі тұрақтамайды. Біздің білгіштер осымен қол ұстасып, автономия құрамыз, өз алдымызға үкімет боламыз деп гүрілдеп жүр, — деп біраз ойларын айтып салды. Мұндай өз ойын айтып кеткен кезде, сұрақ қойып ойын бұзғанды ұнатпайтын мінезін білетін едім, ол кісі әбден сөзін аяқтағанша үн қатқаным жоқ. Менің ол кісіден сұрап білгім келіп отырған жайым — анау қора толған көшкіндер жайы. Солардың жайын сұрап, бұлар кім, қайдан келген дегені ме:

— Сапарғали, сен өзің алдыңғы жылы Петроград маңында жұмыста болдың ғой. Сол өзің барып қайтқан Петроградтан көшіп келе жатқан адамдар. Бұлар сол Петроградтағы «Обухов» деген заводтың жұмысшылары. Бұлар бір жаңа қауым. Өз іштерінен коммунаға ұйымдасқан. Бұлардың табыстары бір жерге жиналады. Тамақтанғанда орталарынан жасалған асханадан бір жерден тамақ ішеді. Киімді бір жерден киеді. Қысқартып айтқанда барлық өмір тіршіліктері ортақ ұйым. Бұлардың арасында менікі-сенікі жоқ. Менің әлгі сөйлесіп тұрған кісім осылардың бастығынын бірі. Өздерін ұйымдастырып жіберген Ленин екен. Соны айтты, — деп тоқтады. Сонан біразда:

— Бұл коммуна ана Алтай кеніне бармақ. Сол жерде бір жағынан кен жұмысына ұйытқы болып, екінші жана жолмен коммуна шаруашылығын ұйымдастырмақ. Бұлар поезбен келіп түсіп, енді баржамен Өскеменге барып, сонан өндіріс кен маңына барады.

Нұрекең әңгімесін айтып біраз тоқталып:

— Қандай тамаша жаңалық. Осыны ұйымдастырған Лениннің данышпандығы қандай ғажап, — деп сүйсіне қайта сөйледі. Мен Лениннің жұмысшы табының ұлы көсемі, революцияның асқан күрескері екенін осы Нұрекеңнен бірінші рет естідім. Қорған ішінен қайта шыққанымда бағанағы кеп қауымның асхана етіп арнайы тігілген шатырға барып, жапырлай отырып тамақтанып жатқанын көрдім. Олардың бір ерекшелігі — барлық адамдары техникаға түсінікті. Бірі балға соқса, екіншісі ағаштан түйін түйеді. Енді біреуі киім тігетін портной болса, біреуі етікші, міні барлық өмірге керек шеберлікті меңгерген еңбектің саңлақтары. Ұйымдасып жаңа өмірге аттанған бұлар, мынау өмір талқысынан селқос жатқан аймаққа келіп өнер үлгісін, ұйымшылдық үлгісін көрсетпек.

Орын тепкен қызметімді істеп тіршілік талқысында жүріп жаттым. Бірақ, осы бір көрген жаңа тәртіпке, ортақ өмірге ұйымдасқан қауымның бейнесі ойымда үнемі елестейді. Адам баласының бәрі осындай бір тепе-тендік ортақ өмірге ұйымдасса біздің анау даладағы бейбақтардың жоқтық пен зорлықтан көзі ашылар еді деп ойлайсың. Осындай ойлар үстінде анада Қондыбай сияқты жаңа заманды көксеген ойлы адамның қатыгез жауыз қолдан қаза тапқаны арман болып оралады. Жалғызының жан күйігін тартып отырған қарт ана Тәтібаланың «көп асқанға бір тосқан бар деуші еді» дегені, алдынан жақсы өмір сәулесін, тендік заман күткендей лебіз елесін береді. Міне, сол ана лебізіндегі өмірді туғызса мынау сияқты топталып жаңа өмірге бел байлаған осы бір жаңа қауым туғызады-ау дейсің. Осынын негізін ойлап, ұйымдастырушылық етіп жол сілтеген дананың жаңа өзгеріс істерін күткендей боласың. Бір кездегі қазақ елінің оқыған көзі ашық азаматымыз деп сенген зиялы адамдары әлденеше топқа бөлініп, өзара бірін-бірі даттап, ел сенімін айнытып алды. Жаз аяқталып Сібірдің салқын күзі басталды.

Қызметтен бос күндері келіп амандасып қайтатын әдетіммен Нұрекең үйіне келдім. Есік ашқан Назекеннің шешесі қабағы түскен салқын үнмен тіл қатты. Амандық сұрасқанда:

— Амандығымыз жайсыз, Нұржанды жауып қойды. Нәзипа соның жұмысымен, дей ме, бір ұлықтарға жолығам деп кетті, — деп қарт ана мұңая үн қатты. Мына сияқты хабарды естіген соң, Нұрекеңнің анадағы сөздері есіме түсті. Ол кезде пікір таласы қит етсе «анау пәлен, мынау түген» деген жалалы аттар қоп болатын. Тіпті сонау дала елінің өзіңде, кейбір өзара ру партиясымен айтысып жүргендер де бірін-бірі «большевик, меньшевик» деп көрсетіп жатқан аласапыран кез ғой.

Енді біраз күнде Назекеңе амандасып, Нұрекең жайын білсем, ол кісіні тұтқыннан босатыпты. Бірақ, бақылауда, кепілге шығарыпты. Ол кісіге жабылған жала, сонау Петроградтан келген коммунаның адамдарымен сабақтас жайда тексеріліпті.

V

Осы жаздағы маған кездескен бір ерекше жәйіт, қазақтың алып ұлы Қажымұқанды көріп, дастарқандас болғаным еді. Оны айтпай кетуге болмайды. Мен анау алғашқы Семейге оқу іздеп келіп, Нұрекең үйінде тұрғанымда, «Айқап» журналынан Қажымұқан туралы хабарды оқып, сол алыпты көрсем деп қиялдайтын едім. Сол алыпты көретін сәт туа қалды. Мен бұл жылдары қазіргі Жаңа Семейде тұратын жиен ағайым Әбдікәрім Нұрабаевтың үйінде тұратынмын. Бұл жиен ағайдың да өзіндік өмір өткелдері қызық адам еді. Ол кісі өткен жылы ғана Шәуешек қаласынан көшіп келген. Ол жаққа ертерек кезде кәсіп іздеп барып тұрып қалған. Сол жақта ол кісі балалы-шағалы, өзіндік аты, абыройы болған. Қолының қысқалығына қабағын шытпайтын, ер көңілді, әрі қазақша күресте жауырыны жерге тимеген балуан адам еді. Ондай адам асқақ күш, әнші сері, әйдә, дүр адамдарға үйір болады ғой. Ол кісінің достары — атақты әнші Әміре, сауықшыл сері жігіттер Нұрлан, Абдолла сияқты Бейсеке балалары еді. Бір күні сол жиен ағай үйге қуана кірді:

— Мен Қажымұқанмен кездестім. Осы Жаңа Семейде, Бейсеке балаларының үйіне кеше келіп, Әміре екеуміз сонда барып амандастық, — деп сондай бір ерекше хабар айтып — Ертең Қажымұқанмен аралға шығатын болдық. Нұрлан бар, Абдолла бар, Әміре бар. Қымызшы Мәкет қызды сол жерге қымызымен алып шығатын болды, — деп жиен ағай, — сен де бізбен бірге бол — деді.

— Ассалаумағалайкум палуан, — деп Әбдікәрім сәлем берді. Біз де сәлем бердік. Бәрімізбен жылы шыраймен амандасып, қасындағы Нұрланның бастауымен келіп, жайылған көрпе, жастық қойылған жерге отырды. Нардай ерекше бітім, қалың қабақтан ойлана қарайтын қара көз, қалың ерін, жымырылған құлақ, барбиған балғын саусақтар бізге сондай бір тамаша көріністер. Әдейілеп барлық қымызына ақшасы, қайырына, басқа жабдығына хақысы төленіп әкелінген Мәкет қымызшының дастарқаны жайылып қымызы сапырылды. Мәкеттің әкесі Кәріп, ол күнгі табысына көңілі толып, жан аямай қызмет етуде. Біраздан кейін Әміренің гармоны тартылып, мәжіліс басталды. Бір ғана қызмет емес, арақ шөлмектері де саядан алынып Қажымұқанның алдыңа қойылды. Әңгімеден әңгіме басталып, Қажымұқанның қай жерлерде болғаны сұралды. Сөзге сараң, мақтануды орынсыз көретін кісі екен, Қажекең:

— Жігіттер, менің белдескен кісілерім көп қой. Сендерге қайсыбірін айтып бере алам. Бір-екі жерде болған күресімді айтайын. Өйткені сол күресіме өзім де сүйсініп едім — деді. Құмарлана тыңдаған жұртқа алдымен Түркияда болған күресін айтты. Қажымұқанның қай палуанның атын атағаны менің ойымда қалмапты. — Менің қажы атарына ие болғаным да сол жолда ғой. Және шығыс елінің палуандарының орамды шапшаң күшінен айласы басым, қылп еткен мылтық болды-ақ, қаңбақтай ұшырады. Мен олардың сол әдістеріне жол бермедім, — деп бір тоқтап, енді жапон палуанымен күрескенін айтты.

— Жапон деген сондай бір шақар халық екен. Өздері алдымен мынадай шарт қояды екен: «Жапонның ұлттық күресіне шығамын деушілер табыла ма? Егер ондай батылдық істеген адам, өзінің мерт болар қауіп-қатеріне бел байлай ма?» деп жарнама істеді. Бізбен бірге барған орыс, неміс, поляк, француз палуандары: «Жапонның ұлттық күресі аса қауіпті. Оған барған кісі не өледі, не өмір бақи кемтар болады. Ал, ондай қамалға қарсы шауып не азабымыз бар? Оған бармаймыз» десті. Ойлана келіп мен: «соған барамын» дедім. Менің жанкүйер жолдас, достарым орыс палуандары «барма» деді. «Қарақұлақтан қорыққан арыстанға ұқсап суырдың айғырыңдай жапон палуанынан-ақ қорқып күреспей кетсек сүйекке таңба емес пе» дедім. «Өзің біл, аса қауіпті» десті палуандар.

Мен қайтып жолдастарыма келгенде, жабыла рақмет айтып қуаныштары қойындарына сыймады. «Сені аман орала алар ма екен деп қорқып отыр еді» — десті.

«Осы бір-екі күресте ерекше көзге түскен сияқтандым» деп Қажымұқан әңгімесін аяқтады.

Ол күнгі мәжіліс сондай тамаша қызықпен аяқталып, енді екі күн өткенде Қажымұқан базар аланында ойын көрсетеді деген жарнама көшелерде жайнап жапсырыла қалды.

Жаңа Семейдің базар алаңына қырдың қалашысы, жұмысшы, пайдашы тұрғын жұрты симай кетті. Әлден уақытта спорт трусиын киіп Қажымұқан шықты. Ол алдымен денесінің бұлшық еттерін ойнақтатып, елді бір таңдандырып алды. Оның бұлшық еттері түйір-түйір болып ойнағанда, отырған жұрттар: «Мынау өзі анық адам ба, адамның денесі мына сияқты ойнақ салып ойнай ма» десіп таңдай қағысты. Ол кеудесіне жалпақ, диірмен тасын әкеліп қойғызып, екі мықты жігітке ауыр балғамен ұрғызып сындыртты. Онан кейін жеңіл трашпенке арбаға жиырма кісі мінгізіп, дертесін мойнына іліп алып елдің алдынан шыр айнала жортты. Одан кейін кооператив дүкенінен сом мен темір алдырып, соны белуарынан белбеуше орап-орап лақтырып тастады. Содан кейін үстіне тақтайдан көпір салдырып жүк машинасын жүргізді. Мұндай алып күшті бұрын көрмеген халық: «мынау анық алып қой» десті. Ойынды көргендер кереметтей жаңалық етіп елдеріне ала кетті. Бүкіл қазақ даласына алуан түрде аңыз болып жайылып жатты.

VI

Уақыт керуеніне бөгет жоқ. Жылжып күн, жылыстап айлар өтіп жатты. Сол кішкене банктің есеп қағазымен алысып, тіл-хат болып істей бердім. Бір күні Совдеп, бір күні Колчак, бір күні орда, бір күні автономия болып даурығып, бөрігіп жүрген жұрт. Сонау бір Байғали тапсырып кеткеннен кейін Мұқаметқалидан хабар болған жоқ. Тек, ұзынқұлақтан «майданда, қызылда дейді, өзі коммунист екен» деп алып қашты сөз естідік. Бүкіл Сібір өлкесін қанды жорыққа айналдырып, Анненков жендеттері елдің зәре-құтын ұшыруда.

Бұл кездерде шығып тұратын газеттерде де ешбір бағыт айтылмайды. Ұшы-қиыры жоқ, көл-көсір насихаттың құйрығынан ұстап болар емес. Осындай бұлдыраған он тоғызыншы жылдың жазы аяқталып қалған кезде үйден хат келді. Ол кездегі почта қырдан қатынасатын қалаушылар ғой. Әкемнің жазған хатында уайым сарыны бар. «Мына апаң сырқат болды. Бұл қырдағы емсектердің дәрі-дәрмегі қонбай тұр. Сірә, қалаға апарып емдетесің бе? — деп жазыпты. Хатының хабарына Қарағанда ана сырқаты зілді. Осы хатты айтып банк бастығымен келісіп бір айға рұқсат алдым.

Анамның сырқаты емсіз дерт. Тек, көңілге медеу үшін емдетуге талап еттім. Мен барып үйдің жай күйімен танысып, енді қамданып қалаға жүргенше, Семейден жаңалық хабар да келіп жетті. «Ақтар қашыпты. Қызылдар келіпті. Ревком орнапты. Бұрынғы тәртіп мүлде өзгеріпті» деген хабар жетті. Мұндай аласапыран кезде, қалаға бірден жүре алмай тоқталып қалдық. Ел ішіне әзір жаңа тәртіп жеткен жоқ. Бірақ, бүгін келеді, ертең келеді, деген дүңкілдеген хабарлар жүріп жатты. Шеше сырқатын қарату да, өзімнің қызмет орнымнан алған демалыс күнім де бітіп қалды. Тәуекел етіп қалаға сырқат анамды алып жүріп кеттім. Белгілі керуен жүріс, жылжып Семейге де жеттік. Тиянақты тәртіп шамалы. Қалаға келісімен қызмет орныма бардым. Банктің есігі тарс жабылған. Есігінде кішкене қағазға жазылған ескерту тұр. «Бұл банк жабылған. Губбанкке қосылды» деген. Банк жабылса басым бос, енді шешені көрсетем, дедім де дәрігерді іздеп тауып алдым. Алдың ала өзім барып сөйлесіп көрсетуге келістім. Асығыс жұмыстарымды ыңғайлап, қаланың жай күйін, жаңа тәртіп жайын білмек болып Нүкең үйіне тарттым. Қабағы түскен, жүдеу, мұңайған Назекең есік ашты. Ерекше сыйлап үн қататын Назекеңе амандық айтудың өзіне сөз табу сондай қиын болып, біраз тұрып қалдым. Назекең мені Нүкең жайын естіген шығар деп ұқты ғой деймін, жәй ғана басып орындығына барды. Осыншалық күйзеу қабақтан үлкен уақиға болғанын сезіп, қипақтай келіп отырдым. Менің жайыма түсінген Назекең өзінің сабырлы үнімен:

— Ағаң жайын естіген боларсың. Құтырған қасқырдай қағынған ақтың жауыз жендеттері ақыры түбіне жетті — деп көзіне жас алып бетін басып отырып қалды. Мен не айтарымды білмей темен қарап бозарып отырмын.

— Асыл ағаның түбіне жауыздар жеткен екен ғой. Қайран ағайым-ай, — деп қайғыра үн қатып көңіл жұбатқан болдым. Назекең аз сөйлеп, көп ойланатын әдетін істеп:

— Нұрекең қаза болғалы біраз болып қалды. Өзің қайда болдың? — деп сұрап қалғаны. Мен шешемнің сырқат жайымен қырға кетіп, сонан келгенімді айтып кешірім сұрадым.

— Біз осылай сорлап қалдық. Өзің ағаңның мінезін білесің. Өз ойлағаны болмаса, илікпейтін еді ғой. Сол сақтанбайтын бірбеткейлігі түбіне жетті. Ақтардың, ұлтшылдардың өшпенділігі күшейіп қатер төнген кезде, менің «сақтан, тіпті қырға шығып кет» дегеніме көнбей қойғаны. «Жан сақтай алмай сүмеңдеп қашып-пысып жүрген ақтың азғындарынан қорқып қырға шықпаймын» деп ешбір қауіпті ойына алмады. Сол ақтар қашып дүрліге бастаған кезде, айтқанына болмай, үйден шығармадым. Тек, ана затон астындағы тері заводының жұмысшылары келіп өздерінін дайындық жиналысына апарып әкеліп салып жүрді. Нұржан анадағы губерналық съезде алаш адамдарының бетіне қарсы шыққаннан бастап олармен үйлеспей қойған. Сонан ана ішкі жақтан келген С. А. Яковлев деген жұмысшы революционермен танысып, солардың ұйымымен қатынасатын. Анада жауып қойғанда да соларға, ана Петроградтан көшіп Алтайға барған коммуна адамдарына байланыстырып, ақтың Сидоров сияқты жасауылына көрсетіп жаптырған болатын.

Сол тергеуге алынғаннан бастап үнемі бақылауда болды ғой. Оның үстіне кейінгі қатынасып жүрген тері заводының жұмысшыларынан ұйымдасқан большевиктердің арасына жасырынып эсер партиясының жансызы бір қатын кіріп, сол жасырын жұмыстың бәрін жеткізіп отырған. Сонан ол ұйымның басшылары тегіс тұтқынға алынып, ана жансыз қатынды ұйымның, мүшелері сәтін тауып жоқ еткен. Осындай шиеленіскен күреске кіріп алып Нұржан кейінгі кезде мүлде ширығып алды. Өзі екі сөзінің бірінде: «Біздің мына қазақ оқығандары ақтың қашқындарына иланып босқа адасып отыр. Біздің қазақ сияқты көшпелі өмірден қол үзбеген езілген елге тендік беретін большевик партиясы» деп жұмысшы табының күресіне, большевик партиясына ғажап сенетін. Ағаңның мінезі өзіне мәлім, бір ұғынған бетінен кім айтса да қайтпайды және ойын айтуға келгенде оқтаулы мылтықтан қорқып именбейтін. Маған бір күні өзі айтып келді. «Мені ана жасауыл Сидоровтың жендеттері мылтықпен иментіп жалындырмақ болып дікілдейді. «Сен қазақтың оқығанысың, бір топ жұмысшымен не жаңалық жасамақсың?» деді. Мен оған: «біздің мақсатымыз мына сендер бастаған қанішер байлар мен бандыларды құртпақпыз» дедім. Жауап алып отырған прокурордың көмекшісі орнынан атып тұрып мылтығын ыңғайлағанда сырттан бір офицер келіп: «Бұларға мылтықтан оқ шығармаңдар, тірідей өртейміз» деп тыйым салды. «Өздері сондай есуас» деп күліп келді. Ақыры сол ағаңның тағдыры осылай болды.

Содан бақылауда болды. Бір күні кешкілікте екі әскери адам келіп:

— Нұрғали Құлжанов сіз ғой? Сіз бізбен жүрсіз. Штапқа шақырып жатыр, — деді.

Мен: «мыналардың түрі жаман екен, барма» деп едім, «жоқ, барам» деп киініп тұра жөнелді. Түнімен күттім, жоқ. Бір сұмдық болғанын білдім. Ол түнде атты деп ойламадым. Жауып қойды ма деп тан ата штабына барсам, онда ешкім білмейді. Сонан үйге қайттым. Үйге келсем, есік алдыңда бірнеше адамдар күтіп отыр. Олар Нұрекеңнің жолдастары, мені күтіп отыр екен. Менен олар бұрын хабарланыпты. Нұрекең сол үйден шыққан бетінде штапқа да, ешқайда да апармай көшеде атып тастапты ғой. Мына жолдастары хабарланып, сүйегін алып, енді үйге әкелуге келіпті. Сөйтіп, ағайын қапылыста қаза болды, — деп тағы да өкси жылап, бетін басып отырып қалды. Уатқан болып айтқан сөзді ешқайсысы, ердің өкінішті өлімінің өксігін басуға төтеп берер емес. Ұзақ отырып Назипа жеңгейдің қайғы-қасіретіне ортақтасып қайттым.

Қала ала-сапыран. Тәртіпті жағдай жоқ. Күйзеу қалада, күйсіз жайда ана дертіне шипа табармын деп үміт те етпедім. Ол кездегі дәрігер Семей қаласына белгілі Павлов деген кісі еді. Ол кісі сырқаттың қанын алып, жай-күйі сұрастырып, сырқат көңілін аулап дәрі жасап берген болды. Бірақ, маған оңаша «бұл сырқатқа шипа табылған жоқ. Қазіргі күнде Томдағы дәрігерлер оташылық жолмен ем жасап жүр. Онан да жазылған адам аз. Қаланың жағдайы ауыр ғой. Ендігі ылажы қырдың таза ауасы, малдың таза сүті ғана қорек болар» деп кеңес берді. Аз күнде анамды алып үйге қайттым.

Бір күні көршілес Ақбота болысынан бір жігіт тығыз бұйрық алып жетіп келді. «Мені Қарқаралыдан келген комиссар жіберді. Сізді тез шақырып кел деді. Жазған қағазы мынау» деп маған бір жапырақ қағазға жазған шақыру тапсырды. Алып оқып көрсем: «Осы қағазды алысымен мына Ақбота болысының екінші ауылына бөгетсіз келіңіз. Болыстық ревком жұмысының ұйымдастыру ісіне қатынасасыз. Қарқаралы үйездік революциялық комитетінің уәкілі Трутин» деп қол қойыпты.

Төтеннен келген шақыру-бұйыру қағазға таңдана қараймын. Мені қайдан біледі, деп ойландым. «Ревком жұмысының ұйымдастыру ісіне қатынасасыз» деген сөз көңіліме жылы тиді. Шақыру әкелген кісімен уәкілдің жатқан жеріне келдім. Бесатарын өзі отырған үйдің қабырғасына сүйеп қойыпты. Белінде наган, басында қызыл әскердің жұлдыз қадаған құлақшыны. Уәкіл астына қолсандықты орындық етіп жер үстелге бір қағаздарды жайып отыр екен. Амандық айтысып, аты-жөніммен таныстырдым.

— Ә, Бегалин сіз боласыз ба? Жақсы келдіңіз. Шақыртқан менмін, — деп өзінің Қарқаралы ревкомынан берілген (Рядьченко) қол қойған мандатын көрсетті. Сонан кейін қазіргі жұмыстың жайын айтып, ұйымдастыру ісіне кірісу жайын түсіндірді.

— Біз әскери коммунизм тәртібін орнатушы төтенше уәкіліміз. Мен азамат соғысында жаралы болған жауынгермін. Бізге берілген ерік, ел ішіндегі сауатты жастарды, уақытша үкімет жұмысына қатынаспаған оқығандарды Ревком жұмысына жегуге ерік берілген. Сізді мына Ақбота аулының адамдары — «қызмет қолынан келетін, кедей таптан оқыған» деп айтты. Сондықтан шақырттым. Қазір кімді қай жерге қызметке тағайындау біздің еркімізде. Мен сізді болыстық ревкомға хатшы етіп тағайындаймын. Болыстық ревком кедей-батырақтан болады. Соған ісін жүргізіп, басшылық етесіз» деп бұйыра сөйледі. Әскери коммунизм, революциялық тәртіп жайынан бұрыннан хабарым бар-ды. Төтенше уәкілдің тапсырмасын орындап сол күннен бастап сол Ақбота болысының ревкоміне хатшы болып тағайындалдым. Уәкіл Трутин ұйымдастыру жұмысын жүргізіп, бірнеше күндей бірге болды. Бұл бір басынан аз уақытта көп уақиға кешірген, қызыл әскердің жауынгері екен. Сол жақ аяғынан оқ тиіп, қызыл асығынан оқ жұлып әкеткен, бір аяғы кем. Өзі партия мүшесі қызу қанды «ә» десе «мә» деп тұра мылтық жұмсайтын адам. Қазақ даласының жайынан түсінігі аз. Оған дала халқының мінезінен түсініктер айтып, біраз ұсыныстар беріп достаса шығарып салдым. Міне, сол 1920 жылдың январынан бастап кеңеске еңбек сіңіру қызметіне кірістім.

Әрі сауаты жоқ, әрі өмір тәжірибесінен, ел жайынан хабары аз момын Наурызбай Данабек баласы, Қашай Оспан баласы сияқтылардан сайланған Волревком құрамы не істеп, неден бастарын біле бермейді. Бар сүйенеріміз үйезден келген нұсқау хаттар. Азық-түлік жәрдемі, разверстке сияқты тапсырмаларды орындай жүріп жаттық.

Жаз айының бір жадыраңқы күні ауылға келіп, уәкілдердің біразын аттандырған шақта үйде едім. Семейден Мұқаметқали келіпті деген хабар келе қалды. Көптен көз жазған азаматтан хабар алысымен, Тәтен аулына келдім. Мұқаметқали кеше ғана келіпті. Сағыныса амандастық. «Мұқаметқали Семейге келіпті. Тұла бойында асынғаны мылтық, бомба дейді. Азамат соғысында жауды қырыпты» деп ел ішіне жеткен алып-қашты сөздер де бар-ды. Айтса айтқандай Мұқаметқали нағыз әскери адам болыпты. Өзінің орта бойлы сұңғақ, тіп-тік денесіне құйыла киілген әскери гимнастерка, көйлек, галифе шалбар, белінде гранат байлаған әскери жалпақ белбеу. Он жақ мықынында наган. Әншейінде де сұсты сұрғылт көзі от шаша ойнаған қаһар шашып тұрғандай. Әкесі қайтқалы көргеніміз осы. Қазақша көңіл айтып, амандық жай-жапсарға көштік.

Мұқаметқали бұл келісінде Семейге Қостанайдан келіпті. Қостанайға, Семейге өзі майдан жорығында болған 3-Армияның саяси бөлімі жолдамамен насихат жұмысын жүргізуге, жоғарғы екі губернада комсомол жастар ұйымын ашуға жіберіпті. Сол жұмыстарын орындап, үйіне хабарласып қайтуға келген беті екен. Біз келген соң да, онан бұрын да Тәтеңнің кішкене үйіне ағайындары жиналып қалған екен. Көптен қоз жазып зарыққан үй-іші ағайындар түлек қырандай түрленіп келген жігіттен әңгіме сұрап, аңыра тыңдасуда. Соғыс жорығынан хабарсыз қыр еліне майдан әңгімесі ертегі тәрізді сезіледі.

Әке өлімін үйіне келгенде ғана естіген Мұқаметқали түнерген қабағын аша қоймады. Өйткені, ауыл өмірі қаймағы бұзылмаған, қара-түнек қалпында. Тек, шонжарлар аттан түсіп, арыны басылған. Өзін іш тартып қуаныштаған ағайынға сыпайы амандығын, бастан кешкен өмірін, не үшін қан кешіп, майданға кіргенін айтқаны болмаса, басқа мінез көрсетпеді. Ол бұл келісімде ұзақ тұрған да жоқ.

АЛТЫНШЫ ТАРАУ

«1916 жылдың уақиғасы басталғанда, мен пароходшылар компаниясында жұмыста едім. Басында бізді есепке алып, майдан жұмысына алмақ болды. Артынан пароход байлары, бізді өздеріне бекітіп алып қалды. Бұрын еңбек ақы жағынан бағынышты болсақ, ерік жағынан да бағынышты болдық. Яки басымыз пароход иелеріне байлаулы болды. Осы жағдайды пароход компаниясы қомағайлана пайдаланып, олар бізге бұрынғы айлықты екі есе кемітті. 1917 жылдың февраль төңкерісін біз Омбының пароход пристанында естідік. Тек «патша орнынан түспей, жұмысқа алынған бұратана елдерге ерік берілді деген хабар бізге де жетті. Біз, қазақ, орыс жұмысшылары болып ақы көбейтуді бізге де сегіз сағат жұмыс күні болуы керек деп үн шығардық. Пароход компаниясы оны істей алмады. Кім ие екені де мәлімсіз болып кетті. Мен ақшасы молырақ темір жол жұмысына барып кірдім.

Менің бұл жерге келуім өзіме бір жаңалық, өмірге бастама болып елестеді. Темір жол жұмысшылары ұйымы да, сергек екен. Біртіндеп таныса келе, патшаның орнынан түсуі, уақытша үкімет құрылуы, аз да болса кеңшілік деп құр дырдумен жүрген ұғым бұл жерге келген соң өзгере бастады. Қарт теміржолшы Орлов деген кісінің ұйымдастыруымен, қазақ жұмысшылары бас қосып, артельге ұйымдастық. Сонан кәсіпшілер одағының ұйымын ашып, соған мүше болдық. Осыдан кейін еңбек ақыны өсіру, жұмыс күні сегіз сағат болу керек деген талап қойдық. Әрине, бір-бірлеген жеке үн емес, артель жұмысшыларының тілегі әсерлі болды. Темір жол әкімдері бұрынғыдай зілдене алмады. Біз бірнеше күндей жұмысқа шықпай қойдық. Ақырында жұмыс күні сегіз сағат болып белгіленді. Патша орнынан түсіп, бостандық орнағаны жұмысшы қауымның көңіліндегі теңшілік бола қоймады. Оған жол көрген қартаң жұмыскерлер жасырын ұйым, бірлестік ашамыз деп бас көтерді. Осы кезде құпия Қызыл Армия қатарыңа жазылып, тіленіп майданға аттанғандар да болды. Қызыл Армия қатарына алдымен жазылған Угар Жәнібеков болды. Ол сонау Лена көтерілісінде болған тәжірибесін жалғастырып, бізді де Қызыл Армияға жазылуға үгіттеді. Біздің қанды көйлек жолдастарымыз Зікірия Мухеев, Садуақас Телманбаев, Жағыпаров Жұмаділ бәріміз де жазылуға ынталандық. Бірақ әскер тәртібіне, мылтық өнеріне таныс емеспіз. Әскери қаруды жұмсау үшін үйрену керек. Угарлар бұл уақытта пристанда, пароходта жұмыста еді. Мен теміржол депосында жұмыстамын. Бірақ, жексенбі сайын жолығып және мына сияқты ұйымдасу жұмысында үнемі қатынасып отырамыз.

Депоның мен балғашы болып жұмыс істейтін цехындағы кеңсе орыс жұмысшылары жұмыс аяғында топталып қояды. Бір күні өзімнің ұстама: «мен де сіздердің жиылыстарыңызға барсам қайтеді?» деп сұрадым:

— Баруыңа болады. Бірақ, аузыңа сақ боласың, — деді. Сонан біз депоның бір бұрышындағы үйдің астына түстік. Келіп көрсем, онда мылтық ойынын үйренеді екен. «Мен де үйренем» деп сол күннен бастап үйренетін күні үнемі барып жүрдім. Төрт-бес рет мылтық ойынын үйрену кешінде болдым. Сонан бір күні, бізге: «бүгін түнімен осында боласыңдар» деді. Таңға жақын бәріміз жиналдық. Өзімізге берілген мылтықты алдық. Кісі басы он оқтан берді. «Ал, жүріңдер» деді. Бірақ, қайда баратынымызды айтқан жоқ.

Бізді командир тура Қадет корпусының үйлеріне қарай алып жүрді. Бұл корпусты білетінмін. Бір-бір қабат үлкен үйлер болатын. Оның биік карнизі биік өзге үйлерден ерекше көрінетін. Сол Қадет корпусының бір бөлек кішірек үйіне келген соң командир: «Осы үйдің шатырына шығыңдар! Мылтықтарыңды дайын ұстап, хабар күтіңдер. Хабар: патрон заводы жақтан мылтық атылады, Темір жол депосынан ұзақ боздаған гудок болады. Сол кезде Қадет корпусының үлкен үйіне оқ жаудырыңдар» — деді.

Біз лезде шатырға шығып, жата-жата қалдық. Осы дайындықтың мақсаты не, әлі бізге айтқан жоқ. Мүмкін кексе жұмысшылар білетін шығар, мен әлі ешнәрсені білгенім жоқ. Сағат алтының мөлшерінде депоның гудогі болды. Қадет корпусының үлкен үйін атқыладық. Ол жақтан бір-екі мылтық үні ғана болды да, тоқтады. Сонан сағат онның шамасында, бронды автомобильмен жұмысшы отряды келіп жетті. Бұл кезде біз де шатырдан түсіп, жұмысшыларға қосылдық. Осы жерде пароход пристанында болатын Орловпен кездестім. Жұмысшы отрядты бастап алып келген сол екен. Мен көре салысымен оған жүгіріп барып амандастым. Ол мені көре салып:

— Е, қолға бесатарды алғансың ба, жігіт? Енді жарайсың — деді. Мен оның мына сөзін естігенде сондай қуанып кеттім. Аузыма сөз түспеді. Бұл Октябрь революциясының басталуы, жұмысшы табының уақытша үкіметке қарсы көтерілісі екен. Байыпты тілмен Орлов бәрін түсіндірді. Бұл көтеріліс онша ұзаққа барған жоқ. Омбыда олқылы-толқылы жағдайлар болып жатты. Жанжал бірде басылып, бірде дүрлігіп көтеріліп, мен бұрынғы депода жұмыста жүрдім. Сонан 1918 жыл келіп жетті. Жаңа жылдың алғашқы айы өткен кезде, Омбыда ақтар үстем болып, сезікті жұмысшылар жауапқа алынып түрмеге жабылды.

Февраль айының 25 күні біздің депо жұмысшыларының арасына Қызыл Армияның уәкілі келіп, еркімен әскерге жазылушыларды ұйымдастырды. Алғашқы құш жұмысшылардан там-тұмдап қана жазылды. Келесі күні жұмысшылардың жасырын жиналысы болып, Қызыл Армияның уәкілі қысқаша баяндама жасап, революцияның, уақытша үкіметтің жайынан түсіндірді. Сол кейінгі күні тағы да Қызыл Армияға ерікті жазылушыларды қабылдады. Осы кейінгі күні 45 жұмысшы ерікті армия қатарына жазылдық. Қазақ жұмысшыларынан Телменбаев екеуміз сол күннен бастап ерікті қызыл әскер қатарына кірдік. Мен тек қатарлы әскерге өзім жазылып қойғаным жоқ. Өзіммен серіктес қазақ жұмысшыларын ерікті әскерге жазылуға үгіттеп және әскери соғыс әдісін құмарлана үйрендім. Бірінші март күні отрядтың партия ячейкесіне арыз беріп партияға кірдім. Бұл менің шын мәнісінде большевик қатарына қосылған күнім еді.

Біз бірден соғысқа кіргеніміз жоқ. Біраз уақыт әскери ойынды үйреніп дайындалдық. Май айында біздің ерікті әскерлер тобын ротаға бөліп тәртіптеді. Ротаның командирі Русов жолдас мені Омбы абақтысының күзетшілеріне бастық етіп тағайындады.

Бір күні кеште абақтының күзетшілерін тексеріп, абақтыны айналып қарап келе жатсам, үшінші қатардағы үйде жатқан ақтың офицерлерінің бір-екеуі терезеден бастарын шығарып сөйлесіп отыр екен. Мен оларға «терезеден сөйлесуге болмайды. Орындарыңа барыңдар» деп айқайладым. Олар маған: «Ой, қантқа сатылған иттің баласы» деп айқайлады. Мен тағы ескерттім, «сөйлеспеңдер, орындарыңа барыңдар!» деп. Олар тағы да: «Немене, бізді атпақсың ба, атып көр, біз әкеңді қалай танытар екенбіз» деп күркілдеді. Мен мойнымдағы карабинді алдым да, «терезеден тарт бастарыңды» дедім. Олар онан сайын өршеленді. Қолдарына қайдан алғанын білмеймін, маған бір кірпішті жіберіп қалды. Менің ашуым келіп кетті, екеуін де көздеп тұрып басып салдым. Екеуі бірінен соң бірі терезеден ішке қарай жоқ болды. Не болды екен деп камераның ішіне кіріп қарасам, екеуі де өліп жатыр. Оқ бірінің басын жұлып кетіпті, бірінің мойнын үзін кетіпті. Атуын атып өлтірсем де, өзім қорқып кеттім. Келе гарнизонный начальнигіне телефон соқтым. Ротаның командиріне хабарландырдым. Олардан кісілер келіп акт жазды. Мен екі бірдей кісіні аттым, өзімді жабады деп қорқып жүрмін. Бірақ олар мені қозғаған жоқ. Күзеттегі кезегім бітіп босағанда, Русановты көрдім. Ол маған: «Жігітсің, міне осылай ату керек, жауларды» деп мүлде мақтап сергітіп жіберді. Казармаға келіп едім, жолдастар да естіп отыр екен, олар онан сайын жауландырып кекке көтерді.

II

Майдың 18-і күні бізді Марияновск станциясында чехтермен қарсы соғысқа алып келді. Бұл келген топта қазақтан Телменбаев екеуміз болдық. Басқалары басқа топта болды. Бұл жерде біз біраз аңдысып жатып 7 июнь күні қатты соғыс болды. Бұл соғыста чехтар көп және аса қарулы болып бізді қырғынға ұшыратты. Біздің отрядтан 70 шамалы ғана кісі қалдық. Жан-жағымызды қамап алды. Тек, Түменге қарай аздаған жол бар. Біздегі ең үлкен қару төрт пулемет бар. Шегініп отырып Ешим қаласына келдік. Сол жерде келіп біз теміржолшыларға кездестік. Олар да бытырап бетімен жүр екен, жалғыз-ақ олардан біздің алған хабарымыз, «бұл қалада Совдеп таратылып; уақытша өкімет басшылығы орнап тұр» деді. Одан жылыстап Түменмен хабарласып, сол атыраптағы қызылдар отрядыңа қосылдық. Осы жерде Черных жолдастық басқаруымен қызыл гвардия ұйымдастырылды. Телменбаев бар және Жұмаділ бар үшеуміз қызыл гвардияға жазылып, осы отрядта болдық.

Отрядтың командирі Черных жолдас Телменбаев екеуіміз шолғыншы етіп тағайындады.

— Қазақ баласысыңдар, сендер жастарыңнан ат құлағында ойнап үйренгенсіңдер. Телменбаев екеуіңді мен шолғыншы етіп белгілеймін. Сонымен қатар бұл міндет өте жауапты. Алдымен өте тапқыштықты, қайсар беріктікті, ер болуды керек етеді, — деді.

Сол күннен бастап мен шолғыншы болып алдым. Біз Түмен қаласына қарай бет алып келіп, Вагай деген станция маңына тірелдік. Станция ақтар қолында, екі жақ аңдысып, аса қызу соғыс бола қоймай, хабар күтіп тұрғамыз-ды. Таңертең ерте біздің жатқан жерге жалғыз паровоз жетіп келді. Паровозды сақтана әзірлікпен қарсы алдық. Сөйтсек отряд командирі Черных жолдас екен. Ол келе бізбен аз ғана хабар алысты да, «қалайда мына станцияны алу керек. Бұл жерде ондай қоп күш жоқ» әскери әмір етті. Біз станцияға бет алдық. Станция алқасындағы сиректеу ағаштарды қалқалап келеміз.

III

Біз бұл жерден қозғал ып Ірбіт қаласына бет алдық. Жолда бір кішкене белеңге келіп тоқталдық. Осы жерде отряд командирі 25 кісіні іріктеп алды да, алдыңғы жақты шолып ақтардың бекінісінен хабар алып келуді тапсырды. Біз қолымызға берілген тапсырма қағаздағы жоба бойынша Лаптов деревнясына жақын келдік. Алдымыздан деревнядан қашып шыққан бір шаруа адамы жолығып, ақтардың хабарын айтты. Деревня ақтар қолында екен. Совдептің адамдарын дарға асып, атып, ақтар ойына келгенін істеп жатыр екен. Біз деревняға таяу келіп алыстан шолып алдық. Қазақ-орыс бар, ақтың офицерлері күзетші қойып бекініп жатыр. Біз таң атуын күттік.

Таң сәріден біз бытырай қалаға шабуыл сала қаптадық. Әр жерден сиректеу атылған мылтық үні шықты да, бәсеңдеп сирей берді. Біз қаладан олар қашқан екен деп лап қойып едік, пулемет, мылтық деген оқты түтетіп берді. Бағанағы сирек атып баяулау, бізді алдап жақындату екен. Деревняның жан-жағынан қаптап қарсы шабуылға да шықты. Біз тым-тырақай болып бет-бетімізбен қаштық. Деревнядан біраз жердегі тоғайға жетіп бытырап кеттік. Бірақ, тоғай іші ойылған батпақты саз екен. Атымыз миға батып жүре алмады. Менің қасымдағы серігім Забайкал жағының азаматы Иван деген солдат еді. Оның аты белшесінен батып қозғала алмады. Екеуміз де атты тастап, тоғайдың қалың құрағына кіріп кеттік. Жолдасым біраздан кейін:

— Осы біз Түмен жаққа қарай ақырындап шығалық, аттар қалсын. Түнгі қараңғы кезде партизан отрядыңа қосылармыз деді.

Мен оның бұл ақылына қосылмадым. Мына аттарды тастап, жаяу қор болып қолға түсеміз деп ойладым. Иван өзінің ойға алған бетінен қайтқысы келмеді. Кеш болысымен ол қайтадан атына барды да, шығармақ болып сүйрелеп көрді. Шығара алмады. Ендеше ақтарға тірі қалмасын деп атты шым батырып, өзі жаяу жөнелді. Мен ермедім. Әбден түн қараңғысы түскен кезде атыма келдім. Саумалап атымды тартып көріп едім, сергек екен.

Ептеп жылжыта-жылжыта шығарып алдым. Атымның үсті-басынан батпағын тазалап міндім де, тура Лаптов деревнясына келіп кірдім. Қаланың шет жағында бір кішірек үйде салт атты біреу тұр екен, мен сезік бермей тура қасына жетіп келдім. Сөйтсем ол әлгі үйдің терезесінен кіренкемен сүт алып ішіп тұр екен. Мен де әлгі үйдің әйелінен сүт сұрадым. Маған да бір стақан сүт берді, ішіп алып қасымдағы аттыға қарасам, ақтың солдаты екен. Ол кезде біздің киімдерімізде ондай өзгешелік жоқты, тек пароль арқылы ғана танысатынбыз. Мен оған ақтардың бұрынғы паролін айтып едім, ол мені түзетіп үйреніп ал дегендей жаңа паролін айтты. Сонан кейін мен одан «осы біздің штаб қайда?» деп сұрадым. Ол деревняның орта жеріндегі бір аласалау үйді көрсетіп, сонда кетті. Мен тура сонда тарттым. Басқа жаққа бет алсам-ақ жауапқа алынатын түрім бар. Қаланың барлық жерінде атты патрульдер жүр. Мені ешқайсысы елей қойған жоқ. Атымды құдық басындағы діңгекке байлай салып, тура штаб үйге кіріп кеттім. Үйдің төргі бөлмесінде офицерлер отыр, алдарында арақ. Шала-дүмбілездеу мас. Мен елеусіз ас үй жағынан келіп ас пісіріп жүрген әйелден нан сұрап жедім. Сөйттім де нарға келіп киімшең жантайып жаттым. Ендігі ойым — мыналардың сөздерін тыңдап құпия сырларын білгім келеді. Олардың көбінесе әңгімесі — қызылдарды қалай қуғаны, өздерінше «ерлік қимылдары» болды. Ондай маған пайдалы сөздер сөйлене қоймады. Мені кісі бар деп елеген де жан жоқ. Бір кезде тұрып далаға шықтым, алғашқыдай емес, аздап етім үйреніп еркіндеу жүрмін. Сыртта ешкім көрінбейді. Байлаулы тұрған бір топ ат бар екен, соларға келдім. Бір күреңқасқа ат бейне сурет тәрізді. Үстінде ағылшын ер-тоқымы бар. Атты көргенде сондай қызығып кеттім. Байқауымша ол ат үйде отырған офицерлердің бірінің аты болса керек. Ойым осы атты мініп қашсам деп ойладым. Аттың қасына келіп, шылбырын шешіп елеусіз қозғап жібердім. Ат босап огородтың ішіне қарай шықты. Мен де ақырындап сол жаққа шықтым. Жан-жағыма қарасам ешкім көрінбейді. Атқа қарғып мініп «шұу» дедім. Ат тақымда ойнайды. Огородтың сырғауыл қоршауынан бір-ақ қарғыттым. Қуғын, ондай-мұндай кездеспеді. Деревнядан шығып тоғайға кіріп кеттім.

Тоғай ішін кезіп жүріп, келесі күні өзіміздің отрядқа келіп қосылдым. Кешегі жаяу кеткен Иван деген жолдасым да өзіміздің жолдастарға қосылыпты. Ол мен туралы «оны ақтар ұстап шауып өлтірді білем» деп барыпты. Мен аман-есен келгенде және адамның баласындай күрең қасқа атты офицер астынан алып мініп келгенімді көргенде жолдастар уралап қуанды.

Біз сол бетімізбен соғыса отырып, Ірбітке бет алғанмен, ақтар алдымыздан қарсы шабуыл жасап жібермеді. Кейде отрядымыз азайып, кейде әр жерден шағын топтар да қосылып молайып біраз уақыт кешігетін. Жаздың деген ыстық кездерін орман ішінде, Орал өлкесінде ақтармен алысумен өткізді. Бір үлкен соғыста қасқа ат оққа ұшты, өзім әрең дегенде қасымдағы жолдасымның көмегімен оқ арасынан аман құтылдым.

IV

Біз сонау Оралдың Кошинск заводына келіп, сонда тұрғанда Октябрь мейрамының бір жылдығын мерекеледік. Сол жерде жоғарғы командованиядан бұйрық келіп, тәртіпті Армия құрылды. Біздің отряд 3-Армияның 29-дивизиясының 1-батальоны, полкты атты әскер бөліміне қосылды. Армияның командирі болып Прокофьев жолдас тағайындалды. Бұл Прокофьев анада менімен қылыш суырысқан командир екен. Ол келіп біздің отрядпен танысқанда мен шошып қалдым. Ол мені «штабқа кел!» деп шақырды. Мүмкін анадағы қарсы шыққаным үшін жазалар деп ойладым. Жолдастарыммен қоштасып жөнелдім.

Штабқа келіп кірген соң:

— Сен анада маған қарсы ұмтылған Сибирьдің қазағысың ғой. Оның дұрыс, мен оны кек алмаймын. Өз бөлімің үшін, намысың үшін әрқашан да солай бол, — деп маған қолын берді. Жүрегім орнына түсті. — Ал, сені мен 3-эсқадронның пулеметшілер бөлімінің начальнигі етіп тағайындаймын. Алдымызда үлкен айқастар тұр. Ерлік етер жер алда, — деді.

Соғыс бұрынғыдан күшейді. Ақтар чехтардан, мадиярлардан екпінді отрядтар құрып, шабуылды күшейтті. Біздің тәртібіміз нағыз әскери жағдайға көшті. Соғыссыз уақытымыз өте аз. 1919 жылдың бас кезінде ақтардың ең мықты тобы Колчак басқарған Сібір өлкесіне ауысып, бізге үлкен-үлкен қысымдар туғызды. Бір үлкен соғыс Перми қаласы маңында болды. Бұл соғыста біздің Армияның арасынан біраз тәртіпсіздік шығып, Перми қаласын ақтар алып қойды. Біздің бөлім тұтасымен ақтардың қамауында қалып қойдық. Жан-жағымыздың бәрі ақтар, жарып шығар басқа жол табылмады. Сонан соң біз жалауымызды өзгертіп ақтарды алдау әдісін құрдық. Бірін-бірі біліп болмайтын, даңғаза жағдай, біз 18 күн ақтардың туын бетке ұстап сыр бермей жүрдік. Сонан Григорьев деген селоның қасына келіп тоқталып, шолғыншыларды тосып жатқанымызда, біздің штабқа белінде балтасы бар бір қара шаруа адамы келіп:

— Бастықтарың кім? — деп сұрады. «Менмін» дедім. Ол менімен жөн айтысып таныса бастады.

— Мен қызылдарға қарсы ұйымдасқан қара шаруа партизандарының командирі едім. Сіздерді келді деп хабарланып, өзім сөйлесуге келдім. Біз екі жүздей адамбыз, қару-жарағымыз аз. Кісіміз де аз. Бізге қару сайман, оқ беріңдер, адам көмегін беріңдер, — деді. Мен оны Прокофьев жолдасқа алып бардым. Ол партизан командирінің барлық хабарын тыңдап болып, біздің үшінші эскадронды көмекке жіберді.

Бізді ақ партизандар алаңсыз сеніммен қарсы алды. Алдымыздан нан, түз алып шықты. Біздің эскадронның командирі бізді партизандарға қарсы сапқа тұрғызып: «менен атой болған кезде пулеметтен оқ жаудырыңдар!» деді. Біз командирден атой күтіп тұрдық. Командир қолын көтеріп атой бергенде бірнеше пулеметтен оқ жаудырып кеп жібердік. Бірсыпырасы орақпен шапқандай құлады: Бірақ, олар жандәрмен тұра қаруласты. Біз бет қаратпадық. Ілезде талқанын шығарып қиратып салдық.

Бізге Горка қаласын аласыңдар деген тапсырма келді. Қалың орманның ішіндегі Горка деген шағын қалада ақтардың бір топ әскері бекінулі еді. Біз түн ішінде келіп шабуыл жасадық. Мен пулеметшілеріммен бір жыралау жерді паналап қаланың шетінен ортасына оқ бораттым. Менің өз қолымдағы пулеметті сүйер тиянақ болмай, оғы алысқа бармай жер бауырлап көздеусіз атылады. Бізге тап берген бір топ ақтың солдаты қаптап келіп қалды. Менің қасымдағы жолдасым: «жолдас командир, менің үстіме қойып ат!» деп жүресінен отыра қалды. Мен пулеметті қойып жіберіп оқ бораттым. Алды жапырылып жау кейін серпілді. Жолдасымды орнынан тұрғызып қарасам үстіндегі тонының жауырыны пулеметтің қызуынан күйіп кетіпті. Сонда да мыңқ етпей шыдаған. Жеңіс үшін, совет үшін мұндай жанқиярлық ерлік өте сирек кездесетін. Біз сол жерден бетін қайырған соң жау сескеніп қашты. Біздің әскер талқанын шығарып қаланы алдық. Әрине бұл сияқты соғыстар да, ақтармен шайқасулар да аз болған жоқ. Оның бәрін айта берсе өте ұзаққа созылар еді.

Үлкен соғыстың бірі Перми қаласын аларда болды. Біз қай қалаға, қай селоға келсек те жергілікті шаруадан ұйымдасқан, партизан, жұмысшыдан ұйымдасқан ерікті әскерге кездесіп көп күш алып отырдық. Перми қаласына біз сырттан шабуыл жасағанда қаланың ішіндегі жұмысшылардың құпия ұйымы көтеріліп ақтардың талқанын шығара есінен айрылтты.

Біздің полк қалаға алдымен келді. Біз келсек Кама өзенінен салынған темір жол көпір бұзылған, өзеннен өтер ешбір өткел жоқ. Тек қана өзеннің пристанға жақын жерінде, үсті жоқ бір баржаның түбі тұр екен. Сірә, қысты күні үстіңгі күймесін отынға жағып қойған болу керек. Біз келе сол баржаның ішіне қырық шақты кісі отыра қалып, пулеметті құрып жіберіп қалаға өтуге ескек салып жылжи бастадық. Осы кезде біздің полктың командованиясы 17 зеңбіректен қалаға оқ жаудырды. Жарты жүздей пулеметтер де бытырлата бастады. Біз біртіндей жылжып қалаға жеттік. Біз жиекке жеткенше зеңбірек те, пулеметтер де атуын тоқтатқан жоқ.

Баржа жиекке ілінісімен біз түсіп оқ жаудыра қалаға шабуыл жасадық. Арғы жиектен жауған зеңбірек пен пулеметтің оғы, қаланың астын үстіне келтіре шу көтеріп жіберді. Біз сол бетімізде бесатардан, қол пулеметтен оқ жаудыра отырып темір жол станциясына жеттік. Жүруге дайындалып тұрған екі поезды тоқтатып қолға алдық. Қалада тұрған ақтың шағын әскері күтпеген жерден жасалған күшті шабуылдан үрейленіп тұра қашты. Қаланың өз ішіндегі жұмысшылардан ұйымдасып қызылды күтіп тұрған жұмысшы отряды көтеріліп қашқан ақтың әскерінің қару-жарағын алып қолға түсірген. Сөйтіп іштен, сырттан кенет шабуыл жасап қаладан ақтың әскерін қуып шықтық.

Перми қаласын алып, ақтардан біраз қару-жарақ алдық, қолға түскен адамдарын тұтқынға ұстап, олардан көптеген мәлімет алдық. Ақтардың ендігі баратын бетін зерттеп, хабарландық. Біздің Перми қаласын алғанымызды хабарланып, бел алған жоғарғы командованиеден жаңа бұйрық келді. «Ақтар күшін Екатеринбург (Свердлов) қаласының маңына жинақтап жатыр. Ендігі олардың жоспары сол жерден үлкен шабуыл жасамақ. Ақтардың есін жиғызбай, Екатеринбургты алу керек» деген.

Бұл өте қиын да, өте жауапты да тапсырма болды. Екатеринбург (Свердлов) қаласына тұтқиылдан шабуыл жасап, ішіндегі жұмысшылар отряды бізге қосыла шабуылға шығып, тез басып алдық. Ендігі бізге тапсырма ақтың ішіне кіре, шабуыл салу болды. Біз бірнеше күн үдере тартып Тюмень қаласының қасына келдік. Қалаға таяу жерде, үстінен түсіп генерал Гайдудың қолының екі жүк оқ-дәрі тиеген обозын қолға түсірдік. Сол обоздағы күзетші арқылы ақтардың біраз жағдайымен таныстық. Енді обозды қолға алып ілгері тартып кеттік. Келесі күні кешке, демалысқа біз полк командирі бар алты пулеметчик жүріп келе жатыр едік, орын сайлаушылар қайта өзімізге қарай қашып келеді. Айтқандары: «ақтар, ақтар қуып келеді дейді. Сонша болмады атты қазақтар қылышын үйіріп келіп қалыпты. Полк командирі шұғыл бұйрық берді: «Қимылдаңдар!» деп. Біз үш пулеметчик ақтардың алдынан оқ жаудырдық. Олар бізге қарсы беттей алмай тоғайға кіріп кетті. Біздің полктың да қалың тобы сол тоғайдың ішімен келе жатқан. Біз алғашқы атты қазақтарға қарсы пулемет құрған жерде-ақ аттарымызды атшылар алып олар да тоғайға кіріп кеткен. Мен де пулеметті көтеріп тоғайға қарай жүгірдім. Алдымнан бір атты офицер шыға келді. Ол мені қазақ-орыс деп ойлап қалды білем, өйткені, менің де шалбарымның сыртында қызыл жолағы бар-ды. Маған таяп келіп: «Жетер енді туысқан, пулеметті әкел берші, қойсаңшы бос әуреңді» — деді. Мен наганымды суырып алып: «Мә, саған пулемет!» деп басып жібердім. Ол да наганын алып атқылады. Ол ат үстінде мен жаяу. Көздемей атылған оқ екеумізге де дарымады. Екеуміз бес рет оқ шағыстырдық. Абайласам, жан-жағымда ақтық адамы. Олардың қолына түсіп қор болғанша деп өзіме арнап ақырғы оқты алып қалдым. Оқ шығармай наганды әлгі офицерге оқталып көздей бердім. Оның оғы бітіп қалған білем, тайқып тұра жөнелді. Мен осы сәтті пайдаланып, өзіміздің адамдарға қарай жөнелдім. Қарсы алдымнан тағы да ақтардың атты он солдаты қылышын жалаңдатып шыға келгені. «Қайда барасың, қозғалма, таста пулеметті» деп ақырды. Мен отыра қалып пулеметтің аузын соларға қаратып айбар ғып ататын кісі болдым. Алдыңда пулеметінің оғы от алмай қалған-ды. Жан қысылды, не де болса айбат шегіп керейін деп, пулемет атқан кісі болып тетігін басып қалып едім, от алмаған патрон ұшып кетті де, пулемет атқылай жөнелді. Ақтардың үшеуі аттан ұшып түсті. Қалғандары тура қашты. Сонша болмады арт жағымнан тағы бір офицер келіп мені көздеп ата бергенде, оның желкесінен біздің бір пулеметчик кезенгенін керіп қалып офицер жалт беріп тұра жөнелгенде, біздің атты әскердің біреуі алдынан айқаса түсіп қылышпен шауып түсірді. Мен қуанғанымнан «әкел бері атты» деп айқай салып жібердім.

Атымды жолдасым көлденең тартты, атқа мініп алып тоғай ішіндегі бір аланға шықтық. Осы алаңға біз де шықтық, ақтар да қаптады. Екі жақ араласа ат үстінде соғысып кеттік. Макаров және Зеркалов дейтін екі үзенгі жолдасым бар-ды. Екеуі де өжет және ат үстінде шапқыш шапшаң болатын. Сол үшеуміз бір соғыста жаудың ішіне кіріп кетіп, өте көзге түсер қайрат көрсеттік, және ешқайсымыз жараланбай да аман шықтық. Тағы бір бөлек жауды жарып етіп бір алаңға шыққанымызда Зеркалов кейін бөгеліп қалды. Макаров екеуміз бір кішкене шоқ тоғайға қарай кіре бердік, сонша болмады ақтың бір топ адамы біздің артымызға түсіп берді. Біз атымызды қамшылап зытып келеміз. Өйткені олар көп, біз екеуақпыз. Ақтардың алды бізді басып жетуге айналды. Қашып құтылып кетуге болмайтын болды. Енді не істеу керек. Пулеметімді мылтықша мойныма асынып алғанмын-ды, ойыма келгені пулеметімді басымнан асыра көтеріп желке жағыма ұстадым. Ондағы ойым сыртымнан шапса қылыш пулеметке соғылсын деген еді. Ал, өзім бір қолыммен қылышымды ұстап, алдыңғы жағымнан келгені болса тәуекел етіп шапқыласпақпын. Сонша болмады, бір офицер жаныма жетіп келді. Мені қылышпен алдан да, арттан да шаппады. Менің қолымның бос еместігін байқап қалса керек, еңкейіп атымның изегенін алып мені ұрмай, соқпай жетелеп алып қашпақшы болды. Сол жерде қалай екенін аңғарған да жоқпын, қылышымның жүзі оның мойнына дәл келіп қалыпты, жан-дәрмен тізгінімді қоя беріп офицерді мойыннан шауып жібердім, аттан өкіре құлады. Қарасам елу жастардың шамасындағы ұзын сақалды, кеудесінде георгиевский үш кресі бар, үстінде офицерлер киетін сұр шинель, бір сәулетай офицер екен. Ол мені тірі ұрмай-соқпай әкетпек болған. Онысының сәті болмай, өзі қылышқа арандады. Алдыңғы жақта бара жатқан ақтың бір солдаты «айбынды батыр командирді шауып кетті, бауырлар, аянар не бар, ұмтылыңдар, шабындар ананы!» деп мені нұсқап айқай салды. Мен пулеметті қолыма алып оқ бораттым. Алдымда бара жатқан солдат аттан ұшып кетті, артымдағысы тура қашты. Макаров шауып келіп мен шауып түсірген офицердің атын іліп алды. Үстіндегі шинелін, етігін шешіп алды. Сөйтсек ол бір ақтардың вахмистр шенді жауынгер жасамысты офицері екен. Өз ажалына өзі себепші болды.

Мен артыма қарасам қазақ-орыстар кейін жалт беріп қашып барады екен, атымның басын бұрып алып тура оқ жаудыра ұмтылдым. Артынан тұра қуған біздің жігіттер бірсыпыра жауды қырғынға ұшыратты. Бұл соғыста біз басым келіп, ақтарды қайта ығыстырдық. Ақтардың жарты мыңға таяу адамы оққа ұшып, қылышпен шабылып жусап қалыпты. Бізден де біраз адам шығын болды. Соғыс басыла бергенде бір жерден шауып Телменбаев шыға келді. Анада өзім госпитальға шығарып салған жан қияр жолдасым. Екеуміз шұрқыраса қалдық. Ол менің бүгінгі қимылыма разы болып, «Черкес-Қали, бүгін сен ерекше ерлік істедің. Екі жерде үлкен қатерден қолды қорғадың. Ұсақ төбелестердегі батыл қимылыңнан «Черкес-Қали» деп атап едік. Ол саған шынында өте орынды ат екен», — деді.

Омбы қаласында жұмыскер болып жүргенде, жұмыстан дем алып бас қосқанда сырашыға барып сыра ішіп мәжіліс ететін едік. Әрине, ондай жерде көбінесе бай балалары, саудагерлер болады. Олар бізге қыр көрсетіп, кісімсіне, біз оларды күшпен илеп алатын едік. Сондай жанжал үшін алып жүретін менің қанжарым болатын. Сонан мені Черкеш-Қали дейтін еді. Мен оған:

– Мен ерлік көрсетемін деп қимылдағаным жоқ. Қалайда жауға бас имеу керек, қайрат ету керек деп қимылдадым. Мүмкін, соным жауға дер кезінде орынды соққы болған, — дедім. Шынында да солай еді.

V

Осы бір қырғын айқасты жеңіспен аяқтап, біздің полк, біраз тыныстап демалдық. Қару-жарақты толықтыру алдағы айқастарға әзірлену үстінде болатынбыз.

Декабрь айының аязды, боранды күндерінің бірі. Біздің полкты тағы бір басқа майданға жіберетін бұйрық келді. Майдан үстінде жоғарғы штаб өмірі екі айтылмайды. Біз дайындала бастадық. Полк жүрер алдыңда екі жылдан бергі қаһарман жорықтары, жеке жауынгерлердің ерліктері еске алынды. Ерлікпен қаза тапқан, бостандық қаһармандары еске түсірілді. Жиналыс қорытындысында менің жауынгерлік еңбегімді еске алып, мені «Қызыл Ту» орденімен наградтауға ұсынды. Және өзімді Орынбор қаласындағы әскери саяси қызметкерлердің сауатын көтеретін курсқа оқуға жіберетін болды. Мен ол оқуды жақсы оқып бітірдім. Оқуды бітірісімен жоғарғы командованияның нұсқауымен Поляк майданына бардым. Полктың комиссарына анадағы орденге ұсынылған қағазды тапсырып, соғыс майданына қайта кірістім. Бұл майдандағы қатты соғыс Махноның Антонов бандысымен алысу болды. Бұлар тәртіпті әскер де емес, тұрақты орындары да жоқ, ана жерде атой беріп, мына жерден бір көрініп жуырда бөгелді. Оның үстіне Қызыл Армияның ішінен азғындар да шығып, көп жағдайда үлкен бөгет те жасады. Мынадай бір жағдайды айтпасқа болмайды. Мен Польшаға келген соң, Сібірде ұйымдасқан бірінші гвардия дивизиясының 3-полкінде, 3-пулеметчиктер взводыңа командирге орынбасар болып тағайындалдым.

Полк командирі біздің взводқа тезінен 4-полққа көмекке барыңдар деп бұйырды. Ол полк Отхоже деген деревняда екен. 40 кісі пулемет алып, түн ішінде полктың штабына келді. Біз келген түні таңсәріден ақтар шабуыл бастады. Мен өзіме қараған пулеметшілерге қаптаған жаудың алдынан қарсы оқ атуға бұйырдым. Соғыс басталғанына 2 сағаттай уақыт болып қалған кезде 4-полктың командирі келіп:

— Кімнің бұйрығымен барлық пулеметтен атқылап жатырсыңдар! Барлық пулеметті шатырдан түсіріңдер! — деп бұйырды.

Мен оған бағынбадым. Өйткені біз барлық пулеметті аса бір жайлы жердегі үйдің шатырына құрып алғамыз-ды. Және ақтардың алдың бөгеп, қырғынға ұшыратып беттетпей тұрған кезіміз еді. Полк командирі бұйрығын орындата алмай жүріп кетті. Пулемет қолымда тұрған жағдайда маған басқа күш жұмсай да алмады. Біз ол күнгі соғыста қатты тойтарысқа ұшырадық. 4-полк екі зеңбіректі тастап сыртқа шегінді. Жау қолында қала алмай, пулеметтерімізді алып біз де шегіндік. Деревняның шетіне шыға абайласақ, полктың атты тобы деревнядан 4 километрдей жердегі жел диірменге барып топталған. Қалғандары да солай беттеп барады. Ақтардың бізді тықсырып кетерлік ондай басым күші де байқалған жоқ. Ал, 4-полктың әскері қарсыласпай, деревняны тастап серпіліп барады. Мен сондай ыза болып кеттім. Пулеметті құрғызып жіберіп, 4-полктың жаяу әскерінің қаруларының алдынан оқ жаудырттым. Әскер іркіліп қалды. «Жауға қарай қапта!» деген ұран салып, барлық пулеметшілер атқылай қайта ұмтылдық. Полктың барлық қолы бізбен бірге қайта шабуылға ұмтылды. Жауды қайта тықсырып, деревнядан айдап шықтық. Бірақ екі зеңбіректі ақтар алып кетті. Ол біздің полктың күшін сондай әлсіретіп кетті. Деревняны алып, кешкілікте қару-жарақты тазалап алдағы шабуылға дайындалғалы жатқанымызда, маған төрт қызыл әскер келді. «Сізді полк командирі шақырады» деп. Мен «қазір барамын» деп дайындалдым. Бірақ, біздің пулеметчиктер мені жалғыз жібермейміз деп екі пулеметчик пулеметтерін алып бірге жүрді. Мен алдымен полктың военкомына келдім. «Мені полк командирі шақыртыпты, соған барам. Сізге хабарлағаным» дедім. Военком менімен бірге өзі де командирге келді. Бізді полк командирі ызғарлы қабақпен қарсы алды. «Мен мына Сибирь қазағына атуға бұйырғам, соғыс үстінде командирге бағынбағаны үшін» деп маған ақырды. Оған военком: «Сіз революциялық әскери кеңестің рұқсатынсыз бұл адамды атуға бұйыра алмайсыз. Бұл кісі кешегі ерлігі үшін наградқа ұсынылады. Ол туралы мен дивизияның военкомына жазамын» деді де, маған — «сіз боссыз, жүре беріңіз» деді. Мен жолдастарыммен қайттым. Бірнеше күннен кейін дивизиядан төтенше комиссия келіп тексеріп 4-полктың командирі ақтың адамы екенін ашты. Полктың барлық қаруын ақтарға беріп, қолды қырғызбақ екен. Командир ұсталып ату жазасына бұйырылды.

ЖЕТІНШІ ТАРАУ

I

Мұқаметқали жорық жолындағы естелігін өз қолымен жазған болатын. Біз содан алдық. Осы жолында әскери саяси бөлімнің тапсыруымен жаңадан автономиялы республика болып, отау көтерген Қазақстанның екі облысына келген жолы еді. Ол алдымен Қостанайға келіп, революцияшыл жастар ұйымының негізін құрып, іргесін көтерген. Бұл жөнінде, сол Мұқаметқали Қостанайға келіп ұйымдастыру жұмысын жүргізгенде жастар қатарында болып, үлгі алған Еленов Жұмаштың естелігінен үзінді келтіре кетейін. — Біз Қостанай қаласындағы ересектерге арнап ашылған мектепте оқитын едік. Бізге бесінші армияның бір топ үгітші командирлері келді. Ішінде басшы болып келген Мұқаметқали Тәтімов. Олар мектептің оқу тәртібі жастар арасындағы тәрбие ісімен танысып, мектеп басшыларын, қалалық ұйымдардан белсеңділерді қатынастырып жиналыс өткізді. Осы жиналыста мектеп ішіндегі жастардан комсомол ячейкасы ұйымдасып, жастардың белсенділігін көтеру жайлы тәртіп ұсынылды. Сонан келесі күні, қаланың татар бөлігі жағынан, қазақ, татар жастарының арнаулы жиналысы болды. Бұл жиналыста Тәтімов кіріспе сөз сөйлеп, жастарға совет тәрбиесін беру, халықтық, достық жайында сөйледі. Жиналысқа қатынасқан бай және молда, діндарлардың балалары қарсы шығып, «діншілдік жолға бармаймыз» деп айтыс болды. Бұларға Тәтімов өлтіре соққы беріп, еңбекші жастарды бауырмалдық достыққа шақырды.

Байлардың, молда, діншілдердің қарсылығына қарамастан, сол татар бөлімінде комсомол жастар ячейкасы ұйымдасып, іске кірісті. Тәтімовтың осы сияқты ұйымдастырғыштық тартымды жүргізген еңбегі Қостанай жастарына көп үлгі қалдырды. Алдоңғаров, Рахманқұлов сияқты белгілі совет азаматтары осы жолға ұйымдастыру жұмысында қатарға тартылып келешегіне жол ашты деп жазады.

Мұқаметқали өзінің естелігінде, осы 1920 жылы Қостанай, Семейде болған жолындағы қазақ-татар және басқа ұлттардың жастарынан революцияшыл жастар тобын ұйымдастырғанын қысқа ғана есіне алады. Сол жүргізген жұмысында діншілдер, ұлтшылдар тарапынан болған қарсылықты да жай бір-екі сөзбен атаған. Бірақ, мазмұндап жаза қойған жоқ.

Мұқаметқали сол бетінде Семейге барысымен майдан бастығынан шақырту алып, қайтадан Поляк майданына барды. Бұл жүрген жорығында ол ана естелігінде жазған. Мұқаметқалидың өзі келіп-кеткендегі айтқаны, Семейдегі жастар арасына жүргізген ұйымдастыру істері ел ішінде аңыз-әңгімеге айналып, «Тәтімнің баласының өн-бойы сірескен қару-жарақ. Қарсыласқан адамын жайратып жүре беретін көрінеді деген алып-қашпа, есіре айтылған сөздер жайылып жатты. Бұл сөзді ел ішіндегі кемтар-кедейлер, болыстан, атқамінерлерден зорлық көріп, тендікке әлі қолы жете қоймағандар, бар тендікті Мұқаметқали алып беретіндей көріп сүйсіне тыңдасты. Елге істеген үстемдігі көз алдыңа елестеген Әбен болыс, Жақсыбайлар, Жұманбайлар сескене құлақ салып, елемегенсіді. Өйткені олардың қолдарымен істеген өктемдік Мұқаметқалидың өз отының басында болғанды. Олар іштерінен үрейленгенмен, сырттарына шығарып абыржығандық білдірмеді. Мұқаметқалидың қайтадан майданға кеткенін естігенде бойлары кеңіп, кейде: «Әй, тәңір-ай, Тәтімнің баласына ондай даража, батырлық қайдан келсін. Үстіне солдат киімін киіп, тапанша таққанына қиратқансып жүрген шығар. Оның киген қызыл қаңылтыр таққан солдаттың шошақ бөркін ана сирақты Күзеубайдың Оразғалиы да киіп келген. Жүр ғой, не айтып, не қойғанын білмейді десе сол кезде кедей-батырақтан советті арқаланып атқа мінгендерді қорлайтын сөздің түбін түсіре айтысып жатты.

II

Күзге салым уақыт еді: Семей үйезінен өлкелік уәкілдікпен шыққан бір әскери адам, қасында үйез уәкілі бар, сап ете түсті. Ол кезде «төтенше уәкіл», «әскери уәкіл» деген сияқты дүмпуі күшті уәкілдер жиі келетін. Мына келген уәкілдер де солардың бір түрі. Бірақ бұлардың әкелген бұйрығында бір өзгешелек болды. Ол өзгешелік анау әскери адамның қолындағы уәкілділігінде еді. «Мына уәкілдікті ұсынушы Черепанов жолдас, Автономиялы қазақ республикасының орталық ұйымына жазылған Лениннің айырықша тапсырмасын орындау жөніндегі төтенше уәкіл» деген ескерту бар. Ол тапсырманың мазмұны орталық Россияның азамат соғысы жорығынан ашаршылыққа ұшыраған халыққа туысқан республикалар ерікті азық-түлік жәрдемін жинау» деген түсіндірме жазылған. Осымен қатар сол уәкілдің әскери сумкасынан мынадай бір ерекше аңғартпа қағазды бізге берді. Алып оқып көрсек ол Владимир Ильичтің қол қойған Советтік Россия халқының еңбекші қауымына жазған аңғартпа екен. Бұл жазбаның мазмұны «Орталық Россия сонау 1914 жылы басталған дүние жүзілік империялық соғысының азамат соғысына жалғасқан ауыр зардабынан қатты күйзеліске ұшырады. Оның үстіне кейінгі жылдарда егін шығымы аз болып, азық-түліктен мұқтаждыққа ұшырап отыр. Осы халыққа азық-түлік жәрдемін ұйымдастырып, туысқан советтік республикалардың шаруашылығы қажалмаған елдерінен ерікті жәрдем ұйымдастыру қажет. Әсіресе мал шаруашылығымен шұғылданатын елдерден ет, май көмегі ұйымдастырылсын. Мұндай ерікті жәрдем ұйымдастырылғанда, бұрынғы ауылнайға бөлу, шаңыраққа бөлу сияқты бірдейлестік жолмен жүргізілмесін. Бұл ерікті жәрдем байлардан, әлді шаруалардан алынсын» деп түсінік жазылған. Бізге уәкіл осы хатты оқытып таныстырып, халыққа осылай түсіндіруді тапсырды.

Жиналыс басталғанда үйезден келген уәкіл ерікті жәрдемнің жинау тәртібін бұл жәрдемнің қайда баратынын айтып жиналған жұртқа түсіндірме сөйледі. Жан-жақтан әртүрлі сұрақтар қойылды. Ерікті жәрдем болған соң, қанша берсе де ерікті ғой. Және басқа салықтар сияқты бай-жуандардан ғана алынатын деген емес, халықтың бәрінен де алынады ғой десіп, ерікті жәрдемді жаппай бөлу жағына бөлімдегі қыңыратқи сөз бастады. Осы кезде топ ішінде отырған аз ата қыпшақ руының кедей шешен қариясы Бектоғай ақсақал уәкілге бір сұрақ қойды:

— Шырағым, біз оқымаған анайы қауымбыз. Ана қолдарындағы қағазды кім жазған, Мәскеуден келген бе? Кеңес келгелі есемізді айтып, тендік тиіп жүр. Ерікті жәрдем кімнен алынсын деген екен, толық түсіндірші! — деді.

Бектоғайдың сұрағына құлағы елең еткен әскери уәкіл қасындағы жолдасынан «не айтты?» деп сұрады. Ол жаңағы Бектоғай сұрағын өзінше орысшалады. Мына сұрақты ұғынған әскери уәкіл орнынан тұрып, Владимир Ильичтің қолы қойылған арнаулы хатты қолына алып: — Хатты Владимир Ильич Ленин жазған. Бұл хатта жәрдем халықтан ерікті түрде жиналсын деген. Бірақ ерікті дегенді бетке ұстап, кедей-кемтарларға зорлық істелмесін. Әлгі шаруалардан, байлардан жиналсын деген. Сондықтан коммунист партиясының әділ де тендік таптық тәртібі, әрбір істе тура қолданылуы керек! — деп тоқтады. Осы кезде әлгі сұрақ қойған Бектоғай шешен: — Осындай аздың сөзін сөйлеп, әділдіктің туын тіккен Лениннен айналайын. Коммунист партиясынан айналайын. Мынау отырған жуан жұдырық қоп атаның аптыққан алаңғасырларының үнін өшіргеніне мың да бір рақмет. Ерікті де болса жәрдем елдің күйіне қарай жиналсын. Шамамыздың келгенінше жәрдемнен аянбаймыз. Ал, осыған, кедейлер, қол көтеріңдер! — деп айқай салғаны. Жиналған топтың көбі кедейлер, бәрі дуылдап қол көтерді.

Лениннің әділ де қырағы ойы ауыл кедейлеріне осындай азғантай сөзбен әділ шешіммен жеткен бір сәті әлі есімде.

III

Ақбота болысының Семейге ұрымталдығының, өте бір жақсы жағы ағарту ісіне, ауылдан мектеп ұйымдастыруға қолайлы болды. Семей қаласынан анау он сегізінші жылдан бастап ұйымдасқан қысқа мерзімді мұғалімдер дайындау курсы сол бір кезде өте қажетті жұмыс істеді. Осы Ақбота елінен және көршілес Дегелең, Бөрілі болыстарынан таланты жастар сол қысқа мерзімді курстан оқып, ауылдарға, болыстарға мұғалім болып таратыла бастады. Осы бір жағдайды пайдаланып, Қарқаралының үйездегі оқу бөлімінен қатынас жаздырып, Қарқаралы үйезіне осы курстан жіберілетін екі мұғалімді осы Ақбота еліне сұрап алып, екі жерден мектеп ұйымдастырдық. Біреуі бұрынғы ескі оқу кезінде медіресе ашқан Қожабек деген жердегі Қожа ауылынан. Біреуі Байдүйсен ауылынан. Осы Байдүйсен ауылынан ашылған мектепке Иса Биназаров мұғалім болып тағайындалды. Мүндай мектеп қыстан бері жазда оқуға қолайлы. Өйткені қыста бытыраған қыстау паналаған ел, жазда ауыл-ауыл болып қанаттас қонып, жайлаулас, күзеулес болады. Иса Биназаров жасырақ кезінде ауылда ескіше оқығаны бар, оған жаңашаны қосып, яки сол кездегі оқу құралдарының төте әлгі дұрыс қолданып, оқуды жақсы жүргіздік. Оқумен қатар ол домбырашы, әннен де хабардар, сері мінезді адам еді. Жастарға сол кездегі советтік рухтағы әндерді үйретіп, ән үйірмесін де жүргізді. Әсіресе «Интернационал» әнін, сөзін жастарға үйретіп, жаналық үнін көтерді. Сондықтан да өзі бала оқытқан ауылдағы Байдүйсен байдың бәйбішесі Зейнеп деген кісі Исаны Биназаров деудің орнына Беймазанов деп, сонан соң ауыл Беймазанов деп кетті.

Иса сол кезде Семейде шығатын «Қазақ тілі» газетіне ел ішінен үзбей хабар жазып тұратын. Оның ел ішіндегі оғаш көріністерді газетке жазып, әшкерелеп отыратын қаламынан да бай-жуандар, әсіресе айқай-қиқумен ел ішіне әлек салып жүретіңдер сескенетін еді. Тап сол бір кездегі ел ішінде жаңа ғана сезімі ояна бастаған жастарға жетекшілік яки жаңалықтан түсінік жеткізіп отыру аса қажетті үлгі еді. Сондықтан да ағарту сәулесінің алғашқы қарлығаштарына айрықша қамқорлық керек. Олай болмағанда оларды әлі де аптығы басылмаған жуан кеуде үр да жықтар қол жұмсауы да, жазым етуі де ғажап емес еді. Осындай жағынан сақтық істеп, сол Исаларға ауыл мектебін ашып бергенде, ол мектепке ауыл иесін директор етіп белгілеп, ұйымдастыру жұмысына жауапты етіп қойдық. Әрине ол кезде директор түгілі, мұғалімнің өзіне де еңбекті елден болыстық комитетінің шешімімен малдай жинатып береміз. Директор мұғалімнің үстінен қараумен бірге, оның жұмысына, оқушылар жинап беруге аман-саулығына жауапты. Оны айырықша қаулымен жауапты етіп бағындырып қойдық. Сол бір алғашқы жылдардағы ел ішіндегі игілікті істердің бастамалары осындай жолмен жүргізілді.

Бұл жылдарда ел ішіндегі жаңалықтың ең бастыларының бірі — әйел тендігі, қалыңмал жойылу, бас бостандығы. Осындай мәселелер сол жылы «губерналық совнарсот» деген есіммен ұйымдастырылған халық соттарының қарамағымен шешіледі. Сондай тәртіппен, сол біз қызмет істейтін Ақбота болысы құрамына кірген бірнеше болыс елге Бимахан Нұрмұхаметұлы сот болып тағайындалып шықты. Советтік жаңа тәртіп, бостандықтың алғашқы белесі, милицияның мылтығы, соттардың революциялық ар-ұжданға сүйеніп айтатын үкіміне тіреледі. Ол жылдарда тиісті ұйымдардан куәлік алып, милиция қызметіне тағайындалған бір белсеңдінің қасында өзі ертіп алған бірнеше жандайшап «орындаушылары» болады. Әйтеуір ұлық көп.

Сол Бимахан сот Ақбота еліне келіп, съезд ашатын болып алдың ала хабар жазды. Соттың съезд ашатын жерін тағайындап, үй тіккізіп, сойысын, сусынын, күтушілерін реттеп әзірлік жасау үстінде бір ерекше уақиға болды. Соттың түсетін болысына аудандық милицияның бір тобы келіп, алдымен солар орналасып, соттың жазып берген тізімі бойынша жауапқа алынатын адамдарды іздестіруде болды.

Айтылған күні тағайындалған ауылына сот та келіп түсті. Сол күні кешкілікте сот жатқан ауылға қос аттап жан ұшырған бір адам келді. Жүрісі асығыс. Әлдеқандай бір үрейлі хабармен келіп тұрған кейіпте: — Мен тура соттың өзіне кірем. Ауыл шабылып, адамдар масқара болып жатыр, — деп демін азар алады. Сотқа келіп тұрған адамның жайы жеткізіліп, рұқсат сұралып, әлгі адамды кіргізді. Бұл кісі сотқа қолындағы жазылған арыз қағазды ұсынды. Сот қағазды алып оқып көрді де, қасында отырған хатшысына беріп:

— Ана бізге бағынышты милиционерлерді шақырыңдар, — деп бұйырды. Хатшы арызды оқып басын шайқап:

— Мынадай уақытта, мына сияқты тағылық істеу қандай қаныпезерлік, — деп тоқтады. Ол жазылған арыз емес. Бөрілі болысына тағайындалып келген Дүйсен деген мұғалімнің жазған хабарлауы екен. Ол кісі:

«Мен жаңа оқудың бастауыш мектебін ашып, бала оқытып жатқан мұғалім едім. Мені болыстық атқару комитеті Босағадағы Молдабай аулы дейтін бір бай-жуанның ауылына әкеліп орналастырды. Осы ауылда адам айтқысыз масқара, адам арын қорлаған бір жайды көріп, соны сізге хабарлап отырмын. Мына қағазды апаратын адам, сол азап шегіп зынданда отырған адамның туысы. Олар бостандық жолына талаптанып, азаттық жолын іздеген қорғансыздар. Азаптап отырған жуан жұдырық қара күш Молдабайдың ұрда-жық қанішерлері. Осыған кеңес сотының айбынды күші, әділ тезі керек болып отыр. Мүмкін болса бейбақтарды азаптан құтқарып, азаттық әперіңіз» — деп, сондай ширақ та ширыға жазылған хабарлау. Хатшы оқып болып, қағазды сотқа берді.

Осы кезде соттың шақыруын алған, серіктерін ертіп аға милиционер Әбдінің Омары қасына Ақбайпақ атанған Бекішовті ертіп жетіп келді. Келген милиция адамдарына Бимахан сот, әдеттегі тесірейе, іші-тысын сынай қарайтын әдетімен бір қарап алып:

— Бізге масқара бұзақылық істеп отырған жуан ауылдың адамдарының үстінен жазылған хабарлау келді. Осыған қазір атқа мініңдер. Хатшыға қарап: соттың атынан ана азаттық іздеген әйел мен жігітті тұтқыннан шығарып, осында әкелсін. Сонымен қатар, соларды азаптап шектен шыққан қылмыс жасаған Молдабай балаларын яки қылмыстыларды тұтқындап, сол жерде алдың ала тексеру жүргізіп болған жайды жанжақты тәртіптеп жазып, бірнеше куәлар яки понатойларға қол қойғызып протоколдасын. Бұйрық, әскери тығыз тапсырма тәртібі мен халық сотының бұйрығы болып жазылсын, — деп әмір етті.

Қыран бүркіттей түксиген қабағын түйілте, алдыңа қарай тікірейе өскен қалын мүртын қаусыра ернін жымырып, өңін ілезде әлденеше құбылатын әдетіне істеп Омар:

— Хатшы жолдас сотекеңнің айтқанын дұрыстап жаз, Көшім Малкелдінің шапанының етегіндей алжа-алжа қылып қоқытпай ширата жаз. Және біздің правомызды да ескертіп қой, — деп бүлдіргесінен беліне іліп алған алты таспа бұзаутіс қамшының сабын өріміне қоса, етігінің ұзын қонышына сұғындырып қойды. Омардың ойнақы тапқыр да ащы әзілін сан естіген Бимахан сот жымиып: — Тұла бойындағы түктің бәрі едірейіп кеткен екен. Молдабай аулының ойранын шығарып тастама. Тентегінің тергеуін анықтап барып, ел алдыңда үлгілі сот ашалық, — деді. — Сотеке, жарлығыңызға жарты түйір жамандық қоспаймын. Бірақ албастыны жынынан айықтырып алдыңызға алып келуге аянбай қимылдармын, — деп тапсырма қағазды қолына алды. Милиция қызметкерлерін бастап, бағанағы хабаршы қайта жөн тартты. Соттың қатарында бірге келген тергеуші де өздеріне арналып тігілген үйден кеңселерін ашып ішкі жұмыстарына, кірісе бастады. Сот мекемелері көшпелі болғанымен, олардың жүрген, түскен жерлері жұмыстан босаған сәтте ән-күй, мәжіліс болады. Ел ішінің тілмәр сөздері де осы маңда болып, ауылының, руының сөзін ұстап бітім ісіне араласады. 1923 жылғы заң кітаптары шыққанша сот тергеушілерінің қолданатын тәртіптері — Совет өкіметінің революциялық әскери түсіндірмелері көбінесе ауыс-күйіс дауды ел адамдарының өзара келісіп шешуіне тапсырып, жауаптылықты арнаулы төбе биге беретін. Олардың шығарған келісім-шешімін халық соты езі қарап келісім беріп отырады. Және даугерлердің екі жағынан өзара келісім өткенін қағазға түсіріп, қол хат етіп, арызына тіркеп, оз алдыңа реттеп қоятын. Сондай жұмыстарды жүргізіп жатқанда, тапсырмамен аттанған Омар бастаған милиция тобы да жауапкерлер мен жәбірленушілерді шұбыртып алып келді.

Анадағы хабарды жазған Дүйсен мұғалім бастап зынданнан босатылып алынған келіншек пен жігіт, олардың туыстары, жолдастары бір топ болып еркінше жүріп келіп жақындағы бір ауылға түсті. Қылмыспен еріксіз милициялар айдап келген Әбдіғали, Нұрғали бастаған Молдабай ұрпағының төрт адамы екі түйеге мінгесіп, масқара топ болып келіп, тұтқындарға арналып тігілген қара күркеге қамалды. Кеше ғана адам арына балта шауып, жер тәңірісі болып буырқанған қан көкірек жуан мойын көкжалдар бүріскен, сүмірейген жерге кіріп кете жаздайды. Бүкіл әлемге ала көздеп жиырыла қарайды.

Арнаулы сот тергеуі ашылды. Сол сот съезі болып жатқан жерге жиналған қауым бірін-бірі кимелей болған жайды тыңдап жапырласты. 1920 жылдың май айында болған жана сайлау жүргізгенше болыстық, басқару ұйымын «ревком» деп атаған-ды.

Әрі жасы елуден асқан, әрі тоқалдыққа қатын үстіне алып, күн орнына қорлап ұстаған Әбдіғалидың қорлығына Бәтіш күйзеліп сүйгеніне қосылып еркіндік алуды армандайды. Осы жайды сезген Дүйсен Айтжанға кеңес беріп: «Сен совет еркіндігін пайдалан, жаның сүйген жасты қор қылып қойма. Бір түнде алып қаш та тура сотқа апар. Екеуің арманыңа жетіп қосыласың» деп ақыл айтады.

Айтжан осы Дүйсен айтқан ақылды істеп, Әбдіғали үйде жоқта алып қашуға келгенде, Әбдіғалидің бәйбішесі осы сырды сезіп аңдытып, ұстатып алып, Бәтіш пен Айтжанды жігіттерге желкелетіп байлатып салып, ауылшылап кеткен Әбдіғалиға хабаршы жібертіп шақыртып алады. Өркөкірек, ожар Әбдіғали келе ауыл-аймағын жинап алып, «әкем Молдабай көрмеген қорлық, атам Бұқар көрмеген қорлық, бұларды қор қылып өлтірем» деп аптығады. Алдымен айналадағы ауылға хабар айтып, өзіне қарасты қоңсы жұртты тегіс далаға шығарып, Бәтіш пен Айтжанның мойнына құрым кигізден қамыттық кигізіп, беттеріне күйе жағып, елдің алдынан жаяу таспен атқызып өткізеді. Сөйтіп екеуін аузы жеткенше қаһараттап, қолы жеткенше қорлап зынданға салады. Ауыл қасындағы құрғақ апанды зындан етіп, қол-аяқтарын байлатып, апанға салып, бетін керегемен жауып, үстін арбамен бастырып тастап, Бәтіштің төркініне кісі шаптырады. Айтжанның әкесін, немере ағасын алдырып, ақыр заманды басына орнатады. Жоғарыда сотқа апарған қағазды Дүйсен мұғалім осы уақиға болып жатқанда жазған екен. Бастан аяқ айтып шықты.

Сот бұдан кейін жылауқор келіншек Бәтіштің арызын тыңдады. Бәтіш көз жасына булығып, ұлық алдың көрмеген момындығын істеп, ашына жауап айта алмады. Бар айтқаны:

— Тақсыр сот ағасы, алдыңызға тірі жеттім. Ендігі арманым жоқ, — деп отыра кетті. Бәтіш байсалды баяндамағанмен, мән-жай түсіністі. Сот жасқаншақ жас келіншекті сұрақ қойып қинамады. Екінші жылауқор Айтжанның арызы тыңдалды. Кек пен намыс ширатқан жас жігіт сұрлана, кек жалынын жайната:

— Советтік бостандықты халыққа жеткізіп, орындаушы сіздерге дәтіміз жетіп, ауыз-екі мұң айтуға қолымыз жетті, арманымыз жоқ. Мен Бәтішпен балғын бала күнімнен сүйіскен жан едім. Бірақ малмен күшті жуан атаның қолында болды да, Әбдіғали бай Бәтішті тіпті балиғатқа толмай зорлықпен тоқалдыққа алды. Тұрса аяққа, отырса басқа соғып, Әбдіғали бай да, бәйбішесі де иттей қор етті. Мен Бәтішке ара түспек түгіл, күндіз ел көзіне көрініп, ол ауылға бара да алмадым. Осы арманымды мына отырған Дүйсен мұғалімге айтып, сол азаматтың кенесімен бостандық, тендік адам деп аттанғанда аранға жығылдым. Көрмеген қорлығым жоқ, — деп жігіт отыра кетті. Айтжанның аузынан шыққан осы бір ашына айтылған аз соз сол кездегі еркіндік іздеген жас жүректің лебіздері еді.

Ендігі кезек әйел тендігін аяққа басқан қанды мойын, қара күш Әбдіғалидан басталды.

— Кәне, айыпкер Молдабайұлы Әбдіғали, мына жылауқорлардың арызына қарсы не айтасың? Қылмысыңды мойындайсың ба? — деген сот ағасының сұрағына:

— Мен ешбір қылмыс көтергенім жоқ. Сабасам, өз қатынымды сабадым. Сабасам, ақ некемді бұзып, отымның басына ойран салған тентекті сабадым. Қойныңдағы әйеліңді қорыма, басынып тартып алам дегенге ара түспе деген заң естігенім жоқ. Қылмысты боп ешкімнің қорасынан қойын, өрісінен жылқысын ұрлағаным жоқ. Ал, адам қорлағанды айыптайтын әділ сот болсаңыз, мына милицияларыңды айыпта. Мені масқаралап жайдақ түйеге мінгізіп, мынау Дегелең Ақбота елінің ішімен айдап келді. Және мына жонымды көріңіз, көк ала қойдай, анау жынды Омар деген езі мылқау ма, жынды ма, немене айт-үйт жоқ мылтық атып, ауылдың астын-үстіне көтерді. Малымыз үркіп далаға босып кетті — деп мүләйімсыған кезде, тергеу үйінің төменгі жағында отырған Омар қабағын жиыра, мұртын тікірейте мылқау болып бақырып кеп қалғанда, Әбдіғали бетін басып етбетінен түсті. Омарда күлкі жоқ. Тап осы сәтте Омардың тілі бар дегенге ешкім сенер емес, ол сол мылқау болып бет-аузын бүрістіре көзін шақшитып, Әбдіғалидың інісі Нұрғалиға сақау дыбыспен шұқшия қалды. Омардың осы құбылысын әбден біліп, ішінен разы болып отырған Бимахан сот Бекішовке (Ақбайпаққа) қолымен нұсқап, «ананы алып кет!» деп әмір етті. Абайпақ Омарды иығынан тартып, қолымен сотты көрсетіп ымдап ұғындырған болып сыртқа ертіп кетті. Тәртіп бойынша қылмыстың болған жайын қағазға түсіру үшін жүргізілген сот мәжілісі аяқталып, сот үкім шығарды.

«Қалың малға сатылып, қарғыс атқан ескі ғұрыптың торында зарыққан Бәтіш Тұрғанбайқызы Россия социалистке революцияшыл бостандық заңы бойынша, өзінің тілегі бойынша басына бостандық алып, сүйген жігіт Айтжанмен қосылуға ерікті болсын. Сонымен қатар, жас Бәтіш еріксіз тоқалдыққа алып, бірнеше жыл күндізгі зарын тартқызып, еріксіз әйелденген Әбдіғали Молдабайұлынан заңды түрде мал-мүлкінен еншісін алсын. Әскери революцияшыл тәртіпке қайшы, адам арына оның ішінде бостандық, көксеген әйел еркіне қол сұғып, қол жұмсаған, халық алдыңда масқаралап мойнына құрым іліп, тірідей зынданға салып, өктем күш көрсетіп Бәтіштен оның сүйген жігіт Айтжанды қорлағаны үшін Әбдіғали Молдабайұлы екі жыл еркінен айрылып, тұтқында болсын. Оның осы сияқты бассыздық істеген айуандығына көмектесіп, күш берген бәйбішесі Жанбөпе қазына пайдасына малдай айып төлесін» деп үкім шығарды. Халық сотының үкіміне халық разы болды.

Әбдіғали Молдабай баласы сол күні Ақбайпақтың айдауымен Қарқаралыға жүргізілді.

Совет сотының алғашқы ел ішіне шығып, бостандық тәртібін орнату бастамасын аңсай түсіп, қызыға тыңдаған Биназаров Иса мұғалім, осы уақиғаны Семейде шығатын «Қазақ тілі» газетіне жазып та үлгерді. Осы бір үлгі ашық сот бай-жуанның, әйел бостандығына ала көздеп қарайтындардың талайына үлкен соққы сабақ болды. Сол ел құлағын елеңдеткен екі жастың бас бостандығы ғана емес, совет сотының, революциялық ар-ұжданмен, советтік декреттер тәртібінен ел ішіндегі талай сойқанды істер талқыға түсті.

Сот үкімі шығып, Әбдіғали бай айдалып тұтқынға келіп, еркіндік алған екі жас жайрандай аттанғалы жатқанда, сот мекемесі ашылған жерге аудандық милицияның бастығы Шайхы Мұсатайұлы келіп түсті. Әбдіғалидың істеген айуандық, хабары аудандық милиция начальнигіне де жетіп, сотқа шақырылып, кеткенін біліп хабардар болып келген екен. Сот съезіне үй тіккізіп, сілемдес қондырған ауылымыз Рахымберлі деген қонақ көтеретін, әлді шаруа болатын. Рахымберлінің баласы Жұмабай сауықшыл жаңа пікірлі сауатты жігіт еді. Милиция начальнигі Шайхы Мұсатаевты, Болатком составын және бостандық алған келіншек пен жігітті отауына шақырды. Әрине әрбір қызықты сәт дәл, дер кезінде бағалана бермейді. Ал, қазір Жұмабайдың сол күнгі отауында өткізген мәжіліс кешіміз сергек-сауықшыл халқымыздың жақсы әдетінің бір көрінісі екен. Бір ғажабы осы кеште асқақ екі әнші, сықақ пен күлдіргінің майталманы Омар бас қосып, ғажап өнер көрсетті. Шайхы Мұсатаевтың қасындағы милиционерінің бірі атақты әнші Айтбайдың Раббасы екен. Екінші әнші сол Ақбота елінің азаматы болыстық атқару комитетінің мүшесі Қабыш Ысқақов еді. Оның елге мәлім аты — Ақ иек Қабыш болатын. Өйткені ол кісінің иегінің оң жақ жебесі әппақ болып, оған шыққан сақалшасы да әппақ болып өрбітіп тұратын.

Мәжіліс әннен басталып, алдымен домбыраны Ғаббас алды. Ғаббаспен бұрын мәжілістес болып, әнді тыңдап көрген жоқ едік. Тек сыртынан «Айтбай әнші өз балаларыменен жарыстырып, бірін-бірі сынап, әнді өңдеп отырады» деген ел ішінде әңгімелер болатын. Ғаббас өзі де келісті, сұңғақ бойлы соқталы сом денеге лайық қиылған қара мұртын ширатып қойып жымия сөйлейді. Ақылды сипатқа лайық қой көз, сері мінезді жігіт екен. Домбыраны біраз күйлеп, құлақ күйін шертіп:

— Қандай ән айт дейсіздер, — деген сыпайы, әдепті лебіз айтты. Бұл үйдегі мәжілісте ағалық орындап отырған Шайхы әзілдей: Ғаббас-ау, біздің бұл ағайындар ән тыңдауды біле ме, әлгі әкеңнің қоңырынан бастай бер, — деді.

Мұндай жерде сөз есесін, жібермейтін, Штеннің шешен жігітінің бірі Кәмен:

— Тәтеңнің күйіне таласымыз жоқ. Біздің ауыл ән салғанда, Жайекең ауылы аузын ашып отырушы еді ғой. Ғаббас сіздің ауылдың әншісі емес қой. Тілеукенің баласының өнері сізге де, бізге де бірдей ғой. Кім әнші, кім әнді ұрып айтады, оны көре жатармыз. Ал, Ғаббас бастай бер, — деп Шайқыны тойтарып бір қойды. Ғаббас өзінің әкесінің «Айтбай» деп басталатын асқақ та арналы әнін шырқап:

Демеубай әкем аты атым Айтбай,
Өмірді сайраңдап ем бетім қайтпай,
Жаладан жау жапсырған жазым басып,
Бұралқы шетте жүрмін ұрлық, аттай.

деп бір аңыратып, «Топай көкті», «Шаманы», «Үш досты» айтып біраз демалыс етті. Аңырата бастап, әсем ырғақпен қоңырлата сызылтып, аяқтап тынымдайтын Ғаббас үйінде бір ерекше қоңырау ырғалады. Және ән айтқанда аңырап шыққан әсем үннің аржағында толықсып лықып тұрған үн екпіні кеуде кернеп тұрғандай серпінін сездіреді.

Шайхының әлгі бір әзіліне тойтара жауап айтқан Кәмен, өзінің жақын ағасы ақ иек Қабышқа:

— Домбыраны солақай тартсаң да солқылдата «Ардаққа» басып жіберіп. Мына қонақтар жол сұрап жүрер, ауылдың алты ауызы деп. Жолынан құтылып отыралық, — деді. Әлгінде Ғаббас әнді бастағанда-ақ іштей ширыға, әрбір нақысты құштарлана көкейіне сіміріп отырған Қабыш ән салардағы мандайын жиырылта сұрлана қалатын әдетімен домбыраны солақай жағына күйлеп алып «Ардақты» шырқай жөнелді. Қабыштың ә, дегенде баяу қоңырлай шығып, бара-бара балғындай әсем төңкерілер үнімен ойнақтай орындалған өлкелі ән әсем бір ырғақпен құйылды. Сол кезде ел ішіне жаңа таралып жүрген «Қызыл бидай» әнін де сондай әсем орындады. Қабыш демалыс етіп тынымдаған кезде, әніне разы болған Шайхы:

— Мен намыстандырайын деп әдейі айтып едім. Шынымен ширыға шырқадың-ау, тағы бір ән шырқап жібер, — деді. Қабыштың жақсы көріп айтатын әні «Қарға» болатын, ол «Қарғаны» солқылдата шырқап, үздіктіре аяқтап тастап, домбыраның құлақ күйін безеп алып, «Ғалияға» соқты. Әнінен ән туғандай Қабыш сол кезде ел арасына жаңа таралып жүрген «Зұлқия» әнін шырқады. Зұлқияның теңдікке қолы жетпей, мұңға толы он әнін айтқанда, совет бостандығынан тендік алып отырған Бәтіш нұрлана, сүйген жарына көз тастайды. Оның осы көз қарасында «бізді бақытқа жеткізген совет өкіметі, совет соты» деп отырған сыр сайрайды.

Ән осымен тоқталып, Омардың ажуашыл тапқыр қылжағына құлақ салынып әңгіме әзілге көшті. Көз алдыңда өткен олақ сөз, өрескел мінезді аудырмай сала қоятын Омар «Бостанның» бірнеше тарауын айтып, сөйлеген сайын былықтырып отыратын, Айбике Шотай балаларының Қоянды жәрмеңкесіне барғанын айтып елді қыран-топан күлкі етті. Әсіресе Сабықайдың бой жетіп отырған өз қызына Қояндыдан қызыл берен әкеліп: «қарағым, көрпеңді бір қызартайын деп әкелдім» дегенін айтып күлдірді.

Бәтіш пен Айтжанның анау қара түнек тасқамалдан босанып, советтік заңның кеңшілігінен пайдаланып, бостандық алған тойына арнағандай, әйел бостандығының алдыңғы бір күні осындай жақсы мәжіліске ұштасты. Әрине, Жұмабай оларға арнап мәжіліс өтпегенімен, осы мәжілісте олардың болуына жол берді. Әдейі шақырып отауына қондырды. Қазірде бұлжымас заңды тәртіп болып орныққан әйел басының азаттығы ол кезде ерекше жаналық болатын. Жұмабай да жаңашылдығын істеп, бостандық алған жастардың көңіл күйіне шын қуанышын білдірді.

Бәтіш пен Айтжан бастарына бостандық алып еркіндікке қолы сот алдыңда жеткенімен, тап осы бетімен ауылдарына баруға ынталанбады. Молдабай аулының ұр да жық ожарлары қол жұмсап, күш көрсетуі мүмкін деген оймен қауіптенді. Екеуі таңертеңгі шайда:

— Біз осы бетімізбен Семей барғымыз келіп отыр. Мүмкіндік тапсақ оқуға кіргіміз келеді. Жаспыз, білім алсақ дейміз, — деп ортамыздан ақыл-кеңес сұрады. Екі жастың бұл шешімі бәрімізге ұнады.

— «Осыларың табылған ақыл» деп сот та, милиция қызметкерлері де, мұғалімдер де бір ауыздан қоштап, халық сотының атынан Семейдің губерналық оқу бөліміне хат жазылып, Семейге жүргіздік. Алғашқы ауыл қарлығаштары білім майданына осылай аттанды.

IV

Күн санап кеңес тәртібі орнығып, болыстық ұйымдардың өзі де заңды тәртіп орнықтыру ісінде ерекше қызмет атқарып отырды. Біртіндеп басталған ағарту жұмысы өріс алып, әр ауыл кенесі өз орталарынан ауылдық жылжымалы мектеп ұйымдастырып, ересектер арасында сауат ашу ерекше жандана бастады.

Ауыл жастары еркіндікті сезініп, өріс іздене бастаған кез еді. Қарқаралы қаласын ойрандаған зор уақиға ел үрейіне елес туғызды. Сонау Батыс Сибирь жерінде ақ бандылардан қалып қойған атамандар, олардың қанды қанжар серіктері ойда жоқта тұтқиылдан қалаға басып кіріп, қолға түскен партия мүшелерін, советтік басшы қызметкерлерді қырғынға ұшыратты. Бірақ ол бандылар қаһарман совет жауынгерлерінің қолынан Аягөз маңында қырғын тапты.

Бұл бандылардың сойқанды жорығы кең өріс алмағанымен, ел ішінің әлі совет тәртібіне жете мойын ұсына қоймаған атқамінер, бай-жуандарына аздап жел берді. Көрінеу бас көтермесе де, кейбір жұмыстарға кедергі жасаған да жайлары болды. Әрине, олардың ұсақ-түйек енжарлық істегеніне жол берілген жоқ. Еркіндік сәулесін сезініп, беті ашылып совет тәртібін орындауға белсене аттанған кедейлер уәкіл тәртіпке бағындыра соққы беріп отырды. Азамат соғысының аласапыран сораптары Арқа даласында да ерсілі-қарсылы жосылтып өтті: Анау Ресей орталығынан, Орал, Ақтөбе өлкелерінен Қытайды бет алып қашқан ақ бандылар дүркін-дүркін. ойрандап өткен болатын. Олардың кейбір тобы ел ішіне совет туын көтерген ер-азаматтарға кездесіп қолға да түсірілген болатын. Сондай дүрбелеңнен ел ішінде кейбір жерлерде мылтық, тіпті қол пулемет сияқты қарулар да қалып қойып, оны жинап алып тығып, кейбір жағдайда пайдаланушылар да табылып қалатын. Мына жоғарыдағы Қарқаралыға тұтқиылдан соқтыққан бандыларға бірлі-жарымдап тығынды мылтық, оқ-дәрі беріп және өздері істесе кеткендер де болды.

Ол кезде бір нәрсенің шеті шығып, науқанға айналса, маңызын жете ұғынбаған желөкпе уәкілдер асыра сілтеп, ел ішіне алуан түрлі даңғазалық туғызады. Әскери қару-жарақты жинауға ерік алып, аттанған кейбір бас бұзарлар ел ішінде аңшылықты кәсіп етіп, бірлі-жарым шиті, бытыра мылтық ұстағандардың тізімін алып, оларды да қый сыпыра жинап зарлатты. Оларға «бұл әскери қару емес, құс, қоян ататын жай қара мылтық» деген сөздер еленбеді.

***

Анада ат үсті келіп, қайтадан поляк майданына аттанып кеткен Мұқаметқали, бір күні Семейден ылаулап үйіне келіпті деген хабар алдым. Өң мен түстей қарасын көріп қайтқан, тілдесе алмай қалған досыма, хабарын ала салып амандаса бардым. Былтырғы көрген, әскери қару-жарақ асынған қалпында Мүхаметқали қуана қарсы алды. Мен келгенде Тәтеңнің кішкене үйі ауыл арасының адамдарына лық толы екен. Бәрінің аузын аша тыңдағаны Мұхаметқалидың қайда болғаны. Кімдермен айқасқаны. Сонау поляк елінің жер, суынан, елінен хабарсыз болса да, мына отырған қауымға Мұхаметқалидың майдан кешкен әскери қимылдарын айтқаны ертегі тәрізді. Кейбір ер көңілді Тілеу, Райыш сияқты ұғымы барларға қызықты. Ал, Айтқожа сияқты үрей, қорқақтарға Мұқаметқалидың әңгімесі қорқыныш. Мұқаметқали осы кейінгі поляк майданына барғанда, Белорус пен Украина, поляк шекараларында болған кейбір айқастарды әңгімеледі. Соның бірі украин жерінде көп уақытқа дейін бүлік салып, мазасыз болған Махно әрекеті жайында болды. Осы Махноның атымен бүлік салған бандының бір тобымен кенеттен кездесіп қалғанын айтты:

— Бізге әскери бөлімнен түн ішінде шапқыншы келді. «Махно бандысының бір тобы келіп, бүлік салып бассыздық істеп жатқан көрінеді. Соны орнынан басып, қолға түсіріндер» деген. Бұйрықты ала салып қарулы бір топ жауынгер бандылар жатқан деревняға тарттық. Таяп келіп, бір шоқ тоғайға бой тасалап, бір жауынгерді бандылардың отырған үйін анықтап біліп келуге жібердік. Ол бір ер жүрек және аса епті жігіт еді. «Революция үшін жан пида!» деп жөнелді. Біз сабырсыздана күтіп отырмыз. Біраз жер бауырлай жылжып жетті.

— Бәрін анықтадым. Ана бір тұрған үйде ойын-сауық құрып отыр. Есік алдыңда қауқиған жүндес бөрікті бір адам мылтық ұстап тұр. Өзі түн ішінде сол үйді көрсетіп тұрған тәрізді, — деп күлдірді.

Не де болса тәуекел етіп гранатты дайындап алып, мылтықты дайын ұстап екі серігіммен әлгі шолғыншы айтқан үйге бұқпантайлап келіп жеттім. Сол шолғыншы жігіт айтса айтқандай, үйді күзеткен адам сабалақ бөркінің жүні дудаланып ербиіп тұр. Қасымдағы бір жігітке ананы желкесінен бір түйіп, үнін шығармай алып кел дедім. Айтуым мұң екен, еңбектей жөнелді. Біз асыға күтіп отырмыз. Таянып барды да барысша бір-ақ қарғып төбеден бір түйіп, аузына қол орамалын тығып жіберіп, сүйретіп алып келді. Оның қол-аяғын байлап домалатып тастап, үйге келіп терезесінен қарасам, мәз-мейрам, толып отырған бандылар. Мына сияқты гранаттың біреуін от алар тетігіне қойып терезеден періп кеп жібердім, — дегенде бағанадан көзі ежірейіп, насыбайға толы танауы делдиіп отырған Айтқожа ұшып тұрды. — Терезенің көзін күйрете үй ішіне барып жарылған гранаттан үйдің күлі көкке ұшты, — дегенде Айтқожа үйден шыға жөнелді.

Айтқожаның үрей болып отырғанын андып, сезіп отырған Тілеу:

— Мұқаметқали, ақтың бандысына атқан бомбыңның дүмпуінен әлгі үрей ағаңның жүрек қабы жарылып кетпесе жарар еді. Сенің беліндегі ана бір бұжыр-бұжыр бомбыңды көргелі ол ағаңның үрейі қашып отырғанды, — деп елді күлдірді.,

Осы кезде сырттан алқам-салқам, омырауы даладай ашылған, еңсегей бойлы Түсіп мерген сәлем бере кірді. Үлкендермен сәлемдесіп, Мұқаметқалидың өне-бойын көзімен бір шолып:

— Шырағым Мұқаметқали, сенің төре болып келгеніңді естіп амандаса да, арыз да айта келдім, — деп бір тоқталып, көктемнің қара суық ызғырығынан тоңазыған бет-аузын сиректеу қоңырқай сақалын бір сипап:

— Амандаспай жатып арыз айтты деп сөкпе, жаныңа батқанда арызыңды айтатын адам бары да үлкен медеу екен, — деп Түсіп арман-кейістігінің ызғарын дем алысынан андатып тұрғандай болды.

— Түсеке, неге осынша қамыға сөйледіңіз, мен әзір ұлықтық істейтін әмір иесі болғаным жоқ. Майдан жорығынан жаңа босанып, мына Қарқаралы үйезіне бара жатырмын деп, аз сөзді Мұқаметқали осылай жауап қатты. Мұқаметқалидың Қарқаралыға бара жатырмын дегені өз арманының шешілер жеріне бара жатқандай сезінген Түсіп:

— Мұқаметқали, сен Қарқаралыға қызметке барсаң, менің жоғымды сен іздейтін болдың. Иә, менің жансақтап отырған ақ шитімді алып кеткен сол Қарқаралыдан шыққан Құсайын деген қазан бұзар, — деп өзінің мылтығынан айрылып келіп отырғанын шұбырта жөнелді.

— Хұдая, хұдауанда — деп бастайтын әдетімен, — балаларға көже-қатық болсын деп, үйреншікті кәсібім шитімді алып арқардың үзілмейтін жері мына Шақабай тауына бардым. Аманжол, Сарқол, Керегетастың қорымынан екі ешкісімен бір құлжаның кездесе кеткені. Мылтықтың оғы шамамен келіп бір қия тастың кезеңіткен жерінен бас бақсам, жануар аңырайып тұр екен. Не де болса құлжасын құлатайын деп қарсы тұрған құлжаның омырауын ала басып салдым. Жануар оршын барып мұрттай ұшыпты. Екі ешкі құлындай ұшып жоқ болды. Сол құлжаны ақтармалап, мүшелеп, біраз ет алып үйге оралдым. Тайдай құлжаның үлкен мүшелерін бір қуысқа тығып, үңгірді аң кірместей етіп бекітіп кеттім. Ел орынға отыра үйге келгенім сол еді. «Кеш жарық» деп екі бөгде адам кіріп келді. Біреуінің қолында бесатар, біреуі өзіміздің Жұманбай белсенді. Тізе бүкпестен:

— Біз сені күтіп отыр едік, мына Мотыш үйінде. Ана мылтығыңды, оқ-дәріңді тегіс бересің. Қарқаралының әскери бөлімінің бұйрығы бойынша барлық азаматтардың қолындағы оқпен атылатын қару-жарақ қазынаға алынады, — деп қолында бесатары бар, қутыңдаған сіреңке қара маған уәкілдік қағазын көрсетті.

— Мен хат танып жатқаным жоқ, есім шығып кетті. «Қарқаралының барлық коммунист қырып кеткен бандылардың жорығынан кейін осындай бұйрық шығып, оқпен атылатын мылтық атаулыны жиып алу тәртібі шықты. Қарсы келген кісіні сұраусыз атып тастауға уәкілдердің хақысы бар» деп Жұманбай әуені қалқандай, жерді тебінгідей етті, — деп Түсіп төмен қарап отырып қалды.

— Сіздің мылтық әскери мылтық емес. Неге алады, бұл бассыздық, — деп Мұқаметқали әдеттегі сұрлана қалатын әдетімен көзі қанталай ойнақшып, уәкілдің аты, әкесінің аты кім екен білдіңіз бе? — деді.

— Ол жерде есім шығып сұрай да алмадым. Артынан білдім, Хұсайын Малғарин деген екен. Жалғыз мен емес, ен аяғы бытыра мылтыққа дейін жинап әкетіпті, — деп Түсіп түнеріп отырып қалды. Түсіп әңгімесін тыңдап болып Мұқаметқали:

— Оларға бытыра, шиті мылтықтарды, аңшылардың ұсақ-түйек аң мылтығын жи деп ешкім айтпайды. «Шаш ал десе, бас алып жүрген басбұзарлар ғой», — дей Мұқаметқали сұрғылт көзін әлде бір ойға кеткендей Түсіптің ренішті өңіне қадады:

— Түсеке, мылтығыңыз Қарқаралы маңына барса табылады. Аман болсақ ол ақ шиті ешқайда сіңбес. Осы анадағы үш қасқырды бірден атып алған шитің ғой, — деп Мұқаметқали, сонау бір бала күніндегі Түсіп мергеннің далада кездесіп айтқан әңгімесін есіне түсірді.

Бағанағыдай емес, отырған жұрттың әңгімесі ел ішіне шыққан уәкілдер жайына көшіп, бейқам сөздерге айналған кезде, әлгінде үркіп шыққан Айтқожа да үйге кірді. Сонда де екі көзі Мұқаметқалидың белдігіндегі бұжыр гранатқа түскенде көзі жыпылықтап теріс айналып:

— Жарылса жаман дейді ғой. Ананың біреуінің өзі мына тұрған үйді қопарады дейді. Ойпыр-ай қандай күшті — деп қасындағы Раишты қолымен түртіп қойды. Айтқожаның үрей сужүректігін үнемі ажуа ететін Тілеу Мұқаметқалиға:

— Мұқаметқали, сенің ана беліндегі бомбаң мына орталықтың жотасын орнынан қопара ала ма? Күшті болса осыны бір орнынан көшіріп берші. Ауыл маңына кешкі мал келгенде, ит-құс осы орталық жотасын қалқалап, ымыртта тоқты-торымды ала қашып, Ұялыдан етекке жортуылға шыққан бөрінің соқпағы болып алды, — деп ойнақы әзілмен сөз бастады.

— Ойбай-ай, мына орталықты орнынан қопарса, Әйтекеңнің қорасын басып қалмай ма, — деп, танауы тарбиып, аузын аша тыңдап отырған Жұмабек жымыңдай Тілеуге қарады.

— Өй, тарбиған ит, сенін аузыңа ылғи маған деген пәле түсіп тұрады-ау осы. Жағынды уатайын ба, — деп Айтқожа Жұмабекке өктем сөйледі. Айтқожаның ожыраңдай бір нәрсені айтып қалғаны болмаса, қолын қоянға көтермейтін сужүректігін жеріне жете білетін қу бала Жұмабек күлімдей:

— Ақырын Айтеке, мен сізге жаным ашып айтып жатырмын. Орталықтың жотасы іргесімен қопарылса, сіздің қора қайда қашып құтылады, — деп Жұмабек тапқыр әзілмен Айтқожаны үрейлендіре түсті. Оған отырған жұрт ду күлді. Бір әредікте Жұмабек Мұқаметқалиға таяп келіп:

— Мұқа, мен өткен жазда Семейде болып, оқуға түсейін деп ізденіп едім, ешқайда түсе алмадым. Мұғалімдер күрсіне сауатың аз деп алмады. Школға жасым асып кеткен. Қайтсе де оқығым келеді. Сіз ақыл беріңізші, — деп өтінді.

Жұмабектің әкесіз өскен, балауса өмірінің кісі есігінде өтіп келе жатқанын жақсы білетін Мұқаметқали ойлана қарап:

— Сен кейінгі кезде Семейде былғары заводыңда істедің емес пе? Онда бірге істеген таныстарың бар емес пе?

— Бар, жүн жуатын-жерде істегенде де справке, алғам, Наурызбай ағаға айтып, — Жұмабек өзінің құнтты талапкерлігінен айғақ көрсетті.

— Онда, сен тура Семей Губкомының өзіне бар. Онда жұмысшы жастарға арнап ашылған бастауыш партия мектебі бар, соған түс. Мен оның бастығына хат берейін. Оған түсу үшін және өзің партияға түс. Мен рекомендация берейін. Менің рекомендацияма қоса өзіңді білетін ана тері заводының қарт жұмысшы коммунистерінің бір-екеуінен рекомендация ал, — деп Мұқаметқали Жұмабектің жолына жон көрсетіп ақыл айтты.

Мына сияқты ақыл, жетекшілік кеңесті Жұмабек тұңғыш естіп отыр. Ал, өзінің көкейіндегі арманының тиегі ағытылғандай қуанып танауы тарбия жымыңдап:

— Ал, Мұқа, мен ертеңнен қалмай Семейге аттандым, — деді.

— Он сапар болсын. Партияның жолы нағыз адамдықтың жолы, анау партшколға түсе қалсаң, жақсылап оқып шық, — леп Мұқаметқали алдыңғы беталысын әлі де күңгірт түсініп отырған Жұмабекті шұйлеп қойды.

V

Ауыл кедейлерінің сезімі ояна бастаған. Тек оларға сөзін қостар, дем берер адам табылса ду ете түсуге дайын. Әсіресе Жақсыбай тәрізді қанды шелек мазасыздана бастады. Оның жатса-тұрса көз алдыңа Әбен болысты арқаланып, ел ішіне істеген оғаш өктем қиянаттары тізбектеліп, сонау бір түк жазығы жоқ Тәтімді зар қақсатқаны есіне түскенде үйінде отыра алмады. Оның осыншама мазасыздануының бір түрткісі — Қондыбайдың шешесі Тәтібала кемпірдің зарлы үні еді. Мұқаметқали соғыс майданында болып ақтарды талқандаған әскерде болыпты. Және өзі коммунист екен. Сондай қаһарлы азамат болыпты дегенді естігелі: «Сол бір жұрағатым көзіме көрінсе, Қондыбайым тірілгендей болар едім. Жақсыбай, Жұманбай қанды шелектерден жалғызымның кегін алар едім. Жауыз салпы ауыз Әбеннің төбесінен жай түсіртер едім» деп сонау майданнан майдан кешіп жүрген Тәтім баласын қуат тұтқан үні құлағына саңқылдап естіліп тұрғандай сезілетін. Түнделетіп шауып Әбен ағасына келді. Онсыз да түнеріп, үрейсіз доғал ойы ұйқы-тұйқы болып отырған Әбен:

— Менен не ақыл табылады. Бағымнан айрылып, басым қаңғырған, егер ел ішінен мазаң кетсе, ана қалаға тартып кет. Көпшіліктің жиналған жері, жатақтағы жақын ағайындарымен селбес. Семейге қайық аузына кім сыймай жатыр, ұсақ кәсіпке кіріс, — деп өзінің бір кездегі қаңғырып барып, қағынып байып қайтқан жолын нұсқады. «Мергеннің теке атқан жері өзіне ыстық көрінеді» дегендей, Әбеннің байып та, кісілік, тауып қайтқан жері өзіне әлі де ыстық сол қалпында елестейді. Бірақ, ол күндердің күлі көкке ұшып, жұртынан жел ескенін әлі сезіне қоймағандай.

Жаны қысылып, жалғыз: ауыз сөз де болса жәрдем күтіп келген қамқоры қанды ауыз ағасының айтқаны көкейіне қонды. Бұрынғы жуандық көрсетіп, жұдырық билейтін күн жоқ. Құйрығын жымып, бір түнде боқтығын сүйретіп қалаға тартпақ болып үйіне оралды.

Елең-алаңда Әбен аулынан қайтқан Жақсыбайдың алдынан Тойғұлы кездесе кетті. Әдеттегі сасып сөйлейтін әдетімен:

— О, батыр, бозала таңдатып қайдан оралдың? — деп бұрынғы айтып қалған дағдысымен Тойғұлы Жақсыбаймен жадыраңқы амандасты.

— Мына байдың аулына барып едім, сонан ерте шығып кеттім. Атқа шөптері жоқ қой, далаға жіберуге болмайды, атым тілін тістеп тұрған соң, жата алмадым, — деп елең-алаңдағы суыт жүрісінің ізін бұлаң құйрыққа салды. Аңқау ақкөңіл Тойғұлы шын деп ұқты.

— Өзің ертелетіп қайда барасың? — деген Жақсыбайға.

— Мына тауға, әлгі жабағылы бие мен тайды айдап тастап ем, соны байқайын деп барам. Қарасын көріп, өрісін байқап қоймасам, қоз жазып қалам ғой, — деді.

— Әлгі Асықтың кемпірі Тәтімнің коммунист баласы келіпті, соған арыз айтам деп кетті деп еді. Қайтты ма? — деп батылдана сұрады.

— Қайтып келіпті. Тәтімнің ол баласы өзі қызылда болып ақтармен соғысқан большейбек дей ме, немене, Қарқаралыға кетіпті. «Кешікпей келем, мені тоса тұрыңдар» депті.

Тойғұлы осыны айтқанда, Жақсыбайдың қос қыртыс ерні көгеріп, кезі құрдың құйымшағындай қызара-бөртіп кетті.

— Е-е, сөйтіп пе? — деп, елеусіздеу тыңдаған болып жүріп кетті. Бұрынғының үстіне Тойғұлының мына сөзі төбесінен зіл тастап жібергендей болды. Жақсыбай бірнеше күндей ешкімнің көзіне көрінбей, түнделетіп жиналып, ескілеу торт аяқ арба тауып алып, бір түнде, Семей қайдасың деп жол тартты.

VI

Мұқаметқали ел ішімен Қарқаралыға аттанды. Бұрын барып көрмеген, бала күнінен аты құлағына көптен таныс қалаға жеткенше асыға жүрді. Қарқаралы тауының жайынан өзінің ақын ағасы Кішкілдің айтуынан естіген аңыз-жыр да болатын. Осыларды есіне түсіріп, көптен бері аңсаған Арқаның әсем өлкелерін аралап келеді. Абыралы, Берілі, Кент таулары, Түңлік өзендері, алыстан мұнарланып елес берген Қу, Едірей таулары бәрі де бұлдырап қалып жатыр, Әскери қару-жараққа бөленген қызыл әскер киімді уәкілді жолдағы ел сыйлай, бөгетсіз айтқан жеріне жеткізіп отырды.

Алыстан атын астанадай көретін Қарқаралының қаласын көргенде Мұқаметқали қомсына қарады. Анау Омбыдан бастап, сонау поляк майданына шейін жол тартқан жорық сапарында сан саңлақ қаланы көрген Мұқаметқалиға Қарқаралы шағын деревня тәрізді елестеді. Бар сұлулық аспанға өрлей біткен асқар шындар, самсаған қарағай, қайыңға бөленген сай-салалары алқабын аша қарсы алғандай еміренеді.

Мұқаметқали қалаға келісімен, үйездік әскери бөлімге келіп, губернадан әкелген жолдамасын тапсырды. Әскери бөлімде отырған жігіттер атын естіп, азамат соғысындағы ерлік істерінен хабардар екен, құрметтей қарсы алды. Осы көктемде ғана қалаға тұтқиылдан шабуыл жасап, ойран салған өткінші бандының әлегінен күйзеліп қалған қала, жасқанып қалған аз ғана коммунист жолдастар жабырқау екен.

Мұқаметқали үйездік партия комитетіне кіріп, өзінің қызмет жөнін айтып, олармен танысты. Жергілікті коммунис жолдастар Хасен Жанқашов, Тәкіш Бекбасов сияқты жас коммунистермен де кездесіп, жергілікті жағдайдан жан-жақты хабар алды.

— Сізге бір жауапты жұмыс тапсырса қарсы болмассыз, — деп аз отырып, — егер қарсы болмасаңыз, мына Жетісу елімен шектес Қотанбұлақ, Балқаш, Дағанды, Шұбартау болыстарына барып өткінші ақтардан қалған қару-жарақты жинап қайтсаңыз, — деп күлімдей қарады. Бұйрықтан көрі өтініші ретінде айтқан үйез бастығының сөзін Мұқаметқали ықылас көрсете қабылдап:

— Мен ол елдердің қонысын, тұрақтарын білмеймін ғой. Көшпелі елдің жайын, жол жөнін білетін басшы болмаса қиын ғой, — деп бөгелді.

— Басшы сол елдердің өзінен табылады. Олардың облыстық атқару комитеті, аудандық милиция адамдары жол-жоба, ел жайы дегенді өздері жауаптылығына алады. Соларды тек бағындыра пайдалана білу, батыл қимылдап, бұзық ойлы, жуан жұдырықтарды имендірер өжет, қайратты айбынды басшылық керек. Сол айбын қайратты сізден күтеміз, деді.

— Ондай үлкен сенім артсаңыздар, ақтауға дайынмын. Біз революция солдаты емеспіз бе, — деп Мұқаметқали күлді.

— Онда келістік. Ертеңнен бастап сол елдерге аттанасыз. Осы жерден жол серік, жөн білетін басшы қосамыз, — деп көңілдене сөйледі, әскери бастық. Мұқаметқалидың қасына ел жөнін білетін Сүтжан деген кексе милиционерді қосып берді.

Әңгімешіл, әрі аздап ән де айтып жіберетін Сүтжан, ел жайына да жетік екен. Ел ішінің барлық жайынан хабар ала отырып, алдымен Қотанбұлақ болысына алып келді. Болыстық атқару комитетінің көшпелі кеңсесін Жұмабек аулынан тапты.

Қызыл әскер командирлерінің формасын келістіре киіп, өнебойы қару-жараққа бөленген сұсты уәкілді көрген болыстық атқару комитетінің адамдары абыржи қарсы алды. Жөнін айтып, уәкілдік қағазымен таныстырып Мұқаметқали болатком адамдарынан ел жайын, сезікті қару-жарақ тыққан адамдарды сұрастырып тексеру жүргізді. Бұдан бұрын да бұл болысқа мылтық жия келген уәкілдер бар екен. Оларды іздетіп таптырып алды. Олар мылтық бар деген адамдарды қолға түсіре алмаған.

Мұқаметқали олармен ұзақ әңгімелесіп, әскери мылтығы бар деген біраз адамдардың тізімін ұқыптап жазып алды. Олардың көшіп, бой тасалап жүрген жерлерін, қай ауыл кеңеске қарайды, кіммен шектеседі. Өздерінің кәсіптері не? Осыларды жан-жақты тексерін біліп алды. Алдыңғы уәкілдің бірі жас комсомол Шәріпов Шәмел Мұқаметқалиға бір оңашасын тауып, өздерінің батылы бармаған, бандылық құрып жүрген бір атақты Қиық деген ұрыны баяндады. Бесатарды түйеге артып жүреді дейді. Өзі құралайды көзге ататын мерген көрінеді. Мен ана үлкен уәкілге соның ізіне түселік, деп айтып едім, ол: «қамалға қарсы шаба аламыз ба?» деп қабылдамады. Ал, Қиықтың осы ел ішінде байланысы болса керек. Егер оған іздеу салып, ізіне түсер болсаңыз, пәндәға сыр бермей, осы жердегі болатком ағасы коммунист Қасым Сарыбаевтың өзіне ғана айтып, соны басшыға алу керек, — деп комсомолдық құпиясын шертті.

Әлі өмір талқысына ысылмаған, балдырған комсомол жас жігіттің мына сияқты сыр айтып, өздерінің батылы бармаған жайды жасырмағаны Мұқаметқалиға қатты ұнады. Ол енді Сарыбаевты оңаша алып, Шәріпов айтқан бандит Қиықтың жайынан мәлімет сұрады. Қасым жана ғана келген әскери уәкілдің бандыдан хабардар болып, өзінің оны хабарлаудан кешігіп қалғанына қысылғандай сөз бастап:

— Сіз айыпқа қоя көрмеңіз. Оның жайын өзім айтып, соған тыйым салар шараны сізден сұрармын деп отыр едім. Сіз оның жайын кімнен хабарландыңыз? — деп бір ыңғайсыз жайда қалған қабақ көрсетті.

— Мен оның жайын жолшыбайғы елден естігенмін. Және осы өздеріне бізден бұрын келген уәкіл Шәріпов те айтты, — деп Мұқаметқали өзінің турашыл мінезіне салып ашып айтты. Сарыбаев енді Мұқаметқалиға ел ішінің жайын жан-жақты түсіндіре сөйлеп:

— Ол бір Қиық деген қаныпезер қашқын. Салықтан малын қорғап жүрген арам ниетін байларға да қорған болып, қолға түсірмей жүр. Осының қылтасын қиып, қолға бір түсірсеңіз жақсы-ақ болар еді, — деп өтініш айтты.

— Оны қолға түсіру үшін осы ел ішіндегі оның байланыс жасайтын ұясын анықтап, тезірек қолға алу керек. Және оның бәрін құпия жүргізу қажет. Егер сенімді адам табылса,

Қиықтың өзімен де байланыс жасау қажет. Солай есебін тауып ұстамаса, жасақ құрып майдан ашар тұрақты топ емес қой, — деп Мұқаметқали салмақты болатком бастығының өзіне салды.

— Онда маған бір-екі күнге мұрсат беріңіз. Мен осы сіз айтқан тәртіппен анықтап адам іріктеп көрейін, — деген сөзін айтып Сарыбаев екі күнге кеңшілік алды. Мұқаметқали алдыңғы уәкілдерді қасына алып, Дағанды болысының шеткері бір ауылына барып түсті. Бір топ уәкіл келіп түскен ауыл сыр білдірмегенсіп, барлық ықласымен құрмет көрсетіп жатыр. Ауыл адамдары елеңдеп, әскери уәкілге іштей қауіптене қарайды. Ауыл иесі Қойгелді орта дәулетті момын адам болатын. «Әлде-кімдер жала жауып, өсек жүргізіп пәле салды ма?» деп те ойланады. Ерсілі-қарсылы шабуылдап мылтық іздеушілер науқаны басталғалы Қойгелдіде зәре болмайтын.

Өйткені жаны қысылған бір сұрқия өзі тығып жүрген мылтығын әкеліп, ауыл маңына тастай салып, уәкілге айтып, үстінен түсірсе қайда құтылады. Өз қолы cay асыға, бүктеулі бір уыс қағазды ұстай болаткомның болғанымен, жаладан жаны шошиды.

Осындай көңілдене сөйлесіп отырғанда, сырттан асыға, бүктеулі бір уыс қағазды ұстай болаткомның курьері кіріп келді. Келе амандық айта асығыс ентіге бүктеулі қағазды Мұқаметқалиға ұсынды. Қағазды алып, бүктеуін жазды да, «оны» деп қасындағы Шәріповке берді. Ол бадырайған үлкен көзін жыпылықтата қағазға қадап:

— Болатком Сарыбаев жазыпты. «Осы Ағады болысымен Шұбартау болысының шекарасына Семейден шыққан бір топ уәкіл елді бөріктіріп, бетімен көрінген ауылға тінту жасап, мылтық іздейді дейді. Соны сізге шапқыншы жіберіп хабарлап отырмын. Мүмкін болса олардың кім екенін анықтап тексерсеңіз екен» депті. Мұқаметқали қағаз алып келген жігіттен.

— Олардың қазір қайда екенінен хабарың бар ма?

— Бізге хабарлаған ауыл белгілі, — деп түсіндіре бастады.

— Бұл да бассыздықтың бір түрі ғой. Семейден Қарқаралыға хабарласпай қалай уәкіл шығады. Ол мүмкін емес. Ондай бассыздарды тез қолға түсіру керек... Ат дайындатыңдар, тез жүрелік, — деді Мұқаметқали.

Айтылған сәтте ат дайын болды. Мұқаметқали өзі қару-жарағын асынып, қасына екі ғана кісі алып, әлгі келген курьерді басшы етіп атқа мінді. Ерткен екі серігінің бірі комсомол Шәріпов еді. Ол Мұқаметқалидың осы бір жолындағы батыл да тапқыр қимылын дәміктіре әңгіме етеді. Осы жерде сол Шәріповке сөз беріп, соған айтқызайықшы:

— Біз Қойгелді аулынан кештете шықтық, — деп бастады Шәмел жолдас әңгімесін. — Сарыбаевтың хабаршысының айтқан жобасымен түнделетіп жүріп отырып шөл жақ ішіндегі бір ауылға келдік. Ауыл бір тайпа елдің шеті екен. Түнделетіп жүрген мылтық асынған бізді үрейлене қарсы алды. Біз олар шошынарлық ешбір оғаш қимыл көрсеткеніміз жоқ. Ауылдың орта жеріндегі бір үйге келіп ат басын тартып дыбыс беріп ек, үйден әлсіздеу әйел дыбысы шығып:

— Ә-ә! — деп күмілжіді. Үрейленіп қорыққан адамның жайын ұғып біз оған жай салмақты үнмен:

— Құдайы қонақпыз, — деді. Біраз бөгелістен кейін үйден шапанын бос жамылған егде, сақалды адам шықты. Бізге үрейлене қарап:

— Шырақтарым, азаматтар екенсіңдер ғой. Түсіңдер. Жатып қалып ек, үйге от жағып жарық қылғанша сабыр етіңіздер, — деп үйіне қайта кіріп кетті. Біз аттан түсіп, жаяулап бой жазып біраз күттік. Әлден уақытта әлгі кісі қайта шығып:

— Қонақтар, үйге кіріңіздер, — деп шақырды. Едел-жедел ержетіп қалған екі ересек бала, орта жастағы саргідір әйел құрметтей қарсы алды. Біз ат қағып шаршап қалыппыз. Келе жантая-жантая кетіп дем алдық. Біразда шай да дайын болды. Дастарқанға отырған кезде, бізге сәлемдесе бірнеше жігіттер де келіп қалды. Біразда үй иесі хабарлаған болса керек. Олар ауыл кеңесі, хатшы қызметкерлер екен. Жон айтысып отырысымен, сөзді солар бастап, Семейден шыққан мылтық жинаушы «уәкіл» Тіркеубаев Садыр деген жігіттің осы ауылға келіп жасаған оспадар қылығын баяндады.

— Онда сіздермен ашық сөйлеселік. Біздің іздеп шыққанымыз, сол Семейден шығып осы елге келіп бетімен жүрген уәкілдермен кездесу еді. Олар сіздің ауылда да болған екен ғой. Олар қашан осы ауылда болды? Одан кейін қайда барды? Бізге сол керек, — деп Мұқаметқали сөз бастаған жігіттен анықтама жауап күтті.

— Олар кеше ғана осы ауылдан аттанды. «Мылтықты қайда тықтыңдар, табасыңдар, таппасаңдар көретіндерің осы — деп тамам ауылдың әйел, еркегін жинап алып дөңгелете отырғызып, алдымен отырған елдің басынан асыра бірнеше рет мылтық атып зәріні алды. Онан кейін Тіркеубаев Садырдың өзі сондай ұятсыздық істеді. Сол топта отырған үлкендердің басына шаптырып дәретін шашып қорлады. Онымен де қоймай, үйме-үй жұрт тінту жасап, кейбір үйден асыл мүлкін де алып кетті, деп барлық жайды айтып өтті. Мұқаметқали ауыл жігітінің сөзін тыңдап болып:

— Олардың қай жаққа бет алғанын, қайда барар бетінен хабарларың бар ма? Және бір нәрсені анықтап айта аласыңдар ма? Өздері неше адам? Қанша қару-жарақтары бар? — деген сұраққа.

— Өздері төрт адам. Ал, осы елдің ішінен өздеріне ертіп алған жолбасшы адамдары бар. Ана төртеуінің де бесатар мылтығы бар. Тіркеубаевтың өзінің екі мылтығына жарыстыра байланып алған жана тапаншасы бар.

— Бұл елдің ішінен ешкімнен мылтық тапты ма? — деген Мұқаметқали сұрағына.

— Қазыналық бесатар мылтық тапқан жоқ. Екі адамның қосауыз мылтықтарын алып кетті.

— Енді олардың іс-әрекеті айқын болды. Оларды біз қалай да қапысын тауып қолға түсіруіміз керек. Ол үшін сендер жергілікті қызметкерлер осы түнде атқа мініңдер. Солардың ізіне түсіп қайда барғанын анықтандар. Бірақ, олардың ізіне түскендеріңді ешкім білмесін. Сендермен бірге біздің бір адам атқа мінеді, — деп алдағы істің, жоспарын жорамалдап. — Біз бұл ауылдан таңертең аттанамыз, сендер осы түнде олардың қайда бет алғанын анықтап бізге хабарлаңдар. Өздерің жансыздап ізіне түсіңдер, — деп әскери тапсырма берді.

Ауыл кеңес хатшысы тағы бір жершіл жігітті алып, бізден Сүтжанды алып атқа мінді. Біз дем алып жатып қалдық. Таң рауандап келе жатқанда, Сүтжандардан бізге хабаршы келді. Ауыл кеңес хатшысы құпия хабарлау жазыпты: «Олар онша алысқа кетпепті. Бұл жақта да сол бұзақылықтарын істеп жатқан көрінеді. Біз сіздерді Жауырдың түбінде отырған ауылдан күтеміз. Кешіге көрмеңіздер, — деп жазыпты.

Хабарды алысымен хат әкелген жігітті басшы етіп атқа мінгізді. Жеделдете жұрт отырып Жауыр тауының бауырындағы бұлақта бізді тосып отырған жігіттерге қосылдық. Олар Тіркеубаевтың түсіп аттанған жерін анықтап, бүгін күндіз қайда болмақ, одан қайда бармақ бетін анықтап келіп отыр екен. Ендігі әңгіме оларды қарсыластырмай, түнделетіп қапьща басу әдісі ойланылды. Ол үшін Тіркеубаевтардың шеткері беталысын долбарлап, алдың кес-кестей, шел жағына шықтық. Сол жерден бір адамды құпия жіберіп, олардың кешке түсетін ауылын қадағалап біліп қайтуға аттандырдық. Өзіңіз осы тұстағы бір бұлаққа келіп бекініп, кешті күттік.

Күн бата жіберген хабаршы жігіт те келді. Тіркеубаевтардың түскен ауылын көріп, қанша адам барын анықтап айтып келді. Хабаршы жігіттің айтуымен ауылдың отырған жерін, оған қалай барып дабырсыз жатқан жерінде басып алу әдісін ойласып кеңесіп алдық. Ел жатар мезгілді мөлшерлеп атқа міндік. Мұқаметқалидың басқаруымен жүріп отырып, ай сәулесімен ауыл қарасын долбарлап алып үшке бөліндік. Мұқаметқали өзі бағанағы басшы жігітті алып ауыл алдыңдағы дөңесті бетке ұстап тура ауылға тартты. Біз екі-екіден бөлініп ауылдың ел жағынан және шөл жағынан бет қойдық. Бой тасалай жүріп отырып Тіркеубаевтар жатқан үйге тура келіп топырлай аттан түсе-түсе қалып, Мұқаметқали наганын қолына алып:

— Кім бар, аш есікті — деп ақырды. Оның жанындағы серігі киіз үйдің жадағай есігін ашып жіберіп «тұрындар!» деп ақырды. Тіркеубаев: «Кімсіңдер, қоқаңдап! деп қыр көрсетпек болып, ербиіп орнынан тұра бергенде наганын кезеп Мұқаметқали:

— Бандит, қозғалма, атыласың! деп ақырып еді. Тіркеубаев үнсіз отыра кетті. Басқалары сүмірейіп төсектерінен сырғып қатарласа шоқиды. Сонша болмады, кәрәсін лампы да жағылды. Тіркеубаевтардың барлық қару-жарағын алып, өздерін шеттегі бір қараша үйге қамап, таң атқанша күзеттіріп қойдық.

VII

Осы кейінгі үш-төрт күннің ішінде Дағанды, Шұбартау болыстарына ойран салған оспадар уәкіл Тіркеубаевтың үні бірақ сәтте өшті. Оның қақпан басып, қара жүз болып басынан ерік кетіп түйеге мінгесіп Семейге айдалғанын көрген жұрт, Мұқаметқалидың батыл да пәрменді қимылын аңызға айналдырып, түрлендіріп бірінен бірі іліп әкетті. Ендігі үлкен айқас Қиықпен қырқысар сәтке шұйілуде еді. Екі күнге мүрсатана сұраған Сарыбаевтан хабар күтіп отырғанда, аудандық милицияның екі адамын ертіп өзі келді. Амандық артынан сөзді Қасым Сарыбаевтың өзі бастап, Тіркеубаевтардың тірсегін қиған хабар ел ішінен тарап, Қиықтың да одан хабардар болғаны жайлы сөз етіп:

— Менің жіберген хабарлаушы адамым Қиықтың ел ішіндегі байланысы бар адамдарын анықтап, біліп келді. Ал, Қиықтың өзіне жіберген кісім оған жолыға алмаған. Өйткені Қиық сіздің Тіркеубаевтарды тұтқындаған хабарыңды естіп мүлде сақтана бастаған көрінеді. Ана барлаушылар Қиықтың осы күнде қайда екенін, қай тұста қандай ауылмен байланысын анықтапты. Қазірден қамтып, тезірек қимылдап оны қолға түсірмесе, сырғып кетуі мүмкін, — деп өзінің шешімін айтты.

— Біздің де күткеніміз осы хабар еді. Біз дайынбыз. Бірақ, оның жатқан бекінер жеріне, бастап өзің алып жүресің. Ана барлауға барған адамың қайда? Өзі сенімді ме, сақ бол! — деп Мұқаметқали Сарыбаевтың өзіне жол бастауды жүктеді.

Сол түнде атқа міндік. Қиықтың кейінгі аттанған ауылы Балқашқа қарай созылған Жауыр даласының шөлейтті белдеуінде ме деп, бастаған жершіл басшы алға түсіп жортып берді. Қос-қос аттан сайлап мінген сәйгүліктер ауыздықпен алысады. Түн ортасы таянып қалған кезде, жолбасшы тұра қалып дыбыс тыңдады. «Алыста самарқау үрген ит дауысы естіледі. Біз енді тездетіп, ауылдың шөл жағына шығалық. Егер бұл жаққа қатынаса қалса, алдынан жолын кесеміз. Ал, бізді сезініп яки мына ауылдан хабар берем деуші болса, жолын кесіп қолға түсіреміз» деп жолбасшы өз жобасын айтты. Оның айтқанын дұрыс көріп, жеделдете жүріп, ит дауысы естілген ауылдың шел жағына шығып, бір ойпат өзекке бекіндік. Сол жерден әлгі сезікті ауылға шолғыншы жіберіп, барлау жасаттық. Ол ауыл Сарыбаевтың барлаушысы аңғарғандай Қиықпен байланысы бар екені сезілді. Өйткені барлауға барған екі жігіт олардың ауылы маңында күзетші жүргенін және белдеуде ат, бекіністе адамдар барын анықтап келді. Не де болса қапыда қалмалық деген шешімге келіп бой тасалай жылға-жылғамен ауылға жақын келіп торуылшы жібердік.

Барған жігіттер көп күттірген жоқ. Айнала тыныштық, алдыңғы барлаушылар көріп келген күзет адамдары аттан түскен. Ауыл жайлана жатқанға ұқсайды деп хабарлады. Не де болса ауылға тобымызбен лап қоя жетіп барып ортадағы ақ үйлі ауылға Мұқаметқали өзі бастап бір топ адаммен барып ат ойната, аспанға бір-екі рет мылтық атып, жатқан елді өре тұрғызды. Қапыда қаптап келген қарулы адамнан сезіктене жатқан ауыл адамы ұйпа-тұйпа топталып далаға шықты. Әмірлі үнмен Мұқаметқали:

— Кім де кімнің қолында, үйінде мылтық, қылыш сияқты қару болса тастаңдар. Және қолдарыңды көтеріп былай шығыңдар, — деп бұйырды.

— Мылтық ұстамаймыз, қару-жарақ дегенді білмейміз, — деп шуылдады.

Олай болса орындарыңнан қозғалма — деп бұйырып, Мұқаметқали:

— Жігіттер, мына үйлерді қарап шығыңдар, — деп өзі аттан түсіп, ұйлығып тұрған жұртқа жақындап:

— Қауіптенбеңіздер, біздің адамдар тек мылтық қарайды, бүлдіргелеріңе тимейді, — деп тұрған жұртты тыныштандырды. Біразда үй-іші қарап, қару-жарақ іздеген жігіттер де келді. «Мылтық жоқ. Бәрін қарадық» деп Мұқаметқалиға хабарлады. Сарыбаевтың хабарлауы арқылы Қиықпен байланысы бар деген екі адам сол жерде тұтқынға алынды. Оларды бөлек үйге отырғызып тексеру жүргізілді. Бірақ олар азар да безер болып, Қиықпен байланыстары барын мойындамады. «Мылтық та, тентекте Қиықтың өз қолында, біз ешнәрсе білмейміз» деп безеріп отырып алды. Оларды жеке-жеке тексеріп қыстағанда Тынымбай деген Қиықтың досы барлық жайды мойнына алып, Қиықтың кеше ғана осы ауылдан аттанғанын, қайда болатынын айтып берді. Ең керекті тіл табылып, Тынымбайды жазаламауға уәде беріп және оны Қиықтың қаһарынан қорғауға серт айтып ертіп алдық. Ертеңінде осы ауылда болып, ат тынықтырып, адамдарға демалғызып, Тынымбайды басшы етіп Қиықтың байланыс жасап, бой тасалап жүрген ауылына кештете таяп келіп, ауыл маңына барлаушы жібердік. Өзіміз бой тасалап бір далада тұр едік, солтүстік бүйірден бір топ қарулы адам шыға келді. Ойламаған жерден қарсы шыға келген топтан аздап сескене бөгелістеп қалдық. Бізден олар да шошыған болар, бізді имендірмек болды ма, аспанға басымыздан асыра екі рет мылтық атып қыр көрсетті.

— Жігіттер, мынау сол бандының өзі болды ғой, қарсы мылтық атпаңдар. Адам өлімі болмасын. Кейін шегініңдер, — деп Мұқаметқали қабақша қырқаның ығына түсе берді.

— Ал енді, топтанбай бөлініңдер, бытырай аттарыңнан түсе-түсе қалып жаяулап атой күтіңдер. Атой болғанда да дәлдеп кісіге атпаңдар — деп Мұқаметқали тағы басқарушылық айтты.

Тапсырманы алып жаяулап мылтықты әзірлеп отырғанда біз бой тасалап отырған қабақтан қиқулап қаптай ат қойды. Тасырлата мылтықтан да оқ жаудырып келеді. Енді атты адамды дәлдеп ата бастады. Біреуінің оғы алдыңғы иек артпада атын ұстап хабарлаушы болып отырған Хакім деген миллиционердің атына тиіп қалпақтай ұшырды.

— Ал, атыңдар! — деген атой болғанда, біз де оқ жаудыра бастадық. Бандылардың басшысы астында есік пен төрдей қара көк аты бар, Қиық қиқулап:

— Біріңде тірі кетпейсің, қырамын, — деп айқайлап тұп-тура Мұқаметқали тосып отырған тұстан аса ат қойды.

Осы сәтте мына қаныпезердің дандайсыған айқайына қаны қызған болар, Мұқаметқали маузермен дәлдеп тұрып басып салды. Мерген қолдан дәлдеп атылған оқ жазымсыз жан жерінен тиген болар, атынан қалбағай ойнап ұшып түсті. Басшысы ұшып түскенін көрген бандылардың бір-екеуі «ой, бауырымдап» Қиықтың қасына келе аттарынан құлап түсіп, қалғаны шетіне бытырай тұра қашты.

— Қуыңдар, аналарды, бірін де босатпаңдар! — деп Мұқаметқали өзі аттан жығылған Қиықтың айналасында топырлаған бандылардың тобын қарауылдап көп ұзамай екі жолдасымен тұрып қалды. Қашқан жауда береке бола ма, әрқайсысын әр жерден ұстап алып келді. Сол жерде болатком адамдары бар, милиция қызметкерлері бар, болған уақиғаны бейнелеп акт жазып, ішінде болған адамдарға қол қойғызып тиянақтап алып, анау Қиықтарға бекініс болған ауылға келіп, тінту жүргізіп, біраз мылтық, оқ, қылыш аспаптар алынды. Қиықтың сүйегін серіктері сұрап алып жерлеуге әкетті.

Шеткері қиғаштай келіп, бой тасалап, онша бағына қоймай жүрген бірнеше ауылды қайта көшіріп ел ішіне қостық. Оларға совет тәртібінен түсінік беріп, бірнеше күн қоғам жұмысы жүргізілді. Сол бір кезде дүрбелеңді арқаланып жергілікті советке бағына қоймай шеткері леп жүрген ауылдардың бәрі дерлік шаруасы есепке алынып, ауылдық кеңес көлемі белгіленіп, біраз жұмыстар істелді. Осымен қыңыратқып, ойқастап жүрген ауылдардың желігі басылып, ел іші тиыштала, ол аймақтан мылтық жинау науқаны аяқталды.

СЕГІЗІНШІ ТАРАУ

I

Қатарлы халық атанып, өз тізгінін қолға алу — бір кезде бұратаналар есебінде жүрген біздің елімізге қандай үлкен бақыт. Сол бақытқа қолын жеткізіп, іргелі ел қатарына теңеген Ұлы Октябрь революциясы, коммунист партиясы екенін түсінген қалың бұқара қуанышы қойнына сыймай қарсы алды. Ақындар тілі алмастай асыл жырлар толғады. Қуанышын құрғақ сөзбен емес, өнерімен, ойын-сауығымен, тұлпарының тұяғынан шаң, боратып қарсы алу халықтық дәстүрін еліміз есіне алды. Арқаның асқар белесі Қарқаралы үйезіне қараған елдің халқынан Семей губерниясынан автономияға арнап той өткізуге рұқсат сұралды.

Халық тілегін бетінен қағар қатал заманның күлі көкке ұшқан. Үйез тілегі гүбірне асып, сонау Орынбордағы орталыққа жетті. «Халық тілегі қабылдансын. Тойларын өздерінің күшімен, қалауларымен өткізуге рұқсат етілсін» деген қабылдау хабар да жетті. Семей губірналық атқару комитетінен, партия ұйымынан арнаулы уәкілдер тұңғыш тойды басқаруға баратын болып шешілді.

Тойдың хабары облыстық атқару комитеттеріне жеткізіліп, үлкен ат шабыс, балуан күрес, ұлт ойындарының барлық түрі жүргізіледі. Соған халық өнерпаздары тегіс қатынасатын болсын, бәйгіге қосылар жүйріктер, балтыры балғын жігіттер қапы қалмасын. Ән мен күйдің саңлақтары қапысыз қатынассын. Тойға тігілер үйлер сән-салтанатымен әкеліп тігілсін деген үйездің атқару комитеті мен укомнан жазылған қатынас хатты халық асқан ықыласпен қарсы алды. Әр болыстың өз көлеміне әйгілі, аяғының желі бар ат, желігі бар жігіттерін, әнші-күйші өнерпаздарын әзірлеп, тамаша дайындықпен Қарқаралы қаласына еңіс Ертіс арнасына созылған сыртқы алқабы Сыр мен Сарысуды көбелеп, оңтүстігі — Балқашты балақтап, Аягөзді алқымдап жатқан жалпақ ел, әсем көшін шұбалтып, сәйгүлік саңлағын ойнақтатып жол тартты.

II

Тұңғыш тойдың басталар күні де жақындады. Алыстағы болыстардан салқар-салқар көштер келіп, Жырым бұлағына, Шортанды көліне үйді тігіп жайланып жатыр. Халықтың қалауымен жабдық-жарақты өздері міндетіне алған болыстық ұйымдар сән-салтанатын келістіре мәнерлеуге барынша күш салған. Осы тұңғыш тойға басшылық етуге гүберна атынан баратын уәкілдер той басшылары белгіленді. Губерналық атқару комитетінің мүшесі Жақсылық Төленов, атқару комитетінің хатшысы Мұхтар Әуезов, осылар бастап бір топ азаматтар «Қарқаралы Қазылық қайдасың» деп жол тартты. Жақсылық Төленов ертедегі кәсібі етікшілдік, балуан денелі, батыр мінезді жаны сері әңгімешіл де, ақындық өнері де бар адам болатын. Арабша қолхат білетін сауаты бар. Қалада кәсіп істеп тұрғандықтан аздап орысша да жауаптаса алатын. Жақсылықты кеңседе кездесіп сәлемдескені болмаса, оның жөн-жайына Мұхтардың таныстығы жоқ-ты. Енді атпен сапар шегетін ұзақ жолға бірге аттанды. Бекеттерге байланған почта аттары жегілген тарантас арбаға тізелесе отырып тіл тебіреністі. Қашан үйірлесіп сөйлескенше тұйық қоңыр отыратын Мұхтар түйіліп ойда отыра берді. Өзі әңгімешіл, ақкөңіл Жақсылық:

— Мұхтар, шырағым, атынды, қызметіңді білем, бірақ сапарлас, мәжілістес болып көрмеген едім. Бір әңгіме айтшы, тіл қатыса, кеңесе отыралық, — деп Мұхтардан әңгіме сұрады. Мұхтардың бала күнінен бойындағы бір әдеті өзінен әңгіме айт деп ертегіші еткісі келген адамды ұнатпайтын. Ал, әңгімеден әңгіме туып сөз қозғалып кетсе ешкімге сұратпай-ақ әлдеқайдағы алыстан аса бір қызықты жайды хикаялап кететін. Жақаңның аңғал да аңқылдақ мінезін байқай қалған Мұхтар:

— Жақа, «аға тұрып іні сөйлегеннен без, әліне қарамай ірі сөйлегеннен без» деген атамыздың мақалы бар емес пе. Сіз тұрғанда маған не жоқ, — деп жымия күлді. Жас серіктесінің аяқ тастасын аңғара қалған Жақсылық сөзді өзі бастады.

— Иә, Мұхтар-жан, орынды айттың. «Көпті көрген біледі, алысты жүрген біледі дейді халық даналағы. Мен осы жасым ішінде бірсыпыра жерді көрдім. Бірсыпыра адамдармен кездесіп, табақтас та, сапарлас та болдым. Мен сонау ер Найман елінде біраз жыл болғаным бар. Сол елде ақын Әсетті кездестіріп біраз дәмдес болдым. Әсет Абай ауылында болған екен. Абайдан қоп тағылым алған. Өзіне Абайдың айтқаны бір сынын айтып, әділ айтылғанына сүйсінетін еді.

— Жақа, Абай қандай сын айтқан екен, есіңізде бар ма? — деп Мұхтар іле сұрай қойды.

— Ол өзі онша үлкен сын емес, екен. Бірақ,: Әсет: «Өзіме өмірлік сабақ болды» деуші еді. «Өнер ізденіп талпынып жүрген кезім, әдейі іздеп Абай аулына бардым. Ән салам, өлең айтам, бар қолымнан келері сол, осы өнерімді Абай алдыңда бір сермесем деп келдім. Абай алды ылғи мәжіліс болады екен. Бірақ, бет-бетімен сөйлеу, жәй ауылдардағыдай жамырама емес, Абай алды бір ізетті тәртіп екен. Отырған жұрт Абай аузына қарайды. Бір әредікте мені ертіп барған Шаған болысына қараған бір беделді адам еді. Сол кісі Абайдан рұқсат сұрап: «Абай аға, мына бір жігіт ән салатын өнері бар. Осының әнін тыңдасақ, соған рұқсат етесіз бе?» деді. Абай әлгі адамға жымия қарап:

— Әншінің аты кім? Жөнін айтпайсың ба? — деп жылы шырай білдірді. Абайдың мына сұрағына ол қысылған да, қымсынған да жоқ менің атымды, жөнімді айтып таратып берді. Әнге рұқсат болды. Қолыма берген домбыраны безектетіп, құлақ күйін құлшындыра Абай алдыңда үнімнің жеткенінше бір шырқайын деп, пәрменді айқайға басып, өзімше толғамды ырғақпен аяқтадым. Отырған жұрт сүйсінгендей жымыңдасып, біріне-бірі әлденені сыбырлап жатыр. Абай аузынан әлі лебіз шыққан жоқ. Еркіндік тиді, — деп мен де «соқтыра бермедім. Осы әннен соз қозғалып Абай сөйлеп кетті.

— Ән де, күй де адамның ішкі сезіміне эсер бере, ұйықтаған ойға қозғау салса керек. Ән әсерлі болу үшін, барынша шарылдап айқайлай бажылдауда емес, ән баяу басталып, толғана әуендеп әсем ырғақпен нақысты мәнермен аяқтап жүрек қылың шертсе ғана адам жанына жарады. Біздің әншілердің көбі үнінің зор, тынысының кең екенін мақтан көріп әнді барынша өңеші қызарғанша айқаймен әсерлендірмек болады. Ол ән емес, айқайға айналып кетеді. Естушінің құлағын жаңғырықтырып, тұла бойын түршіктіреді. Күй де солай. Аласұра екпіндете тартып, адыраңдай жосыған күй де көңілге қона бермейді. Домбыраның шегінен шертіліп шыққан назды, сылқым үн ғана адам жанын тербейді, — деп біраз отырып, әрбір елдің ән, күй аспабына сын айта, бұрын ойға келмеген аса нәзік сырларды айтып кетті. Маған Абайдың, осы біраз сөзі өмірлік сабақ болды. Қолыма домбыра алып ән қозғарда кірпігін қақпай, ойлы көзі өңменімнен өте сынай қараған Абай елестеді, — деп Әсет өзінің Абайға деген аса зор сыйлы ойын айтып еді. Менің өмірдегі өз арманым, Абай алдыңда болып, мәжілісін тыңдай алмадым. Ол кісінің өлеңдері кітап болып шыққалы ертелі-кеш қолымнан түсірмейтін ақылшым болды, — деп Жақсылық, Абай жөніндегі өзінің бас ұра бағынатын сырын шертті.

Оқымаған сауаты аз, кедеймін деп кеудесін қаққан белсенді деп түсінетін Жақсылықтың мына әңгімелерін тыңдағаннан кейін Мұхтар толғана ойға кетті. Сол бір кездегі халық даналығына қайрыла баға берер бермейтін азды-көпті оқуын әлемнен жоғары бағалап шәниіп жүретін кейбір замандастарын еске алып, Жақсылықтың мына түсінігіне сондай разылана қарады. Жақсылықтың ана бір дүрбелең жылдарда затонның жүн, тері заводтарындағы жұмысшыларға үн қосып «Жұмсат» деген ұйым ашып большевик болғанын, тек ұсақ жанжал қойлық деп санайтын ойын енді қайта тексеріп, тіпті әншейін ойсыз көтерілген үн емес, түнекте түбірі бар сезім дүбірі екен ғой деп ойлады. Бірақ, бұл жерде өзінен жасы үлкен жаңа тіл үйріліскен адамның ондай сырына баруды ылайықсыз көрді.

Бекет аттарымен үдере жұрт отырып, Арқаның асқар шыңының бірі Қарақаралы тауының алқабына келіп, қаласына жақындағанда, қала маңының дуылдаған тойшылар тобына кездесті. Жырым бұлағынан өтіп, бәйге төбеге таяна бергенде қала жақтан екі жорға атқа мінген, пұшпақ бөріктерін жекей киіп, сәндене тайпалтқан жігіт алдарынан шыға көлденеңдеп сәлемдесіп:

— Біз сіздерді қарсы алуға шыққан даяшымыз. Сіздер Семейден шыққан етікші жандарал бастаған қонақтар боларсыздар, — деп жымия күліп тіл қатты. «Етікші жандарал» деген сөзге Жақан шамданбай, күле әзіл айтып:

— Ә, өзіміздің ауылдың сөз соқтылары екен ғой. Иә, сол тосқан қонақтарың біз боламыз. Ал, бастаңдар! — деді.

Жақсылықтың мына жігіттердің ойнақы қалжың сөзіне шамданбай қайта күле қарсы алғанына Мұхтар іштей жымиып, осы сөздің қайдан шыққанын білгісі келіп:

— Жақа, сіздің Қарқаралыға мәшһүр атыңыз басқа екен ғой,

— деп жайдарылана күлді.

— Иә, Мұхтаржан, маған «етікші жандарал» деген атты өзіміздің мына Шаншар аталарымыздың, тілмарлары ғой қойып жүрген. Ол аттың пайда болуында да өзіндік тарихы бар, — деп Жақаң өткен жылғы Қарқаралыға келген жүрісін есіне алды. Бірақ, ол жүрісінің әңгімесін жас серіктесіне кең отырып айтуды ылайық көріп: — Мұхтаржан, ол әңгімемді мына даяшылардың қонақ үйіне жайғасқан соң айтармын, — деп даяшылардың бастауымен қонақ үйге тартты:

— Сіздерге қаланың қонақ үйі онша таңсық емес қой деп, көгалды қол жағасына тігілген ақ үйді әзірлейміз. Оған қарсы болмассыздар, — деп бастаушы жігіт ауыздықпен алысқан ақжал шабдар жорғасын тайпалта Шортанды көлінің алқабына қарай тарта жөнелді. Бастаушының атының басы келіп тірелген ақ үйге уәкілдер келіп тарантастан түскенде, алдарынан өндірдей әдемі киінген жас жігіттер шығып сәлем бере қарсы алды.

— Жоғарылатыңыздар, хош келіпсіздер, құрметті қонақтар — деп бір топ қыз-келіншектер шықты.

«Міне, той осылай басталса» керек» деп ойлады Мұхтар. Есігінен төріне дейін жайылған қалы кілемдер, асыл жасаулармен безелген ақ үйдің төріне жайылған көрпе, жапырылта қойылған жастықтар: «жантай, дем ал!» дегендей жайнап тұр. Көптен бері мына сияқты салтанатты ата-ана мекенін, киіз үйдің сәнді-сайлы төрін сағынған Мұхтар қуана келіп Жақаңмен қатарласа жантайды. Бастап келген жігіт:

— Ал, құрметті қонақтар, сіздерге арнап тігілген үй осы Қу болысынан әкелінген Сейіттің отауы. Мына күтуші қарындас, інілер де сол ауылдікі. Енді дем алыңыздар деп, ол уақытша хош айтысты.

III

Той туы желбіреп, бәйгі сөресі белгіленіп, балуан майданы тазаланды. Тойдың тәртібі, тойда халыққа көрсетілмек ұлт ойындарының ерекше сәулетті түрлері ғана жүргізілсін дегендей долбар жасалып, тәртіпті ақылдасуға гүбірнеден келген уәкілдер, жергілікті ояздан той тәртібін басқаратын адамдар бас қосу мәжілісі шақырылды.

Ертеден Қарқаралы қаласында «Ақ кеңсе» аталған бұрынғы үйез мекемесі болған бір қабат ақ үйде мәжілісті үйездік партия комитетінің хатшысы Шубилин ашып, тәртіп жайын қысқаша таныстыра айтуды үйездік атқару комитетінің председателі Ғариф Мусинге жүктеді. Қазақ ұлт ойындарының барлық түріне онша жетік емес Ғариф, ат бәйгесін, балуан күрес, жорға жарысы сияқты түрін ғана атады. Мәжілісте қонақ ретінде отырып тыңдаған Жақсылық сөз алып:

Бүкіл Қазақстан көлеміндегі тұңғыш той осы екен. Той болғанда анау-мынау ырым-жырым үшін істеп отырған той-домалақ емес, халқымыз қатарлы ел санатына қолы жетіп, өз алдыңа орда тіккен ұлы тойы екен. Бұл тойда халқымыздың барлық өнерінің түрлері көрсетілгені дұрыс болар. Өнер қашан да халықтікі ғой. Мен осы ойын өнерін, оның түрлерін айтуды мына жас серігім Мұхтар айтса деп отырмын. Өйткені бұл Мұхтардың өскен ортасы, ойын-сауықтың түрін көп қызықтаған, кешегі Абай айналасы ғой, — деп тоқтады.

Мұхтармен әлі танысып үлгермеген, мәжілістегі адамдар, кере қарыс кең мандайлы, ойлы үлкен көз, қараторы толықша жігітке назар тастап, сөз тосты. Ә, дегенде шешіле бастап кетпей, кібіртіктеп бастап, сөзін мәнерлі ырғақты үнмен ағытатын әдетін істеп Мұхтар:

— Жақаң ақсақал салмақты маған тастады. Өзі білетіндерін кейінге сақтап отырған болар. Біздің халқымыздың өмір кешкен ұзақ жолында, өздері қызықтаған алуан ойын өнері бар ғой. Ойын деген — менің түсінуімше көңіл көтеру, жұрттың көзін қуантып, көңілін шаттандыру ғана емес, ойынның өзінше ерекше бір мағыналары болған. Бұл жөнінде қазақтың ат бәйгесін алсақ, өздері өсіріп қызықтап отырған жылқысының жел жетпес жүйрігін баптағанда, тек бәйгеге қосу ғана емес, ел басына күн туып, жорыққа аттанар сәт туса, туын алып, сол тұлпарына ер салады екен. Сол жорыққа төзімді, тақымдауына ыңғайлы болуына жаттықтырып, сол жүйрігін көсіле шабар көкпарына, табандап тартысар сайыс, аударыс, серке тарту бәсекесіне жаттықтырады екен. Ат бәйгесі жөнінде осы айтылған түрлері тегіс көрсетілгені жақсы болар. Өйткені осы айтылған ат ойыны түрлерін Қарқаралы жігіттері ешкімнен кем білмеске керек. Күні кеше осы елдің жаз бойына қызықтар ұлы думан орны Қоянды жәрмеңкесінде көрсетілмейтін өнер бар ма еді. Ендеше сол ойын өнерін мына тойда түрлендіре түскен орынды болар. Осылар сияқты балуан күрес, жамбы ату, жерден теңге алу, қыз, жігіттердің көш бойында салтанатпен әзіл айтыстары болмаушы ма еді. Ойында өз тәртібімен көрсетсе келісе кетер деймін.

Енді ән, би, өлең, өнеріне келсек, — Қарқаралы қауымы ән мен күйдің, ақындық пен әншіліктің қайнар өлкесі той. Бұл сияқты үлкен өнер иелері шеткері қалмасын. Әсіресе әншілер жарысына ерекше орын берілсін. Әрине осы айтылған өнер жарыстары, ауыл арасының ру жігітінің ұсақ бәсекесіне айналып, ұсақтап кетпесін. Осы бастан тәртіпші жағы ерекше ескеріліп, айбыны бар ықпалды азаматтар басқаратын болғаны мақұл бо-лады, — деп Мұхтар сөзін аяқтады.

— Иә, ойын-сауық осылай болса келісер. Мұхтар жолдастың мына айтқан ойын түрлері халқымыздың ер-азаматы жаттыққан байырғы түрі ғой. Осының барлық түрін кемеліне келістіре көрсетуіміз керек. Той басқаруды айбынды азаматтарға тапсырған өте орынды. Жәй жігіт ағасы деген атқамінерлерге бүгінгі жастар онша бағына бермейді. Тіпті жай жастар былай тұрсын, Қарқаралының өзінің белгілі тентектері бар ғой, олар атқамінер жігіт ағасы дегендерді көрсе қызығып, ажуа етуге, реті келсе қол да жұмсап жіберуге тайынбайды. Солар именетін әскери беделі бар айбын керек, — деп Әбжан осы бір сақтық ойын айтып келте ғана Мұхтар сөзін қостады.

— Сіздер өте дұрыс айтып отырсыздар, халықтарыңыздың ойын-өнер өзгешеліктерін өздеріңіз білесіздер. Біз көруші, қызықтаушы боламыз. Ал, сол салтанатты жиынды басқарып, тәртіпшілік ісін жүргізуді азамат соғысының айбынды жауынгері, жігіт ағасы мына Тәтімов жолдасқа тапсырсақ деймін. Бұған қалай қарайсыңдар? — деп, Ғариф отырған жұртқа сөз тастап, өзі Мұқаметқалиға қарады. Мұқаметқали беліндегі маузер, үстіндегі айбынды әскери киімімен орнынан тұрып бой көрсетті.

Мұқаметқали алғаш Семейге келіп, қазақ, татар жастарынан жастар секциясын ашып, белсенді комсомол тобын ұйымдастыруда ерекше өжет мінездер көрсеткенін Мұхтар жақсы білетін. Бірақ, ол тұста кездесіп, таныспаған еді. Сыртынан оның азамат соғысына сан майданда болып, қаһарман ерлік көрсеткен жайларын ауыз-екі ел айтуынан еститін. Ал, бүгін сол жалынды жауынгер жігітпен қол ұстаса, бір үлкен науқанда қызмет атқаруға кіріспек. Әскери коммунизм деген айтулы ұран бар. Ол ұранды кейде асыра сілтеп, ретсіз пайдаланушы ұры кеппелер де кездесіп қалады. Тек солардың қатарынан болмасын, — деп бір түйді.

— Тәртіпшіңіз табылған екен. Мен бұл азаматтың азамат соғысындағы ерліктерін естіп сырттан сүйсінетін едім. Енді сол әскери тәртіптілікті осы бір мерекеде көрсетер деп сенем. Жаңағы Мұхтардың айтқан: «айбыны бар ықпалды азамат» дегені осы жігіттің бойынан табылар — деп Жақсылық Мұқаметқалидың тәртіпшілігін мақұлдады.

Осы мәжіліске жергілікті «қара таяқ» аталатын Қарқаралының кексе оқығандарынан шақырылып отырғандардың бірі Ахмет Бектібаев сөз сұрап:

— Рұқсат болса, соған тігілетін үйлер жөнінде менің ойыма бір-екі үй түсті. Егер ақылын тауып, үркітпей әкеліп иелеріне тіккізіп, той басшыларын сол екі үйге кіргізсе, өте жарасымды болар еді деп ойлап едім, — деп ұсыныс айтты.

— Ақаң білмейтін бұл атырапта үй мен мүлік бар ма, — деп Әбжан өзгеден бұрын тіл қатты.

— Иә, айтып көріңіз. Ол кімдердің үйі? — деп Ғариф Мусин Әбжан сөзін қуаттай ежіктеді.

— Ол үйдің біреуі, мына Берікқара болысында, ана Төре ауылында, Жамантай балаларында. Екіншісі, Қарамырзадағы Кент болысына қарасты Сыздық Тұтқышовтың ақ үйі. Бұл екеуі де өте сәнді үйлер. Ал, ол үйлерді әкеліп тіктіру үшін үй иелерінің тілін білетін сенімді адам керек, — деп тоқтады.

Үйлердің екеуі де қалаға жақын маңда екен. Оған, яки үй иелеріне барып, той жайын түсіндіріп, барлық жабдығын сәнімен әкеліп тіктіруді бүгіннен бастап қолға алынсын, — деген ұсыныстар болды.

Осы бір үйлерді тіктіруге, үй иелерінің тілін табатын кісіні ойласып қалған кезде, Әбжан:

— Сыздықтың жесір әйелінен үйін тойға тігуге сұрап әкелуді Ақаңның өзі барса дер едім. Ал, Жамантай аулындағы ақ үйді, жабдығымен әкелуді Берікқараның болыстық атқару комитетіне тапсырылса да орындайды, — деп ұсыныс айтты. Отырған жұрт осыны мақұлдап той жабдығына кірісіп кетті.

IV

Той басқарушылардың тапсыруымен ақ үйлерге аттанғанның ақсақалы Ахмет Бектібаев, Қарамырзадағы Сыздық ауылына Арынжан үйіне келіп түсті. Сыздықтың үлкен үйіндегі бәйбішесі — аласа бойлы, сыпайы мінезді Ағынжан әдеттегі жорға жатық қабақпен қарсы алды.

Шай жасалып, түстік қазаны көтерілген кезде, майда лебізбен сөз бастап, Ахаң бұйымтайын айтар алдыңда, Қарқаралыда өткізілмек автономия тойы жайына біраз тоқтап, оның маңызын мәнерлей келіп:

— Сол тойдың туын тігетін жерге қазақтың салтанатты үйлерінен бір-екі үй тігілмек еді. Соның біреуіне сіздің ақ үйді ылайықты көріп едік. Сол үйді сізден сұрап, тойға тіктіруді комиссия маған тапсырған-ды. Осындай бір айырықша бұйымтаймен келіп отырмын, — деп Ахан келген шаруасын да айта отырды. Аханның той маңызын айырықша әсерлей айтқанын ұғынған Ағыжан бәйбіше:

— Аха-ау, бізден гөрі, жанды-жақты ана Сәнді ауылдардың үйін алдырмай, біздің үйді несіне таңдадыңыздар, — деп, әйел ауыр күрсінді. Ағыжан бәйбішенің кейісті күрсінісінен сезіктене қалған Ахаң, жаңа ғана жайдары қабақпен жадырай сөйлеп отырған жеңгесіне ойлы көзін төңкере қадап:

— Сіздің үйді қалағанымыз — үйдің сыртқы киізі емес, ішкі сәні, әсіресе бау, басқұры өзгеше ғой. Анау Тәшкеннен арнайы тапсырмамен тоқытып алдырған кілем басқұр. Уықтардың аяқ бауы, ширатылған сәнмен есіп тағылған шашақты желбаулар, тегеріштер, басқалардың үйінде жоқ қой. Әсіресе кереге-уықтардағы сырлы оюлар, есік, жүк-аяқтардың сырлы әшекейлері ерекше еді ғой, — деп Ахаң үй жайын шежірелеп кетті.

— Иә, осы айтқаныңыздың бәрі рас еді, үй иесінің тіршілігінде бір сән үшін жасатқан ордасы еді ғой. Мүлік деген шіркін иесімен ғой. Сол өзіңіз айтып отырған асыл жабдықтардың сау тамтығы қалмай бүлінген. Біз ол үйді қайтыс болғаннан кейін, тек жылына тіктік те, одан кейін сарайға буып-түйіп жинап қойғанбыз. Соны биыл қорадан көшерде шештіріп қарасам, күйе түсіп бәрін бүлдіріпті. Иесі қайтқандағыдан аз қайғырғаным жоқ. Көз жастан басқа қолымнан не келеді. Қалған жұрнағын темекі септіріп жинатып қойдым. Кілем, баулар түгі түлеген, шашақтар жұлым-жұлым. Әсіресе басқұры, түгінің бәрі шұрқ-шұрқ, — деп кезіне жас ала күрсінді.

— Шіркін, асыл мүлік бүлінген екен ғой. Мына ұлы дүбір тойға тігіліп, кешегі Сыздық ақсақалдың аты бір аталсын деп едік. Ол ат бұйырмаған екен. Бұрынғы сәнді түрі бұзылғаннан кейін апарылмай-ақ қойсын, деп Ахаң Ағыжанның ренішін тоқтатып, жәй әңгімеге көшті.

Қалап барған үйінің көші қолына ілінбей, салы суға кетіп оралған Ахаң, Жырым өзенінен өтіп, бәйгі төбеге таяна бергенде, той туының орнатылған сырлы сырығын көрді. Қасындағы жолдасы Төлеуханға:

— Мынау кімнің үйі екенін біліп келші, — деп, өзі атын жай ілби аяңдатып қалаға қарай тартты. Иіліп те, күліп те келе білетін Төлеухан:

— Мына Қарауыстағы хан қоймасында сақталған, «алтын уық» аталған сегіз қанат орданың ақ үйі көрінеді. Әкеліп тігіп жатқандар төре ауылының жігіттері, қыз, келіншектері көрінеді. Біздей емес, оларға барғандардың жолы болып, екі езуі екі құлағында. Тіпті Жамантайды жаңадан хан көтеретіндей, екі иіндерінен демін алады, — деп мүлдем түтігіп келді.

— Ешкімге қолың тиген жоқ па, өзің мүлде олармен ұстасып келдің ғой, — деп Ахмет, қолы мен аузы қатар қимылдайтын Тілеуханнан неге ыза болғанын сұрады.

— Жоқ, менің ыза болғаным, әлгі жыртық Сатыбалдының Құрмашы: әкесінің үйін тіктіріп жатқандай тіпті шәниіп тұр. Үйді әкеліп тіктіруді соған тапсырғанға, мына тойды сол басқарғандай үй тігушілерге ежірең-ежірең етеді.

— Ежіреңдесе өз ауылының адамы ғой. Өзді-өзі ұғыныса жатар. Оған сен несіне күйіп-пісесің?

— Не керек оңаша кездеспеді, — деп Төлеухан күлді. Өздерінің барған жұмыстарының жөні болмағанын айтып шығуға Ахаң тура Ақкеңсеге, той комиссиясы отыратын бөлмеге келді. Тәртіп бойынша кезекпен отыратын бастықтың бірі Ғариф бар екен. Ахаң барып қайтқан жайын ол үйдің мәні болмағанын хабарлады.

— Болмаса не істейміз, барымен базар деген емес пе, ана Берікқарадан келетін үй дұрыс болып тігілсе болады да, — деп Ғариф әдеттегі жинақы, қанағатшыл мінезін істеді.

Тойға ат жаратып, балуанын баптап, үйлерін көшіріп келіп жатқан елдің есебі алынып, той комиссиясы думанды бастар күн, той тәртібін қағазға түсіріпті. Анадағы келісім бойынша тәртіп басқаруды Тәтімов Мұқаметқали қолына алды. Өзіне сенімді деген — Хасен, Тәкіш, Кәрім, Омар сияқты ыңғайлы жөн білетін жігіттерді көмекке ертті.

Мұқаметқали анадағы Дағанды жағынан Қарқаралыға оралғанда қалаға кештете жеткен-ді. Қасына еріп қайтқан, жаңа танысқан жас жолдасы Шәмел өзінше тілек еткен.

— Бүгін біздің үйде болыңыз. Мына кеште ана жатқан үйіңізге бармай-ақ қойыңыз. Үйіміз жайлы, шешеміз күтімді адам. Сіздік қонақасы табылады, — деп өтінген.

Өзінің Қарқаралыға бұрын таныстығы болмағандықтан бір орыс жолдасының үйіне түнеп шығып жүрген Мұқаметқали жолдасының көңілін қайтармай Шәмел үйіне келіп түскен-ді.

— Орта жастағы, бидай өнді, ақжарқын әйел баласын қуана қарсы алып, оның ертіп келген әскери жолдасын да сүйкімді мінезбен төріне шақырды.

Үй-іші мүлкі жұпыны, көңілі бай ашық-жарқын әйел, баласының жүріп қайтқан жай-жапсарын шай басында сұрай отырып, қонақ жігітпен де танысты. Шағын екі бөлмелі үйдің кішкене бөлмесінде өздерінше ұйыса отырған бір-екі ер бала және жасөспірім екі қыз ұсақ-түйек бір нәрсені тігіп отырған тәрізді.

Мұқаметқалилар келіп шешіне жайғаса отырғанда, ана кішкене бөлмеден жылтыңдап сығалап қарап мазасызданған бадырақ, көз қара баланы, үй иесі әйел:

— Қаражан, тыпыршыма, тыныш отыр. Қонақтың мазасын алмақсың ғой. Көрдің бе, мылтығы бар — деп сескентпек болып баласын тыныш отырғызбақ болды. Бірақ, тентек Қаратай оған басыла қойған жоқ. Мылтығы бар дегенге онан сайын өршелене, Мұқаметқалилар отырған бөлмеге келуге тап бергенде, екі тәтесінің бірі жасөспірім ымқырулы қараторы қыз Қаратайды желкесінен ұстап орнына апарып отырғызып қойды.

Мұқаметқалиға осы бір келіп түскен үйі сондай ұнады. Ол ертеңінде Шәмелді қасына ертіп кеңсеге барды. Бірақ, онда

көп болған жоқ. Қайтадан келіп үй иесі әйелден үйлерінде тұрып дәмдес болуға рұқсат сұрады.

— Шырағым, өзің әскери адам көрінесін. Біздің үйіміз қазақылау, тарлау. Мынау ұсақ-түйек балалардан мазаң кетіп жүрмесе, — деп әйел кет әрі сөз айтпады. Әйелдің олай жылы сөйлеуі анау жана ғана қызмет адамдарына ілесіп тырбанып келе жатқан баласына ағалық ақылшы болар деп те ойлаған еді. Оның үстіне мына сияқты белгілі қызметкер үйінде тұрса, шаруашылыққа да себі болуы мүмкін деген ой болатын. Сол күннен бастап Мұқаметқали Шәмелді қасынан қалдырмай жүретін. Оны да бір ат тауып беріп ертіп алды.

Мұқаметқали ертең той басқарушы комиссия адамдары келгенше тігілген үй, басқа жабдықтарды көріп танысу үшін қасына Шәмелді ертіп, той төбеге келді. Той туынын сырығы аспан бойлап, ту желегі ширатылған күйінде сіресіп тұр екен. Тап сол сырықтың қала жағын ала тігілген ақ үй анадайдан көздің жауын алады.

— Мынау бір тамаша үй ғой, кімнің үйі екен өзі, — деп Мүқаметқали қазақтың киіз үйі көзіне ыстық көрінген сезіммен жанындағы жас жолдасы Шәмелге қарады.

— Мен кеше ана Қопадан келген Әшекеңнен естіп едім, бұл Жамантай аулының «ханның ақ үйі деген үйі білем. Мұның сыртынан іші әсем дейтін. Бұл бір кездегі аңызға айналған үй болса керек — деп, ондайды көтермелеуге келгенде көзі шарасынан шыға бадырайып кететін Шәмел, үй тарихын шежірелеген кісім болып құнжыңдап қойды.

Мұқаметқалилар үйге таяна бергенде, қаланың орталығынан сол үйге қарай беттеген бір топ адам шыға келді. Бұл топтанған адамдардың кім екенін білгісі келген Мұқаметқали атынын басын сол топқа бұрып қарсы жүрді. Таянғанда тани кетті, той басқарушы комиссияның адамдары. Бұлар да өздеріне тойға мінулеріне арнап әкеліп берген саңлақтарға мініп сайрандай жүріп келеді. Топты бастаған жергілікті басшылардан Ғариф Мусин, Әбжан Ногаев, Семейден келген гүберна уәкілдері Жақсылық, Мұхтарлар бар, амандық айтысып бәрі ақ үйге қарай бет алды.

Үйдің сыртқы көрінісіне сүйсіне, өзгеше өрнекпен ұсталған дөдеге, түңлік үшкүлдеріне төгілте тігілген әсем жібек кестелі оюлар көздің жауын алады. Өзгесі былай тұрсын үйдің сыртқы белдеулері ширатылған көгала жібектен құлпырып күн шұғыласы ойнайды. Түңліктің баулары да әрленіп есілген көк бұйра жібектен екен. Әсіресе үйдің әсем өрнекпен сырланған ағашы, кигіз есіктің сыртындағы бетіне тігілген ою-кестелері, алуан түрлі ай мүйіз андар келбетін елестетеді. Үйдің осы бip сыртқы көрінісіне таңдана, енді ішін көруге ынталанған комиссия тобы, аттарын үй сыртындағы кермеге тастап үйге бет алды. Комиссияның келуін күтіп отырған үй иесі Сарыарқаның әйелі Женең жеңгей, үйдің ішкі сәнін басқаруға келген Ажар бастаған қыз-келіншектер мен қонақтарды Жаует бастаған бір топ жігіттер қарсы алды. Есіктен төрге шейін жайылған қалың кілем, төрге төселген жібек көрпе, шоңқита бұрышынан қойылған мамық жастықтар жапырыла жалғаса тізіліп тұрған-ды. Қонақтар төрлете келіп отырған кезде Ажар сұлу әсем өрнекті орауымен үйдің қабырғасын алып тұрған шиді ашқанда, жеңгесінің қабағына қарап күтіп тұрған Жауетке күлімдей қарап иек қақты, сұңғақ, балғын денелі Жаует, ши ішінен сапыртып, салқындатып қойған қымыз бен күміс тұтқалы сары керсені көтеріп әкеліп көк Жібек дастарқанның шетінен сылқым Ажардың алдыңа қойды.

Ертедегі аға сұлтан Жамантайдың ордасынан қалған сарқыт дүниені осы үйге тегіске жақын келтірген еді. Бір кездегі аса сыйлы қонақтарына қымыз құйып, аға сұлтанның өзі ұсынатын күміс кеселер де келе қалды. Қайыңның безінен егіз бүйірлеп ойылған күміс сылдырмақты сырлы ожау да, қымызды сәндей сапырған сұлу Ажардың ақ білегімен иіле ырғалып қымыз құяды.

Сылқым сұлу Ажардың әзілдес қайнысының бірі Әбжан Ажардың бүгінгі ерекше нұрына кіре түскен әсем ажарына құштарлана қарап:

— Ажар жеңгей, өзіңіз мына ақ орданың ішін көркейте көріктендіріп мүлде жайнап кетіпсіз. Бекен қайда? — деп сұрады.

— Ол кісі тергеуші қызметіндегі адам ғой. Бір жауапты тапсырма болды деп ана Тоқан Жарас жаққа кетіп еді, келіп қалар. Ағаңа алаң болмай-ақ қой, — деп Ажар қайнысына әзіл айта ерінің жайын да айтты. Қазақтың қайны мен жеңге әзілі қандай келісті. Ажар сияқты сылқым жеңге, Әбжан сияқты оқыған-тоқығаны бар сері қайын қандай жарасымды әзілдеседі, — деп Мұхтар бұл көріністі де бір сүйсіне есіне алды. Бұдан кейін Мұхтар қолына берілген күміс кеседен қымызды тына бір жұтып, көне дүниенің көрінісіндей болған үйдің ішіне айнала бір көз жүгіртіп, қолындағы кесеге ойлана қарады.

Ақ кеңседен осы үйге барып көреміз деп бет алғанда, Әбжан жергілікті жағдайға таныстығын істеп, ақ үйдің кімдікі екенін, оның қайдан шыққан жайын өзінше айтқан болатын. Сол бір Әбжан сөзі есіне түскен Мұхтар, қолындағы кесені тағы бір айналдыра қарап, — «Апырмау, сонау әкесімен еріп Қарқаралыға келгенде Абай осы үйде де болған шығар-ау, мүмкін мына кесе мен ана сары керсеннен қымыз да ішкен шығар. Егер Абайдың ерні тиген кесе болса, мына қымыз сол данышпанның сарқыты болар» — деп алыс бір ойға кетті. Осындай терең ойда толғанып отырған Мұхтардың құлағын елең еткізген өздерінен кеше ғана бөлінген Нұрекелдің үні болды. Ол есіктен сәлем бере кіріп:

— Бір кезде төре аулының төріне тігілген ақ үй, манат, мамық киізі сарғыш тартқанда халқымыздың автономия алған тойына, тойын бастар етікші жандаралына тігілген екен. Ордаларың ойын-тоймен безенсін, думандарың берекелі болғай — деп суырыла сөйлей кірді.

— Иә, Нұреке, жоғарылатыңыз, орда туралы ой көп қой. Халық мүлкі қашан да халықтікі болады. Патшалар салдырған сәнді сарайлар, халық шеберлерінің қолымен жасалып, қазына мүлік болып сақталады. Сол сияқты аға сұлтандар мына ақ үйді орда етіп жасатқанда да, осы халықтың дәулеті мен еңбегінен жасатты ғой. Жасаған халықтың шеберлері ғой. Міне, иесін тапқаны осыдағы, — деп Мұхтар Нұрекел сөзінен дүние құрылысы, халық байлығы деген үлкен толғамды ой айтып салды. Мұхтар сөзін жалғастыра, Жақсылық та Нұрекелге тиісе:

— Иә, жез таңдай, айтқаның келсін. Той туының желбірей байланған сырығынан атқызатын жамбыңды, ат бәйгесіне айдатар қысырағыңды айдатып келдің бе? — деп Жақан да Нұрекелдінің әзіліне әзіл айтты.

— Жандарал-еке, той ырымынан сасады деп күдіктенбеңіз. Қарқаралы Қаракесек қонысы болғалы, жол-жобадан ажырап көрген жоқ, — деп Әбжанға көзін төңкерді.

— Нұрекең орынды айтады. Жақа, той жабдығы ескеріліп, ел болып жұмыла кірісілген, — деген соз қосарлады Әбжан.

Әзіл-шыны аралас, өзара қағысқан сөздер жылы әдепті жауаптармен аяқталып, үйдің ішкі көрінісі сөз болды. Ақ үйдің толқынды алуан түсті сырмен өрнектей сырланған тор көз керегелері, ағаштан тоқылған терме кілем тәрізді. Ұйықтың иінін қапсыра керілген кілем басқұрдың жібек түктері ине-жіптен жаңа ғана шыққандай үлпілдеп көз тартады. Уықтардың алты жерден үй ортасына шашағын төге құбылып тұрған жібек бауларының шашағы тоты құстың құйрығындай құбылады. Басқұрдың жоғарғы жағынан уықтың шаңыраққа шаншылар сабағынан төмендеу алып кере ұсталған тегеріштің жібек барқыттан ойып қондырған кестелі бастырмасы да ерекше бір өрнек шашады. Керегенің сыртынан ұсталған шым шилердің орауы нәзік әдемі мүйіздеп келтірген өрнегімен кереге сырын құлпырта түскен. Бір ғажабы осы мүліктердің ешбіріне иненің жасуындай кінәрат дақ түспеген. Тек, үйдің манат киізінің түсі сәл ғана сарғыш тартқан. Ол заман ізі. Бір кезде аппақ уыздай киіз жаз айларында үй тігілгенде күн көзі қарып, жел мен жауын дымқылдарын тартып сарғайған. Осы үйдің ішкі мүлкіндегі тағы бір тамаша нәрсе, Женең бәйбішенің отырған жарығынан үй төріне таяй, уық қарнауына айыр ашасынан тірей табанындағы сырлы тағанымен қойылған сырлы сырық. Бұл сырықтың өне бойы әсем нақыспен оюланып, алуан түрлі сырмен боялған. Сол оюлы сырлардың аландарында ойып отырғызған асыл тастан көздер бар. Сырықтың жоғарғы жағындағы бірнеше буынын қармақша қайырып иген күміс ілгектер. Имектердің сабақшасы қара ала кавказ нақышымен әшекейленген. Сырықтың уық қарнауына тірер ашасына таянған ең жоғарғы ілгектің түбінде күлтелендіре орнатылған тоты құстың қанаттары.

Мына сияқты сәнді сырықты бұрын көре қоймаған Мұқаметқали соған қызыға қарап, қазақ аулының мүлкінде мұндай сәнділік бар деп ойлай да бермейтін әдетімен:

— Мына тіреуіш не үшін қойылған? — деп сырықты нұсқады.

— Шырағым, ол сырық емес, мұны біз адалбақан дейміз. Асыл киімдер ілініп қойылатын киім ілгіш қой, — деп Женең қысқа ғана жауап берді.

Сөзден сөз туып, осы үйдің ішкі, сыртқы бау-шуы ешбір ақаусыз сақталған жайы сөз болды. Үй иесі Женең бәйбіше сабырлы баяу сөйлейтін әдетімен:

— Бұл үйдің мүлкін бүлдірмей сақтау бізге ерекше бір міндет. Сонау үлкен атамыздың тұсында осы үй, қарақалпақ шеберлеріне тапсырма беріп, кавказз елінің қойының жібек жүнінен арнап кигізін бастырып, бауын-басқұрын тоқытып, үйеңкінің ағашынан кереге, уығын жасатып алдырған екен. Бұл үйді сол аталарымыздың кезінде жаз айында жайлауда біраз күн тігіліп, қалған уақытта қоймада тұрады екен. Қоймаға қойғанда көріп отырсыздар, ана керегеде ілулі тұрған қызыл шұғамен оюланып қаптаған аяққаптар керегелердің аяққабы, мына жақтағы қара шұғамен кестеленіп қапталған дөңгелек шағын аяққаптар уықтың аяққаптары. Мына үйге басқұр баулар мына жинаулы тұрған жұқа қалы кілемдерге оралып қоймаға қойылады. Кереге, уықтарды сыры бұзылмасын деп жұқа барқыт жамылышпен орап тастаймыз. Бұл үйді сол әкелінгеннен бері сақтайтын қойма атамыздың қонысы Қарақуыстың төріндегі күйметастың қуысы. Оған қыста қар түсірмей, жазда желдеткіш ашып, бағушы, күтуші болатын. Сондықтан бүлінбей сақталған ғой, — деп Женең үйді сақтау жайын айтып өтті.

Алдымен ат сөресі, бәйгі төбе болсын десті. Ат алыстан жіберіледі. Тартусыз болады. Атты айдайтын төрт адам болады. Екі адам барып қайтатын жеріне бірге барып, тәртіппен қатарластырып қайтарып, жер ортасына дейін келеді. Олардың қолындағы жалау орта жолдағы екі айдаушыға тапсырылады. Ол екі айдаушы аттардың шабысын, бәйгі атындағы балалардың жайы-күйімен хабарласып, қақтықтырмай, тәртіппен жөн сілтеп отырады. Сөреге таянғанша біреуі алдыңғы топта, екіншісі кейінгі топта болады. Ат айдауға баратын адамдар мейлінше тексеріліп, комиссияның тағайындауымен жіберілетін болды.

Балуан күресі жөнінде екі жарсыз жарыс жоқ. Қарқаралы жұртшылығы бауыр сырт болып екі топқа жіктеле отырады. Екі жақтан шығатын балуандар қазақ тәртібімен екі жақтан шығып күреседі. Балуанды шығарғанда жасына қарай, бұрынғы елге мәлім атақ, қайратына қарап теңімен шығару керек. Жамырама көп күрес болмасын, іріктеп он тақты пар балуан белдессін, — деп шешті. Қазақтың бір тамаша ұлт ойыны жерден салма алу, яки серке тарту, бұл да тәртіп болсын. Тәртіппен тұрып кезектесіп, салманы жерден алып, жекпе-жек екі тақым кеш атпалы жігіт тартсын. Жабыла таласа-тармаса тартысу болмасын. Онан тәртіпсіздік шығады, — деп түйіндеді. Осы кейінгі ойын жөнінде Мұхтар:

— Көкпар жөнінде қазақ салтында бұл ойын атты сынау, әдісті шабыстың ойыны. Сондықтан, бұған қазақ тәртібімен құндыз, жамбы түйілген асыл кездеме көкпары берілсін. Бұл да ту-талақай тойға жиылған елдің бәрі шабатын даңғаза болмай, көкпарға сайланып шыққан ойнақы жігіттер тобы болсын, — деді Мұхтар мына ойынға да жаңа тәртіп ұсынып.

— Жерден теңге алу, ат үстінде иіннен тұрып ойын көрсету, жамбы ату сияқты ойындар да барынша көрсетілсін, — деген ұсынысты Нұрекел де қосарлап жіберді.

— Менің байқауымша Қарқаралы халқы осы тойға барынша дұрыс дайындалған көрінеді. Жиылған жұрттың көңілін көтеріп, ойын түрін көбейтіп, мынадай бір көрініс жасалса, — деп бастап Мұхтар соның жобасын айтты.

— Осы тойда автономия алған, еркіндікке қолы жеткен қазақ халқының ұлы қуанышын тойлап отырмыз. Сондықтан той салтанаттана түсу үшін қазақ аулының ұлттық бір әсем өмірі, көш салтанаты ғой. Сондықтан, ат бәйгесі, балуан күресі, тағы басқа ойындарды алғашқы күні өткізіп, екінші күні қазақтың көшінің салтанатын көрсетсе, ерте кездегі қазақтың қыз бен жігітінің, жеңгесі мен қайнысының, құрбы-құрдастарының ат үсті әзілі, ән қосу, жорға салыстыру әсемдігі көрсетілсе жақсы болар еді. Әншілер сайысын да сол күні өткізіп, тағы қандай өнер көрсетер өнерпаздар бар, осыны сайлап дайын етілсе, — дегенде, отырған жұрт қуана қарсы алды. Оларды ұйымдастыру оңай, қолдағы дүние ғой, — десті.

Осы бір сөзді Семейден келген оқыған жап-жас жігіттің қазақ халқының ойын-сауық өнеріне өте мән бергеніне сүйсіне құлақ қойып отырған Жаует, көпшіліктен рұқсат сұрап:

— Губернадан келген уәкіл жолдастың той салтанатын қоюлата түсейік, оған қазақ халқының көш салтанаты, әншілер сайысы, тағы басқа ұлт ойындары көрсетілсін дегені өте ұнап отыр. Біздің Қарқаралы өнерпаздарының Қоянды думанын бір ай дуылдатқанда, сарқылмайтын ойын өрнектері бар ғой. Сол ойынды жасаушылар, осында, бойындағы өнерін қайда қоярын білмей жүр емес пе. Жынды қараның бүркіт болып, Зәрубайдың қоян болып, жасаулы дастарқан үстінде ойнақтайтының көрсетсе қандай әсем болады. Ана пері Қалибектің «Қыз ұзатуын» айтқызып, Әбдінің Омарының мылқау сері болған ойындарын көрсетсе жұрт Қоянды базары тоқталғалы сағынған ойындарын көрер еді, — деп көпшілікке қарады.

Жас жігіт Жәуеттің кім екенімен онша таныстығы жоқ Ғариф өзше қанаттас отырған Әбжанға қарады.

— Әуезов жолдастың ұсынысы бәрімізге де өте ұнап отыр. Мына біздің Жәуеттің сол ұсынысты жандандыра, ойын адамдарын айқындап атап өткені дайын тамашаны сипаттады. Бұл да дұрыс болар, — деп түйіндеді Әбжан. Мұхтардың ұсынысы отырған жұртқа ой сала, ойын өрісі кенейетін болып шешілді. Тек, сол ойыншыларды тауып, анау көш салтанатын ұйымдастыруды комиссия Нұрекел, Әбжан, Кәрім, Жәует төртеуіне тапсырды. Олар сол жерден атқа мініп ұйымдастыруға кірісетін болды.

Мәжіліс аяқталып, ел атқа қонуға қамданғанда, сырттан сәлем беріп сұлу мұрты қиыла, қасында Жындықара бар Исайын кіріп келді. Қара қасқа пұшпақ беркін қырындата киген, сұлу тұлғалы Исайыңды Нұрекел қуана:

— Уә, мына серілер де келіп қалған екен ғой, — деп үй ішіндегілерге таныстыра бастады. — Әлгі, ана Жәует айтып отырған Жындықараңыз мына жігіт, мұның шын аты — Ахмет. Өнерінен Жындықара атанып жүр. Мынау Исайын деген өнерпаз әншіміздің бірі дегенде, Мұхтар:

— Тіпті той бастарды бүгін-ақырымдауға болатын болды ғой. Мына екі өнерпаздың үнін естісек, — деп үйдің адалбақанына ілулі тұрған сырлы домбыраға қарады. Жаны сауықшыл Нұрекел Мұхтардың көз тастасын бұлжытпай сезіп:

— Жәует, ана домбыраңды бері ал, Мына әнші күйші тұрғанда домбыра аңырап бос ілулі тұрмасын, — деп Исайын мен Жындықараға қымыз кеселерін ұстатты. Сол домбыраны сайратудың есебін таба алмай отырған Жәует, Нұрекел аузынан домбыра деген сөз шығысымен-ақ домбыраның құлақ күйін безектете бір сылқым күйді аңырата жөнелді. Домбыра үнін тыңдай қалған жұрт, өздеріне қымыз кесесін үлестіріп қызмет етіп отырған сұңғақ бойлы жігіттің саусағынан ағытылған әсем күйге сүйсіне құмарта:

— Бұл қандай күй? — деп бірінен-бірі сұрай бастатады.

— Біздің бұл атырапта домбыраның құлақ күйі Тәттіекеңнің «Қосбасары» тұрғанда, неден басталушы еді, — деп Нұрекел күйді де хабарлап, той бастарды қыздыра бастады.

— Сен үй иесі, ауыл жігітісің ғой, қазақ ғұрпы бойынша ауылдың алты ауызын күймен өтейсің бе, тіпті ән де шырқап жіберерсің, — деп Нұрекел Жәуетті жауландыра түсті.

— Атамыздың жолынан адасамыз ба, ән болса ән де табылар, — деп Жәует өзінің қоңыр ғана үнімен жаңа шығып жүрген «Екі жирен» әнін айтып шырқап жіберді.

— Міне, сауық деген осы. Бағанадан бері бос сөзбен отырыппыз. Әннің күйдің бір қоймасы қасымызда отырыпты, — деп Мұхтар өзі бастап, пернесін ашқан ән, күй сағатына жел бере сөйледі. Исайын әсем ырғақпен майын тамыза ән шырқайтынын білетін Жәует:

— Ауыл кәдесінің ырымын істедік. Енді жолды қонаққа берелік, — деп домбыраны Исайынға ұсынды. Исайын домбыраны жымия қолына алып:

— «Бұқа қарап жүріп жасауылға тұрыпты» дегендей, ауылдан келе жатып, жол үстіне тігілген ақ үйді аттап өтпелік деп түсе қалып ек, думан үстіне кез келіппіз. Тойларыңыз толассыз, думан болсын. Мәди ағамыздың «Қарқаралы» деген әні бар еді. Өз аузынан үйреніп едім, соны айтып берейін, — деп:

«Атыңнан айналайын Қарқаралы,
Сенен бұлт, менен қайғы тарқамады.
Саяаңнан саялайтын пана таппай.
Мен бір жан қуғын көрген Арқадағы»

деп қоңыр майда арман лебін құбылта тоқтады. Исайынның жібектей ширатылған үнімен домбыра сазы құбылта айтылған Мәди әні отырған елге бір ой толқынын елестеткендей болды. Арман-шермен қапыда қаза тапқан ерді әркім өзінше есіне алды. Той бастар ырымы осымен аяқталып комиссия қауымы атқа мініп қалаға оралды.

Той комиссиясын Ақкеңсе маңында күтіп отырған әр болыстан келген жауапты уәкілдер қарсы алды. Ертеңгі ат бәйгесі, балуан күресі болатын күйге кім не дайындады, тәртіп қалай болмақ, осыны шешіп, жобасына келісу мәжілісі ашылды. Бәйгіге қосылмақ ат есебі, балуандар тізімі, көкпар, салма саны, ойынның басқа түрлі тәртібі талқыға түсіп, барлық жайға келісілді. Әр болыстан тобын бастап келіп отырған жауапты адамдарына айырықша айтылған бір тапсырма:

— Алдымен әр болыстың адамы өз тобында болып, бытырамай басшыларына бағынып, тәртіппен отырып, тәртіппен жүрсін. Ал өз болысына қараған елді бастап келген жауапты адамдар, мына үйезден үлкен сеніммен тағайындалып отырған уәкіл той тәртіпшісі Тәтімов жолдасқа бас ие бағынатын болсын. Тойдың той екені рас, бірақ бұл той үлкен саяси мәні бар той. Бүкіл Қазақстанда автономия алған мерекені біздің үйез тұңғыш той етіп мерекелеп отырмыз. Сондықтан біздің тойымыз үлгілі, тәртіпті, ойын-думаны өзекті, қызықты болып өтетін болсын, — деп айырықша ескертулер айтылып, жауапты уәкілдер бір ауыздан бұл ұсынысты қабылдаған уәделерін берді.

Күн көтеріле бәйгі төбе алқабы тойшылар тобына лық толып, айтылған тәртіп ретімен жіктеле екі жарыла қара бұлттай қайнаған халық болды. Алдымен бәйгеге қосылар аттардың тізімі жүргізіліп, ат сыншылары деп белгілеген Әбуақас (Уақа) мен Өскембай бастаған торт кісі әрбір құйрығын сүзіп, кекілін түйіп әкелген аттарды көріп, өздерінше сын айтып, алдарынан өткізіп, комиссияның тіркеуіне жіберіп тұрды. Сыншылар топтың алдыңа Абыралы болысынан келген Қамбар Исабайдың атақты Көкдауылы. Онан кейін Балқаш болысынан келген Қолжанның Қара аты, Берікқарадан Мұсатайдың Кертөбелі, Жарлы бойынан келген Ғұбайдолланың Аққасқасы, Ақшатау болысынан келген Серіктің Кербедеуі, Теміршіл болысынан Сипатайдың Доңмандайы, Дастардан келген Бекеннің Қарагері, Дегелеңнен Шимайдың Қанатты қарасы; бұл аттар алдымен комиссия алдыңа топты бастап барған атақты аттар болды. Бұдан кейінгілер тобында — Бөрлі болысынан келген сиыр құйымшақ, сымпыс құйрық, ешкі бас, итіңген құлақ, ұршығын сылқылдай басқан құла атты, торт сыншы қоп айналдырды. «Мынау өзі бір мәстек, салпы аяқ қой. Босқа қара тер ғып иесі мұны қоспаса қалай болар еді деп, Өскембай сыпылдата сөйлеп, атты мүлдем санаттан шығара бастады.

— Өскембай, сен тым сүмірейтіп жібердің, осы арса құланың қобди қолтық, қолтырау танаулы, кеудесімен басына, иіліп жатқан тілерсегіне көз жүгірттің бе? — деп Уақа құла аттың бойынан ерекше күш көргендей сөйледі.

— Сіздің көзіңізге Көкшағырдың тұлғасы елестеп тұрса қайдан білейін, менің көкірегіме тұлпардың тұлғасы елестемейді, — деп сөзуар Өскембай жанындағыларға күле қарады.

— Өскембай, мен сені жылқы танымайды деп тұрғаным жоқ. Қырым қожа Тыржабайдың қара атының «желгені шапқандай, шапқаны тәңірінің атқанындай» деп жұлдыздай ағушы едің. Соған қарап бір нәрсені болжар деп тұрмын-дағы, — деп Уақа да жымия күлді.

Осымен сыншылар сөзі тоқтала бергенде, құла атты бәйгіге қосып тұрған Берлі болысының жігіттері:

— Атымыздың терін ешкімнен сұрамаймыз, алдынан келмесе, келмеген можан топайдың бірі болар. Рұқсат етіңіздер, — деп тұрып алды.

— Ондай болса бара берсін, — десіп, о да барып тіркелді. Бәйгі комиссиясы оны «Сиыр құла» деп тіркеп, бір-бір күлісіп алды.

Комиссияның келісімімен бәйгеге іріктеліп сексен ат құйындай ұйытқып, айдаушылардың алдыңа түсті. Ат айдауға орталық комиссияның келісімімен аттанған төрт келеші жүріп кетті. Аттар жөнелісімен Мұқаметқали жолдастарын ертіп, екі жарыла отырған топтың тиыштала отыруын тәртіптеп, топ ортасына жібек кілем жапқан биік мінбе сөрені орнаттырды. Осы мінбеден той бастаушылардың құттықтау сөз айтатының түсіндіріп өтті.

Біраздан кейін Семейден келген гүбірна уәкілдері Жақсылық (етікші жандарал), Мұхтар бастаған топты ертіп үйезд бастықтары келін мінбеге көтерілді. Отырған жұрт орындарынан тұрып құрмет көрсетті.

— Автономияның тұңғыш тойының жиналысын ашуға рұқсат етіңіздер. Тойларыңыз тойға ұлассын. Осы тойдың маңызын айтып халықты той құрметіне құттықтау айтуға сөз Семейден келген гүберна уәкілі Мұхтар Әуезовке сөз беріледі, — деп уатком бастығы Ғариф Мусин Мұхтардың алға шығуына жол ашты. Бұрын аты онша мәлім болмаса да, қаламынан туған «Абай» атты журналда, «Қазақ тілі» газетінен әңгімелерін оқыған жұрт, маңдайы жарқырап шыға келген орта бойлы, қараторы жігітке қол соғып құрмет көрсетті. Ә, дегенде дауысы кібіртіктей шығып, сөз толқыны ағытыла түйдектеліп:

— Алқалаған ардақты халайық, автономия алып, атақты ел қатарына қосылған тойларыңыз ұзағынан сүйіндірсін, бақыт белестеріне өрлесін. Бір кезде бұратана атанып, патша өкіметінің қанауында болған халық едіңіздер. Енді, міне, Совет өкіметінің, коммунист партиясының ұлт саясаты, әділ заңы арқасында автономиялы елдікке қолдарыңыз жетті. Жетістіктеріңіз жемісті болсын. Сіздердің бәрлеріңізге мәлім болар, өткен жылы август айында біздің қазақ халқына заңды түрде автономия берілгенін Россия революциялық Орталық Атқару Комитетінің қаулысы жарияланған. Сол қаулы бойынша автономиялы қазақ республикасы өз билігін өз қолына алып, іс жүргізіп жатыр. Сол ұлы қуанышты бірінші болып Арқаның асқар белесінен сіздің жұртшылық тойлаймыз деп тілек білдірдіңіздер. Тілектеріңіз қабылданып, тойларыңыз туын көтерді. Осы көтерілген туларыңыз бақыт туы болып, коммунизм шыңында желбіресін — деп сөзін аяқтады. Ел ду қол шапалақтап, әр жерден: — «Жасасын Совет өкіметі, Жасасын коммунист партиясы, Ұлы көсем — Ленин жасасын!» деген ұрандар бүкіл алқапты басына көтерді.

Мұхтар сөзін аяқтап, халық дабыры басыла бергенде, үстіндегі шапанының етегін шиырылта байпаңдай басып қияқты мұртын бір сипап тастап ақын Төлеу Көбікұлы мінбеге көтерілді. Бұл ақынның осы автономия тойына арнап жазып алып келген өлеңі бар екен. Қарқаралының қара бұқарасы атынан сол кісі өлеңін қоңыр үнімен домбыраға қосып аңырата жөнелді.

«Коммунист айналайын ақ жүрегім!
Бұлақтай тастан шыққан мөлдіредің,
Біз үшін білегіңе жалынды орап,
Халықтың алып бердің бар тілегін.
Тең туған біз де совет баласымыз,
Айтпайды ақын жалған расымыз,
Аш тойып, кем жетілген заман болды.
Жайылып төрт тарапқа қулағымыз.
Ал, қазақ, күннің туды қарманатын,
Қарманбай ел емессің жай жататын,
Қоғаушы елдігіңді советің тұр,
Ол емес жаудан қорқып қорғанатын.
Қазақ боп дүниеге жаралғалы,
Осы ғой көрген теңдік замандағы.
Кешегі Неколайдың заманында,
Тапталған бұратана ең табандағы», —

деп шұбырта жырлағанда, халық ұйи тыңдап, үн қосып құрмет көрсетті. Бұрын ұялы ақын Дағанды Керейінде Абайдың замандасы Қуандық Сабырбай қызынан туған ұлдары бар деп естігені болмаса, Мұхтар үнін естіп, дидарын көрмеген еді. Мына тұңғыш тойда халық қуанышы қазақ даласының қара бұқарасының түсінігін, ақын аузынан естіп сондай сүйсінді.

— Міне, халық сүйіспеншілігі ақынның аузынан, елдің жүрек сезімі тіл қатқаны осылай болмақ — деп Мұхтар қасындағы үйез басшыларына өзінің сүйсінгенін айтып қалды. Осымен тойдың құттықтау мінбесі аяқталып, майданға балтырларын түрініп балуандар шықты.

Той тәртіпшісі Мұқаметқали өзінің серіктерімен тағы да жарыла отырған топтың алдынан:

Ал, халайық, қазір балуандар белдеседі одан кейін жерден салма алу, теңге алу ойындары көрсетіледі. Айқайра қызып өре түрекелмей, тиыш отырып тамаша көріңіздер. Тәртіп бұзғандар кешірілмейді, — деп бір жағынан өзінің тыйым салар міндетін де айтып өтті. Халық жым болып отырды.

Бауыр жақ бөлімнен бура сан, алпамса кеуде, қарынсау тартып, бұлшық еті босаңдап қалған Азанбай балтырын түрініп, оң жақ жеңін беліне қыстырып, биязы шекпенін шиыра буынып, балпаң басып ортаға бет алды. Осы сәтте сыртқы бөлімнің ішінен қапсағай еңселі, жалпақ жауырынды, қарымды қолы, сіңірлі сан еттері бұлшықтана шиыршық атып Әшірбек балуан шықты. Бұл екі балуан Қарқаралы жұртшылығына аты әйгілі атақты түйе балуандар. Екі балуан ұстасар алдыңда біріне-бірі қыр көрсете ойқастап келіп, шаппа-шап ұстаса кетті. Күшін екі қолына жинап, салмағын сан жағына түйіп, бойын алыстата, қырыстана қимылдаған Азанбай Әшірбекті ұстаған бетте жұлқи өзіне тартып байқап еді, оның қапсарай өңірлі денесі тез иліге қоймады. Әшірбектің тегеурінді қолы Азанбайдың жағасы мен белбеуінен қапсыра ұстап, өзіне қарай жымыра иіріп алды да, көз ілеспей іштен шалып жіберіп жамбасқа алып соғып жіберді.

Арса бойлы, ашаң қара кісінің қолының ымқыры, әдісінің шапшаңдығына отырған жұрт айран асыр. Өмірі белдескен адамынан сүрініп көрмеген Азанбайдың Әшірбектің аяғына ілінген денесі бос тұрған борсыған түбірдей ұшып түскенше сүйсінген де, намыстанғандар да аз болған жоқ. Бас бәйгені алған Шұбыртпалының жігіттері балуан араларына сүйсіне қуаныш көрсетті.

Екінші болып майданға сонау Семейден Бекен қария әдейі қалап шақырып алып келген балуан Шәкіман бет алды. Қарқаралы еліне бұрын аты естілмеген балуан жігіттің балғын соқталы сом денесі көрген елдің көзін сүйсіндіре ширақ басып, қарсы жағынан өзіне қарай, жерден бір уыс топырақ алып қолын құрғата шабыттана ұмтылған қараторы жігітке омырауын бере қарама-қарсы келген жерде Шәкіманның ымқырулы қолы жағадан тигенде аяғы қарсы балуанды тілерсектен іле тартып қалғанда, ана палуан шөке түсе сүрініп кетті. «Болды, жығылды» деген айқай майданды басына көтеріп, күрес төрешілері ел төрелігіне қосылды. Бұдан кейін де тізімде көрсетілген балуандар белдесіп, ел күрес қызығына қанғандай болды.

Ендігі кезек бәйгі төбе етегінен дайындалған өзекті сілемнен салма алуға ауысты. Салманың жайында той тәртіптісі Мұқаметқали елге жағалай жұрт айтып өтті. Жерден салма алу, серке тарту емес, бұл ат үстінен жүгіртіп келін, жердегі салмаға тастаған серкені қолдың үшімен іліп әкету. Бұл ойын — жігіттің ымқырулылығын, аттың белдігінің көрсететін, майдан кезінде ат үстінен жердегі қаруды, қансыраған жолдасын іліп алып, апаттан алып кетуге жаттықтыратын әдіс. Бұған сайланып шыққан жігіттер атын таңдап мініп, тақымына сеніп, өзі қалаған адамның яки топтың алдыңа әкеліп тастайды. Бұған тура жармасу, тартысқа түсу болмайды, — деп айтып өтті.

Ел мына тәртіпке мойындай «бұл дұрыс тәртіп» деп, салма тастайтын өзекшені ортаға ала қақ жарыла келіп топталды. Шек-қарнын алып, бауыздауын тігіп сыптай етіп түйіндеген серкені әкеліп өзекшеге тастады. Салма алуға дайындалған бір топ жігіт жеңдерін сыбанып, тақымдарын қысып тәртіпшіден хабар күтіп қатарласа қалды.

— Ал, бастаңдар! — деген дауыс шыққанда атын ойнатып алға шығып тұрған Дағанды болысынан келген ұзын бойлы, қара сұр жігіт ағызып келіп серкеге ұмтылғанда қолы қамти ұстай алмай ағып өте шықты. Оның артынан іле құйғытқан Ақсары болысының ақсары жігіті серкенің сыпырық тақыр қабырғасына іліккен қолы көтеріп ала алмай өте шықты. Ендігі кезекте серкеге шұйілген алпамса денелі, екі аяғы аттың қолаңсасын соға, қарымды қолымен еңкейген бетінде серкені қаңбақша ат жалына салып ала жөнелген жігітке ел сүйсіне қарасып, «бұл ит, қай болыстың алыбы?» десіп жатты. Ол жігіт серкені он қолымен үйіре ұстап, көтерген бетімен Бауыр еліне қараған аудандық милиция начальнигі Шайқы Мұсатаев бастап отырған топқа әкеліп тастай берді.

Бұл салмашының кім екенін білгісі келіп анталаған жұртқа тәртіпшінің жәрдемшісі Хасен айқайлап:

— Жаңағы салма серкені тымақша үйірген салмашы — мына Дастар болысының азаматы Жұмабек Сейітбатталов, атақты балуан, — деп таныстырды.

Екінші салынған салманы жерден іліп алып кеткендер болмай, бұл ойын өзінің тәртібімен тоқталды. Бұдан кейін арнайы дайындалған тақымкеш жігіттерге тартыс серкесі берілді. Серкені тартысқа дайындап әкелген Кент болысының тақымкеш атақты жігіті, кіші гірім арыстандай қара буырыл атқа мініп, серкені тақымына басып майданға шауып шықты. Осы көріністі көріп күтіп тұрған Абыралының Сембі деген жігіт қарсы ұмтылып тартысып өтті. Серке қарабуырыл аттының тақымында қалып қойды. «Қапым бар» дегендей Сембі қайта ағызып келіп серкені жұла тартып, тақымдары қарысып, аттары шөге жаздап, әрең дегенде шыдады. Бұл да бір қызық көрініс, ат пен жігіттер сынасуы болды.

— Ендігі жерден теңге алу сайысы басталсын, — деген кезде той комиссиясы тарапынан:

— Ендігі ойынды ертеңге қалдырайық. Аттардың да қайтатын кезі болды, — деген шешім айтылды.

Салма басына жиналған жұрт кейін серпіле отырып, ат айдалған қара жол бойы Қарамырза бөктеріне көз тастасты. Шынында да бұл кезде аттың алдыңғы іріктеліп шыққан тобы Қызылсор алқабынан аса Қарамырза қапталына ілініп аңыратып келе жатқан-ды. Аттарды айдаушының арғы түпке барған екеуі сексен саңлақты қатарластыра, араларын аша, балаларға:

— Біріне-бірін соқтықпа, араларыңды аша аңыратындар. Біріңнің атынды бірін қамшымен жасқап қол көтермеңдер. Алдарыңа қарап, шұқанақ, жыра, қақпа тастан сақтаныңдар! — деп әбден ақыл-кеңестерін айтып аттарды қайтарды.

Аттар тобының орта жеріне қатарластыра әкеліп тұрғызған атақты аттар: Көкдауыл, Көлжанқара, Кертөбел, Шалқаркөк, Аққасқа, Кербедеулер ауыздығымен алыса жер тарпып, ә дегеннен үзеңгі қағыса алға шыққан. Сол шұу дегеннен-ақ әлденеше топқа түйдектеліп аттар тобы үздік-создық құйындатты. Кейбір шықпа ағынды ақ мылтық аттар аяқтары бытырап, шаң қауып артқы жақта шұбырды. Сонау сиыр-құйымшақ құла алғашқы «ал, қайтыңдар!» деген айқай шыққанда, аттың солтүстік шетін ала бүктетіле жазылып орта топта келе жатқан-ды. Құла аттың үстіндегі қалша қара бала, Әбеудің айтқан ақылымен атын ә дегенде қыса қимылдамай, аттың өзінің екпініне жіберіп, тек аттардың шаңынан аулақтай жел жаққа шеткерілеп, анда-санда тақымын қысып, айтып берген ата аруағын айқайлап келе жатқан-ды. Осы сәтте орта жолда тосып тұрған ат айдаушыға түпке барған екі айдаушы қолдарындағы жалауды тапсырып олар қала берді. Осы бір белгіні андып келе жатқан қара бала құла атқа: «енді қимылдар межеге келіппіз. Әбеу ағаның «атына қамшыны сонда ғана сипай басарсың» дегені кейінгі келешіге келгенде еді ғой деп тақымында қысып, қамшымен де сипай екі жағынан жанып-жанып алды. Ақ көбігі жаңа шығып, еті қызып өршелене бүктетіле жазылған сиыр-құйымшақ құла құлашты құлдырай сермеді. Ол ілезде-ақ орта тұста бунақталған топтан суырыла шығып алдыңғы топтың жел жағын ала аңыратты.

Бірі мен бірі үзеңгі қағыса, бірін-бірі аңдып, алдымыз алаңсыз деп аттарының басын өздерінше тежеп келе жатқан бес ат та түйдек екен. Әсіресе Көкдауыл мен Көлжанқара бір-екі бәйгіде қатарласа шауып, аңдысып қалған бір-екі балалар, ат иелерінің айтуын да естерінде сақтап, бірінен-бірі көз аудармай, аңдитын тәрізді. Осы кезде аттың алды Қарамырзаның Жырымға ойысар белесіне көтеріле берді.

Бірін-бірі аңди, аттарын тежей шауып келе жатқан топтың жел жағын ала тап қастарынан ат дүбірі шыққанда, жапырлай көз тастасты. Бұл топтың балалары тани кетті, бағанағы сыншы комиссия әзер рұқсат еткен Сиыр-құйымшақ құла. Аяқ тастасы сондай серпінді, шұу дегенде ойланған жерден жетіп қатарласа қимылдаған құла атқа тандана қарасып, енді өздерінің аттарын тежегенді қойып қамшы үйіріп, безесіп алды.

— Бағанадан мені андып келе жатыр ең, мына сиырқұйымшақкүламен шендесіпкөр, — деп көкдауылдың үстіндегі Исабайдың есейіп қалған баласы Көлжанқараның үстіндегі балаға: — «Қимылда» — деді.

— Сен де атыңның күшін іріккенсіп, тежегенсіп келе жатыр ең ғой, ал, бас қамшыны! — деді. Осы бір ерегісе қамшы басқан аттар жымырыла, топтала Жырым алқабына ойысты. Осы кезде жел жақты ала құлдырай ағызған құла созылып алға қарай шыға берді. Құлаға құйрық тістесе Көкдауыл мен Көлжанқара да үзеңгі қағысып бірін-біріжеп келеді. Бұларға құйрық тістесе Шалқаркөк, Аққасқа, Кербедеулер де аңыратып келеді. Бәйгі төбе басындағы ақ үй елесі де балаларға көріне бастады.

Осы әредікте «ат көрінді, шан шықты» деген қарауылшылардан айқай шықты. Елеңдеген жұртты орнықтыра, тәртіпші Мұқаметқали бастаған жігіттер елді тиыштала отыруға шақырып, топты айнала шолып бағып тұрды. Сонша болмады алда келе жатқан бір топ ат, бір-бірінен оза шандарын шұбырта будақтатып ағызып келе жатты. Той комиссиясы майдан төріндегі мінбеге шығып, қолдарындағы дүрбімен кезектесіп қарасып, демдерін іштеріне тарта тамашалап тұр. Ат шаңы көрінгеннен тәртіпшілердің бастауымен, ат сөресіне жол аша, екі жарыла, бәйгі төбенің етегіне ұйлыға қаптай тұра қалған халық Жырым арнасынан өте бере суырыла аңыратқан алдыңғы атқа шұйіле қараулы болды. Торт аяғы дөңгелене бір жерден түсіп, құйындата, жымырыла жүйткіген құла атты, оның үстіндегі даусы қарлыға, өзіне атқа мінгенде үйреткен ұранын айтып, аттың шоқтығына еңкейе тебіне қутыңдаған баланы да халық қызыға қарауда. Топ ортасын жара бәйгі төбеге ағып өткен құла атты көргенде таң қалмаған ел жоқ. Бағана сыншы комиссия бәйгіге қосылуына әрең рұқсат еткен ешкі бас, итінген құлақ, арса қабырға қула шобыр, басқа аттан қара үзе озып келді.

— Міне, тұлпар, «шын тұлпарда сын болмайды, шын сұлуда мін болмайды» деген осы, — деп Уақа сыншы тобынан бөлінбеген Өскембайға қарады. Өскембай сөзден ұтылғанда сол жақ мұртынан күлімдей міңгірлеп сөйлейтін әдетімен:

— Мәстек қосып бәйгі алып көрген жоқ едік. Бу да бір мәстектен шыққан тұлпар болғаныдағы, — деп бұрылып кетті.

Құла аттың артынан Шалқардың көк аты, Сыпатандың Дөңмаңдайы, Көкдауыл мен Көлжанның қара аты үзенгі қағысып кірді, көмбеге. Мұсатайдың Кертөбелі, Сырлыбайдың қара аты, Серіктің Кербедеуі құйрық тістесе түйдек олар да таласа кірді көмбеге. Аттарды алдынан өткізіп, комиссия тағайындаған төреші атпаздар комиссияға бәйгіге ілінген аттардың тізімін берді. Екінші аттың бәйгесі қатты тал асқа түсті. Омырау дауылдаған Сыпатайдың Дөңмаңдайы, Шалқардың көк атымен үзенгі қағыса кірді топ ортасына. Бәйгі сөресінен өте бере көк аттың басы озыңқырай сырық түбінен бұрын өтті.

— Екінші бәйгі біздің көк аттыкі — деп сыншы комиссияға әкеліп ұсыныс айтқан Ібіш Хасеновке Темірші болысының тобынан:

— Ібіш, сен орысша оқығансып, жылпостығыңды істеме, топ алдынан сөреге өтерде Дөңмаңдайдың мойны озықты. Мына елдің бәрі көріп отыр. Топтан өте бере біздің бала аттың басын ірке берді, көмбеге жеттім деп. Ал сен тоқтаған аттан мойны озды деп бәйгіні алмақ боласың. Бізде де орысша хат танитын адам бар, — деп өршелене орнынан қозғалып, комиссияға қарай ұмтылып еді, Тәкіш келіп:

— Тоқтаңыз, Сыпеке, бәйгіні қай атқа беруді төреші комиссия шешеді. Орныңызға барыңыз, деп тоқтатып тастады. — Тәртіп деп, комиссия деп, аталы сөзімізді айтқызбай, мыналар мүлде аузымызды буып тұншықтырды-ау, — деп Сыпатай әзер басылып орнына барды. Сыпатай ол жерде Тәкіштен шайлыққан жоқ. Ана жерде топ тәртібін бағып тұрған Тәтімовтен именіп барып тоқтады.

Бас бәйгені алған құла аттың аты-жөнін, кімнің аты екенін жамырай сұраған ел, құла аттың иелерінің айналасын қаптай босатпады. Бөрлі болысының, Жалқыбас деген атасынын жәй шаруа Әбеу дегеннің аты екенін анықтаған жұрт Әбеуді де тауып алып, «бұл қайдан шықты? Қандай тұқымнан, жасы қаншада, қол тума ма?» деп алуан сұрақтар қойып мүлдем тергеу жүргізді.

— Құнан күнінде Семейге пайда-кәсіпке барып қайтқан мына Түңлік бойының бір пайдашы жігітінен бір ат беріп айырбастап алып едім. Қазақ тумасы ма, жоқ мәстек тұқымынан ба, ол арасын білмеймін, — деп Әбеу қысқа ғана атының шежіресін шертті. Аулының аруағын бүкіл Қарқаралы дуанына аспандата көтерген құла атты, оның иесі бұйығы атпаз Әбеуді Бөрлі болысының тойшылары тобын бастата бас иді.

Алғашқы күнгі той думаны осы ат бәйгесімен аяқталып, топ жалғасы ертең ерте басталатынын комиссия тапсыруымен тәртіпші бастық жариялады. Бәйгі төбеден өздерінің үйлеріне, тобына оралған елдің әңгімесі бәйгі сандағы құла ат, бас балуан Әшірбек, салманы тымақша іліп алған Жұмабек болып, бірінен-бірі қоздыра, бірінен-бірі оздыра әсірелей айтып, сол күні-ақ аңызға айналды.

Той думанының екінші күні қазақ аулының көш салтанатымен басталды. Бүркітті, Түңлік алқабынан көшіріп әкелген Ақсары болысының бес-алты үйін, тізбектелген түйелердің көшін қырғауылды қарқара орнатқан Ақбас атанған қалы кілемін төгілте жапқан көш басын сәнімен киінген Мақпал келіншекке жетектете көшті, Шортанды көліне қарай ырғала тартты. Көш жанаған қыз-келіншектер жорғаларын жүйткіте ән сызылтады.

Бір бүйірден Тілеубек, Жабылбайдың Ақаны, Зәрубайлар бастаған жігіттер тобы шықты. Тілеубектің сырлы балдаққа білегін кербездене сүйеген қолында ақ-тұйғын, Ақанның қолында көк қаршыға, бұлар да өз сәнімен әндете қыз-келіншектер тобына ойыса тартты.

Осы сәтті күтіп тұрған қаланың Шортанды көлі жақтан тағы бір топ қыз-келіншек, бозбалалар шықты.

Бұл топты бастаған үйездік әйелдер бөлімінің бастығы Нағима Арықова мен Бәтима Қойгелдина. Оларға ерген Қарқаралының орысша оқыған қыздары Зүфнүн Ыбырай қызы бастаған бір топ жас қыздар еді. Олар да қаза аулының бойжеткен қыздарының сәнді киімін киіп, кәмшат бөріктерінің үкісін үйірілте бұлғақтатып, тайпалған жорғамен шықты.

Осы салтанатты көруге тамашаға аттанған Мұхтар бастаған жас жігіттер тобын құрметтей, той тәртіпшісі Тәтімов келіп қосылды. Сәндене, тобымен әнін үзілте сырғыған қыз-келіншектер тобының ішінде шеттей жортып әнге қосылып келе жатқан жас қызға көзі түсті. Басындағы күміс оқамен жиектелген қызыл пүліш тақиясының маңдайында жалпағынан сәнді өрнекпен айшықтай тіккен ақ меруерт безеп күнге шағылысады. Төбесінде үлбіреген үкі шоғы бұлғақтап, үстіндегі қызыл гүлді патсайы бешпенті олқылана делеңдеп көрінді. Ә дегенде өз көзіне өзі сенбей Мұқаметқали үңіле Қарағанда ғана таныды. Өзі жатқан үйінің жасөспірім қызы Шәкітай екен. «Апыр-ау, мына балаға атты кім берген? Мына киімдерді қайдан алған?» деп Мұқаметқали ойланып, қасындағы ПІәмелден сұрады.

— Қали, ол біздің Шәкіжан ғой. Бағана біз жүрерде Қопадан Әшет пен Хакімдер де тойға келген, солардың атын сұрап мінген ғой. Маған кеше — «қыздармен мен де атқа мініп шығам» дегенде, «сен кішкенесің, ат қайдан табылады» деп тоқтатып едім, ана нағашыларын қолы билеген ғой. Ана тақия, кемзал бәрі шешесінің киімі, — деп Шәмел түсіндірді.

Өзі алғаш сол үйге келіп түскенде-ақ осы жас өспірім қыздың ширақ мінезі, шешесіне қолғанат тұйғындығына іштей сүйсінетін еді. Бірақ өте жас көрінетін. Ал, мына думанда өзі ат тауып мініп, мынау қыз-келіншектердің тобына келіп қосылғаны тағы да ойын тербеткендей болды.

Тәтімовпен бірге келген Әбдінің Омары, Қалибек, Төлеухан, Алтайлар да ойқастай, әзіл-қалжың, нөсерін құйылта, «шіркін күнде осылай той болып, қыз-келіншек мол болып, араласқанда жол болып тұрса, арман болар ма еді» десіп гуілдесті.

— Сендер, әзіл-қалжыңдарыңды әдеппен сыпайы айтыңдар. Мына Семейден келген оқыған сый азаматтан ұят болмасын — деп Мұқаметқали қасындағы тентек достарға қабақ түйе ажар көрсетті.

— Арманымызды айтпай өлеміз бе, оқыса мен үшін оқып па, — деп Қалибек Мұқаметқалиға қиқарлана қарады.

— Мына сияқты қыз-келіншекті көргенде өнебойым шымырлап, көзім тұнып кетеді, — деп Омар қара мұртын түксите мылқау бола қалды.

Омардың сөзін естіп келе жатқан Мұхтар күлімдей қарап:

— Осы Сарыауыз деген бір бейбастақ бар деп естуші едім. Сол осы Қарқаралынікі еді ғой. Мына мұртты жігіттеріңіз соның серігі емес пе? — деп Әбіжанға бұрылды.

— Иә, Сарыауыз деген бір бейбастықтың бары рас. Жүрісі біздің ел. Естуім туысы мына Қуандық атаң болса керек. Ана Ақшатау еліне сүйектігі бар ма, келіп сіңіпті. Бірақ бар сойқаны біздің сол ауылымызда болыпты, — деп күле жауап берді.

— Мұртты жігіттің лебізіне қарағанда, сондай бір әз ағасы барға ұқсайды, — деп Мұхтар үнін шығара күлді.

Осы салтанатты езі қалап ұйымдастырған Мұхтардың қасына қаладан аттанған қыздар, келіншектер келіп, ән шырқай, әзіл бастады. Қош шумағы бәйгі төбеден өтіп, Шортандыға бет алғанда әлде неше топ болып тойшы жігіттер де қаптады.

Олардың ішінде домбыраны қолға ала, ән төгілтіп келген бір топта Нағайбыл мен Қуан бар еді. Ән айтқанда беріле, көтеріле шырқайтын Қуан «Кәмшат бөрік» әнін құбылта, кештің алды-артын орай да ұйытқыта соқты. Осы әннің құйындатқан екпініне ілескендей жас жігіттер тобы әнге үндерін қоса, қыздарды қайым-қалжың өлең кезегіне шақырды.

— Ал, қыздар, біз немене, мылқаумыз ба? Шырқаңдар, жүріңдер, — деп Нағима қыз-келіншектер тобын бастап айнала жүйткіген жігіттер тобымен үзеңгі қағыса ән шырқады. Басындағы кәмшат бөріктің шоғын үйірілте, сырғыған сүр жорғасының қайықтай есе тайпалған жорғасымен алға түсе Зүфнүн шыққанда, жігіттер тобынан Садырбек ауылынан әдейі арнап әкеліп берген қарагер жорғамен Мұхтар, желіскер қарагермен Мұқаметқали бастаған жігіттер қатарласа әзілдесе жүйткітті.

Бір әрідікте Мұхтар Зүфнүнға қатарласа: — Сізбен танысуға болар. Мен қателеспесем сіздің фамилияңыз Ақпаева болар. Семейде гимназияда оқыдыңыз емес пе? — деп жымия қарады.

— Иә, жобаңыз дұрыс. Семейде оқығам. Қазір ауылдамын — деп сұрғылт көзі күлімдей, молтақ мұрны тарбия күлді.

— Оқуыңызды ілгерілетпейсіз бе? — деген сөзге.

— Әрине, оқуымды тастамаймын. Әзір оқу өрісінің тәртіптелуін күтіп жүрмін — деді.

— Оған уақыт озып, талап созылып кетпей ме? — деп күлді Мұхтар. Зүфнүн оған жауап қайтарғанша Қуандар шырқаған ән қыз бен жігіттер қайымдаса құйылған өлең жыр толқыны екеуін де іліп алып кетті.

Көш салтанаты Шортанды көлін бауырлата Қойтасты өлкесіне қарай шығарып салып, Мұқаметқали, Мұхтарлар бәйге төбеге оралды. Бәйгі төбенің төріндегі ақ үй айналасы қайнаған халық. Келесі күнгі думанды күтіп, жиылып тұрғанды. Мұхтарлар келіп ат басын үйге қарай бұрғанда, қаладан тобымен той комиссиясының адамдары да келіп жетті. Жақсылық бастаған Нұрекел жігіттері де келіп қалған-ды.

— Бүгінгі мәжіліс үй ішінде басталып, мына дайындалған жерге біразда шығады, — деп Мұқаметқали тәртіп күтіп тұрған жұртқа күн тәртібін жариялады. Үйде басталады дегені, әншілерді іріктеп, ойын тәртібіне келісіп алу, мәжілістің үйде болатынын айтқаны еді. Комиссия өзара кеңесіп, аты белгілі он әншіні жарысқа қатыстырып ән айтқызатын болды. Әннен кейін Зәрубай мен Жындықараның «Қоян-бүркіт» ойыны, Қалибектің «Қыз ұзатуы», Омардың мылқау-сері ойыны көрсетіледі деп келісті. Ән далада айтылса үн аяқсып, ән иіні сыбырға айналып кетеді. Үйдің есігін ашып, үй туырлығының етегін көтеріп үйде айтылсын десті.

Іріктелген әншілер — Айтбайдың Ғаббасы, Байжанның Қалиы, Нағайбіл, Төлепберген, Игілік, Аман, Қуан, оларға кейбір той комиссиясы мүшелерінің ұсынысымен тағы бір-екі әнші қосылды. Оныншы әншіге келгенде, алдыңғы күні ғана әнін тыңдап сүйсінген Мұхтар бала әнші деп Түсіпбекті қосты.

Әнді Қали бастады. Ән айтарда жан-жағына қаранып сиректеу сарғыш мұртын сипап, қабағын жиыра шалқалай отыратын әдетімен Төлебайдың әнін шырқап, әннің «Арқада толып жатыр жылқылы бай» деп басталатын сөзін жыбырлата айтып, кең тынысынан өрлете көтеріп шырқай жөнелді. Өзінін әдетіндегі әнді сан құбылта, кей жерін өз нақышына бағындырып өзгерте айтып бір тынды. Әрбір әнші екі ән ғана айтады дегенмен Қали келесіде Біржанның «Шідер» деген әнін шырқады. Бұл әнді де өзінің мәнерімен өзгерте иіндеп өзгеше орындады.

Бұдан кейінгі кезек Абыралыдан келген Игілікке берілді. Баяу, қоңыр дауыспен сол кезде ел ішінде көп тарап жүрген «Ғалия» әнін, онан кейін «Ғазиздің» әнін айтты. Әннің жалпы өресін бұзбағанымен ән тым жай, баяу орындалды. Үшінші кезек Ғаббасқа тиді. Сұңғақ бойлы, ақсұр ажарын кербез ұстап, домбыраны құлақ күйіне әсем бір нақыспен келтіріп «Үш дос» әнін шырқады. Ғаббастың әнді мәнерлеймін деп өзгертпей әсем кербез толғанар кең тыныстан аңыратқан ән отырған жұртты өзіне үйіріп алды. Ғаббастың әнімен бірге үйірілгендей үйдің сыртынан тыңдап тұрған жұрт үйді еңсере кимелеп, біріне-бірі бастығырыла құлақ түрді. Ғаббастың екінші орындаған әні «Ардақ» болды. Бұл әнді де Ғаббас өз қалпында кербез кең тынысты үнімен соншалық сұлу орындады. Ән сазына беріле тұла бойымен ұий тыңдаған Мұхтар:

«Құлақтан кіріп бойды алар

Әсем ән мен тәтті күй»

деген Абай сөзінің аузынан қалай шыққанын аңғармай қалғандай болды. Ол әлгі әннің әуенінен алған ләззәтін бойына сіміргенше, тағы кезектегі әншінің бірі ән сызылтты. Әнді ойнақы екпіндете нәзік үнмен ажарлай айтатын Аман еді. Оның әні де көпшілікке сүйкімді болып тыңдалып сүйсіндіргендей болды. Аманның артынан әнші тұғырына Нағайбіл келіп отырды. Нағайбілдің сызылта шырқай жөнелетін ән толғауына Айтбайдың Қоңыры, Мәдидің «Геккайы» келіп оралды. Ән мәнеріне бәсекелес айтысып жүрген Қали, Нағайбіл, Ғаббастар бірінің құбылта шырқауына екіншісі соқпайтын. Бұ да жақсы орындағанның бірі болды. Енді кезек Төлепберген әншіге тиді. Бұл бір әнді айқайға жеңдіре, зорлана айтатын жас әнші екен. Өзі айтып жүрген Иман-Жүсіптің «Сарыарқа» деген әнін және халық әні «Әупілдекті» орындады. Ендігі кезек Қуанға тигенде әдеттегі ән шырқарда көтеріліп, үнін ойната шығаратын әдетімен «Үкілі кәмшат бөрік», «Қызыл бидай» әнін орындады. Әнді қызу беріле айтатын Қуан үні де тыңдаушы жұртқа ұнағандай болды.

Ең ақырғы кезек бала әнші Түсіпбекке келді. «Сен де жарысқа түсіп ән айтатын болдың» дегенді естігенде, іштей әзірленіп, кейде оңашаны тауып тамағын кенеп, үнін де ширықтырып байқаған сары бала келіп талдырмаш именшек балдыр денесімен орындыққа отырды. Домбыраның құлақ күйін безілдете бастағанда оған таяу келіп тұрған Нұрекел:

— Ағаңнан баста, — деп сыбыр етті. «Сұржекейді» анада айтқанында шуу дегенде жүрексіне бастап, дауысының тым шарылдай шыққанына іштей өкініп жүрген жас әнші бұл жолы әсем толғамды ырғақпен майыстыра, үзілте аяқтап кемеліне келтіре орындады. Екінші айтқаны — «Қарға» болды. Бұл әнді бастапқы әншілер іліп әкете ме деп қауіптене, сөйтсе де өзінше іштей дайындап отырған-ды. Мұны тіпті жақсы орындады. Өзі қалап қатарға қосқан жас әншінің көңілдегідей көсіле шырқағанына балқи тыңдаған Мұхтар:

— Мынау Ғаббас, Қалилардың, анау Нағайбілдердің өртеніп арқа сүйері мына сары бала ғой. Өзін қара, анада айтқанда жүрексіне бастаған әнін бүгін тіпті әсем бастап, әсерлі аяқтады, — деп, әншінің үнінен сезінген өзгерісті дәл басып айнытпай тауып түйіндеді.

Осымен ән жарысы аяқталып, ендігі кезек ойын өнерпаздарына тиді. Бұл ойын сыртта көрсетілетінін жариялап тәртіпші топ халықты сыртқы аланға алқа қотан отырғызды. Дөңгелене отырған елдің ортасындағы ашық алаңға ақ үйдің ішіндегі сырлы дөңгелек стол әкеліп қойылып, оның үстіне айнала кесе, тостаған, қасық сияқты ұсақ ыдыстар қойылды. Үстелдің тап ортасында сырлы үлкен табақ, оған салған сабақты сарымсақ көк жапырақтары желбіреген. Әрине әрбір ыдыстың аралары ашық. Осылар қойылып болған мезгілде бір бүйірден қоян кебін киген, екі құлағын ербеңдетіп біреу торт аяқтап қарғылап шығып, секектеп келіп, үстелдің үстіне қарғып шықты. Мұрты қоянша ербеңдеп табақтағы сарымсақтың жапырағына аузын сала шоқия берді. Осы сәтте қанатын сермеп бүркіт кебін киген біреу шығып, үнін бүркіттен аудырмай шаңқылдап қоянға ұмтылды. Қоян үстел үстінде секектеп, ыдыс-аяқтардың арасымен қарғылап, ана жағына бір атып шығып, мына жағына бір атып шығып табақ айналасынан пана іздейді. Бұға қалады. Қоянның бұға қалған сәтінде қара бүркіт саңқ етіп келіп бүріп алады. Қоянды бүрген бетімен жерге әкеліп басып шоқып-шоқып алады.

Екеуі ойындарын көңілдегідей орындап бастарынан кептерін шешіп алғанда, отырған жұрт бір-ақ :таныды. Қоян болған — Зәрубай, бүркіт болған — Жындықара. (Ахмет яки Берсағының Ахметі). Екеуінің ойын өнеріне разы болған халық қол соғып, «өркендей бер, өнерпаздар!» деп айқайлады.

Бұлардың ойыны басылып, кептерін шешіп, орындарына кеткенде, басына кимешегін киіп, көйлегін сөлбеңдетіп Қалибек Қуанышбаев шықты. Ол келіп үстелдің бір жағына сүйене отырып, қызын ұзатқан кемпір болып қызына көрісті. Бір сәтте қыз болып сыңсыды. Ондай бір сәтте қыздың әкесі болып қызымен көрісіп, зарықтырмай барып тұратын болды. Қайта-қайта жылап болмаған қыздың шешесі болып шалымен ұстасты. Кемпіріне тыйым салған шал болып отырғанда, қасқыр жеп жатқан бұзау болып мөңіреді. Қайтадан шал болып кемпіріне ұрысты. Осы сияқты бірнеше дыбыс беріп құбылып отырған Қалибектің жан-жақты ерекше өнеріне таңданбаған жан жоқ. Бұрын таныспаған, тек бір ауыз, жарым ауыз қалжағын ғана естіп қалған Мұхтар:

— Мына сияқты өнерпаздарға өріс болмаған. От басы, күйеу жолдасы сияқты ауыл ажуасының ермегі ғана болып, жәрмеңке думанымен өмір кешкен-ау. Осылар мына шаһарлы елдің адамы болса, өнер мектебін көрсе не жасамас еді, — деп қасындағы Ғариф сияқты адамдарға сүйсінуін айтып салды.

Мұның артынан мылқау сері болып Әбдінің Омары, өзінін серіктері Ысқақ, Мұстафа, Алатай, Төлеуқанды ертіп, салдарша айбақ-сайбақ киініп, балдыр-бұлдыр тіл қатып, қиқыл-шиқыл ән салып, алуан түрлі әсем ойындар көрсетті. Бұл көрініс те жұртқа мейлінше ұнады.

Бұдан кейін ойын жобасы бойынша жамбы ату сайысы басталды. Анадағы уәдесі бойынша жамбыны Сырық басына Нұрекел байлады. Садақпен атылсын деген тапсырма бойынша жамбыны садақшылар атты. Садақшылық өнері бұл кезде ел ішінен сиреп кетсе де, кейбір ауылдарда сақталған екен. Қарқаралының көне дүние қоймасынан әкелінген көне садақтың екеуі қолға алынып, садақшылар сайланып шығып кездесті.

Сыртқы елдің бірнеше садақшы жігіттері тартқан садақ, оғы жан-жағынан жанап өтіп жамбыға дәл тимеді. Керей Төлеңгітте бірнеше мерген киікші адамдар садақты кезекпен алып сермеді. Қотанбұлақ, Балқаштан келген мергендер де оған жанастыра алмады. Кезек күтіп тұрған Тоқырауынның атақты аңшы мергені Қанапияның қолына садақ тигенде, бейне бір жекпе-жекке шығатындай он қол жеңін белсеніп, бір тізерлеп отыра қалып тартқанда жамбы садақтың оғымен жерге бірге түсті. Алдақашан ұмытылған аспан болса да Қанапия оғы арғы аталарынан қалған құрал көріп сақтай, кейде атып та жүреді екен. Өзі аңқұмар, тақымкеш Қанапия осы жерде бір ерекше мергендік көрсетті.

Ендігі кезек көкпарға ауысты. Той шашуына арнап әкелінген күшік құндыздың терісі, оған байланыстыра қосарлаған көк гүлдары кездемені қолына ұстаған Ахмет Бектібаев атына мініп, көкпарға сайланып шыққан топ-топ жігіттердің бәйгі төбе жақ шетінен келіп тұра қалды.

— Жол біздікі, бір атаның баласымыз, — деп омыраулай алға ұмтылған ақжал-шабдар саңлаққа мінген орта бойлы ақсары жігіт Ахметтің қолындағы көкпарға қолын соза берді.

— Жол неге сенікі болады? Қалың Қаракесектің ішінде атамыз Жобалай бастап көшіп келіп көрші болғанда арнаулы алған екі жолымыз бар еді, соның бірі бәсекелі бәйгіде атымыздың беті қатусыз, ер белдесер сайыста жігітіміздің беті қатусыз болмақ-ты. Ал, мына автономия тобы аз көпке, кедей байға теңеліп, әділдік туғызған жаңа заман тойы. Жол біздікі — деп астында есік пен төрдей құла жирен аты бар керей жігіт шықты.

Екі көкпаршының дауысы шыққан кезде, той тәртіпшісі Тәтімов серіктерімен Ахметтің қасына келді. Қазақтың мұндай тойда жолдасатын әдетінен хабары бар Мұқаметқали жігіттердің жол-жобаға таласқан сөзін салмақпен тыңдап:

— Жігіттер, жолдарыңа таласыңдар, бірақ айқайсыз жәй сөйлесіңдер. Мұндайда азынап шыққан дыбысқа ел құлағы елеңдегіш болатынын ескертіп, өзі жолдастарымен кейіндеп шегініп тұрды. Мына екі атаның баласы қалың Қаракесекке кірмеліктерін айтып, жолға таласқанын, кімнің жолы үлкен екенін анықтай алмай тұрған Ахметке, өзіне арнап ерттеп берген үлкен боз атқа мінген Жақсылық жақындап келіп:

— Аха, кімге береріңді біле алмай тұрсың ғой. Бұлардың екеуінің де қазақ халқының ертеден сақталып келе жатқан жол-жорасы бойынша жолға таласқандары орынды. Екеуін шекістірмей шешімін айтып берейін, — деп Жақсылық алғашқы көкпарға ұмтылған жігітке:

— Шырағым, сен Қараменде бидің аулынан болармысың? Өйткені біздің атамыздың алғашқы кен қолтық, тар етегіне көшіп келіп қоныстас, еншілес болған сенің атаң еді. Ал, мына сенімен жолға таласа кеткен Керей Жобалай бидің аулының жігіті болар. Өйткені атасы Жобалай Қаракесек пен Тобықты елінің шекарасынан келіп қоныстап, Тіленшіден жек-жаттық сұрап, ерікті еншілес болып еді. Қазақ халқының бір мақалы бар ғой — «алғашқы қонақ кейінгіге орын босатады» деген. Сол ата-бабамыздың осы бір кесімін әділ айтылған десек, Керей атам баласы Қараменденің ұрпағынада, Қаракесекке де кенже келіп іргесін тигізген еншілесі ғой. Жол Жобалай ұрпағынікі болуға ылайық — деп үлкен бір шежірені сөйлеп етті. Жақаңның сөзін той төрешілері де, көкпаршылары да мақұлдады.

Көкпар Керей жігітіне беріліп, Тобықты жігіттері сайланып мінген саңлақтарымен көкпар қууға шықты. Алғашқы қабылданған тәртіппен, екі топтан торт жігіт шығып, бірі көкпарды алып, басқалары ат сынасып, әдіс өнерін көрсетті. Бұдан кейінгі жол Тобықты атаға берілді. Көкпар сайысы он шақты ырыммен аяқталып, тойдың думаны айқай-шусыз әдемі аяқталды. Енді біразда той коммиссиясы өздерінің бәйгі беру шешімін келісіп топ алдыңа шықты. Комиссияның өзара шешімі бойынша бәйгені жариялау губернадан келген жас уәкіл Мұхтарға тапсырылды. Комиссия тобының алдыңа шығып, жазық маңдай жарқын сипатты Мұхтар мына сияқты қуанышты мәжілісте өзі сүйсінген сөзін сабырмен бастайтын әдетімен:

— Той маңызы жеткілікті түсіндірілген болар. Оған тоқталмаспыз. Осы бір тарихи тойда оза шауып, ойнақтай орғып, бәйгі алған саңлақтарға бүгін жүлделерін тапсырмақпыз. Алдымен ат бәйгесін аталық. «Ер қанаты — ат» деп халқымыз тұлпарын ерімен қатар атаған ғой — деп сексен саңлақты серпінімен сескендіріп, серпінінен құйын тұрғызып топ жарған Құла саңлаққа бірінші бәйгі. Екінші бәйгі Қотанбұлақтан келген Шалқардың көк аты мен Теміршінің Дөңмаңдайына, үшінші бәйгі Көлжанқараға, төртінші бәйгі — Кербедеуге — деп, басқа аттарды да шұбырта атап өтті. Аттар бәйгісі беріліп, ел дуылы сейіле бергенде балуандар бәйгесі аталды.

Бас балуан бәйгесін алған Әшірбек алшаң басып, Ағыбай аулының тобына келгенде желөкпе Дүйсен:

— Ардақты батыр атаң Ағыбайдың аруағы әрқашан жар болсын, — деп орнынан атып тұрып Әшірбекті құшақтап құшырлана сүйді.

Ән мен өнер бәйгесіне кезек келгенде, Мұхтар бағанағыдан да шешіле сөйлеп:

Халқымыздың өнерінің өрісі өрге басар дәуіріне келіп тұрмыз. Кешегі үнін естіген, ойынын көрген өнерпаздарыңыз, орталарындағы ойнақы серілерің. Олар күні бүгінге дейін ауыл арасының той-томалағының әнші-күйшісі, көңіл көтерер ермегі болса, енді олардың үні мен ойыны жалпақ халық игілігі болар күн жетті. Қалаларымызда сауық, сахналары шымылдығын аша бастады, Сол сахналардың төрінен орын алар өнерпаздар осылардағы. Біздің шешім бойынша бірінші бәйге Ғаббас Айтбайұлына беріледі. Екінші бәйге жас әнші Төлепбергенге берілді. Үшінші бәйге Қали Байжанұлына берілді. Әншілердің ішіндегі әншілік өнерінін кенже үнін шырқаған Түсіпбек Елебеқұлына берілді.

Ойын өнерінде ерекше бірі кімді де, сүйкімді де ойын көрсеткен Зарубай мен Ахметке ойын бәйгесінің бірінші жүлдесі, — «сахналық, сәнімен ойнақы мылқау сері ойынын көрсеткен Әбдінің Омарына екінші, қызын ұзатқан Қалибек Қуанышбаевқа үшінші бәйгі берілді, — деп, Аханның қолымен жүлдегерлерге бәйгі бергізіп, ендігі сөзді Әбжан аға айтар, — деп Мұхтар өз орнына барды. Жамбы бәйгесі, салма алу сияқты жеңіл ойын бәйгелерін Әбжан жариялап, той туы ақ үйдің маңдайшасына әкеліп сүйелді.

Әрбір болыстан келген тойшылар тобы кезегімен той комиссиясына алғысын айтып қош айтысты. Той тарқап, тойды басқарған комиссия қорытындысын келесі күнге қалдырын, ендігі кешті демалыс етті.

Көл басындағы үйлеріне келіп Жақсылық пен Мұхтар да күндізгі жүрістен ауырлаған бойларын жиып, дем алуға кірісті. Ел орынға отырар шақта Мұхтар:

— Жақа, мына көлді жағалап біраз сейіл етелік, — деп Жақанды ертіп далаға, қол жиегіне бет алды. Аспаннан төнген ай сәулесіне төсін кере айнадай жарқыраған Шортанды көлінің бетінде кешкі самалдың екпінімен толқын үйіріледі. Айнала көк бұйра қарағайға бөленген асқар шындардың суреті де қол суына сүңгіп тұрғандай кестелейді.

Осындай әсем көрініске қызыға, көлдің асқарды етектеген кенересіне қарай бет ала жүріп Мұхтар:

— Жақа, сіз сонау бір ұйымыңыз жайында айтпай қойдыңыз ғой, — деп Мұхтар мынау мамық түнде бір өзекті әңгіме тыңдағысы келген сыр білдірді.

— Иә, мен оны айтпай, бой тартайын деп жүргенім жоқ. Мәжілістен мәжіліске көшіп реті де келе қойған жоқ. Және ондай әңгімені айтуға осындай оңашалық та керек қой. Міне, айтатын сәті келді, — деп Жақан да Мұхтармен қатарласа бір тас кенереге жайғаса отырды:

— Біз бір әкеден төрт ағайынды болатынбыз. Төленнің төрт шоқпары сонан атанғанбыз. Тепсек темір үзердей қайратты да, таланты да болдық. Бірақ, табыс өнімсіз. Тар заман. Кедейшілік ыңыршағы иықты жауырлап жан қинаудамыз. Өзің білесің, Семей шәһәрі ол кезде өндірісі аз, пайда кәсіпке тапшы ғой. Тек, жаз айларында жүн жуатын жер біраз істейді. Онан басқа кірпіш құятын ұсақ кәсіптер бар. Ал, мына жатақ жақтағы байлардың тері жинаған андай-мұндай кәсіптері де өнімсіз. Менің қолымның етікшілік өнері бар. Ал, басқа інілерім тек қара жұмыс істейді. Тері жинаған, қасап жасайтын саудегерлерге жалданған інілерім ылғи зар қағып, ақыларына қолдары жетпей мұқтаждыққа ұшыраймыз да отырамыз. Сәудегер байлардың еңбек қанаған ептілік жаламырлығына іш қазандай қайнайды, қолдан келері жоқ.

1916 жылдың көктемі. «Томнан жұмысқа кісі жинайтын подретшік келіпті» деген хабар дүңк ете түсті. Соның кісі алатын жерін тауып, төртеуміз де соған жалданып жүріп кеттік. Сол жылғы майдан жұмысына кісі алғанда, біз сол Томда болып жанымыз қалды. Біздің барған жұмысымыз — тас көмір қазатын көмір шахтасы екен.

Сол шахтада бізден бұрын көптен істеп жүрген орыс жұмысшылары бар екен. Солармен бір барақта болып, таныса бастадық. Әсіресе ішкі Ресейден келген бір қарт жұмысшы болды. Ол кісіні сондағы жұмысшылар да дядя Семен дейді екен. Біз де солай атап кеттік. Сол кісі патшаның соғысқа айдап, халықтың қансыратып қырғанын, ұлықтардың әділетсіздігін, байлардың қанаушы қанішерлігін айтып, теңдік көксейді. «Сөз жоқ, бір арпалыс болады. Мына бізді қанап, қара бараққа малша иіріп, табан ақы, маңдай терімізді жеген байлар сазайын тартар күн алда» дейді. «Мына ашынған жұмысшы табы бір бүлік жасайды» деп құлшынады. Біз оны жете түсіне бермейміз. Бар ойлайтынымыз байлардан тендік алсақ дейміз.

1917 жылдың басында патша орнынан түсіп хұррият болды. Біз де босап елге қайтар болдық. Сонау дядя Семен:

— Мынау патша түскен бастамасы, күресі алда. Сендер сияқты бұратана елге ояну, қайратты күрес керек — деді.

Біз елге келдік. Патша орнынан түскенімен байлар қаз қалпында. Хұррият деген даңғаза шабуыл. Ал, байлар, саудегерлер сауданы бұрынғыдан да дүрілдете түсіпті. Және ұлт бостандығы деп гу-гу етеді. «Жазған құлға шаршау жоқ» деген емес пе, мен баяғы өз кәсібіме етікшілік еңбегіме кірістім. Бостандық дүмпуінен туған ерікті еңбек артелі деп етікшілер артелін ұйымдастырдық. Мен өзім сол артельді бастауыш ұйымдастырушының бірі болдым. Артельдің қолы қысқа, жабдық қоры жоқ. Тағы да Семей жақтағы былғары заводының байына, бергі жақтағы оған беделі бар тері беріп тұратын Жанқаралыға бағынышты болдық. Тағы да іш қазандай қайнайды.

Дуылдақ, ала сапыран кез. Ендігі үкімет билігі — жұмысшы, солдат, кедейлер қолында болады, деп, арғы жақ, бергі жақтың кедейлері мен жұмысшылары жиналыс жасап күреске шақырды. Мінбеге шығып сөйлеген майданнан қайтқан солдаттар уәкілі, «кедейлер, жұмысшылар ұйымдасуы керек. Онсыз болмайды» деп ұран тастады. Анадағы дядя Семеннің айтқаны айқын дала түскендей болды. Сонан, қойшы, етікшілер тобынан кедейлер ұйымын топтауды қолға алдым. Маған осы ойымды бастауыма Семейдің Затон жағындағы большевик үгітшілері ой салды. Ұйымға ат қоюға келгенде менің есіме, қыртысы қалың былғары көнін суға салып жібітіп, төске салып балғалап жұмсату әдісі түсіп «Жұмсат» деп атадым. Ондағы ойым үстемдік істеуші, еңбек қанаушы байларды жұдырықпен, күшпен жұмсатсақ деген ойдан туды. Ойымның тәртібі, жұмыс жолы жөнінде өзіміздің білгенімізше жазған болдық.

Мен бой тасалап өз еліме қырға шығып жасырынып жүрдім. Бірақ, ел арасында теңдік, бостандық, таптық күрес деген ұранды тоқтатпадым. Сонан қала жағы тиышталды деп есітіп, Семейге келіп едім, менің үстімнен өзіміздің елдің Семейге байланысты байлары «кедей большевик, үгіт жүргізді» деп шағым жазыпты. Семейде мені тағы ұстады. Тергеу жүргізіп жатқанда Колчак, Анненков басқыншылары қашып, қызылдар келді. Бізді тұтқыннан босатты. Біздің бір арқа сүйеп, ақылшы болған кісіміз семинарияның оқытушысы Құлжанов еді. Ол кісіні ақтар Семейден қашарда атып кетіпті. Қысқаша менің саяси күресім осылай болған. Совет келіп орнағалы ылғи жауапты қызметтемін, — деп Жақаң әңгімесін аяқтағанда, терең ой толғанысында отырған Мұхтар:

— Мына сияқты батыр білек, батыл жүрекке, білім, ғылым ұласса не істер еді. Қайран қараңғылық, халқымызды сан саңлағына сан соқтырдың-ау, — деп орнынан тұрды.

Жарық айлы, жанға жайлы маужыраған жаз түні, айнала аспан меңзеген асқар шындар, толқынын үйіріп шалқалаған айдың қол әсем көрінісімен, көкжиегі көкшіл буымен мұнартып жібек желмен желпіп дала ұйқыға кеткен.

Ертеңіне ел тұра той басқарған комиссия бас қосып, тойдың мәжілісі қалай өткенін қорытты. Тойдың ойдағыдай қызықты, тәртіпті еткенін атап, губірнадан келген уәкілдер, жергілікті азаматтарға, әсіресе Тәтімов бастаған жігіттерге алғыс айтты. Сол күні Жақсылық пен Мұхтар екеуі қаланың өзінен дайындалған үкі ат жеккен күймелі пәуескеге мініп Семейге тартты.

ТОҒЫЗЫНШЫ ТАРАУ

I

Той думаны дұрыс өтіп, үйез мекемелері күнделік қызметтеріне кірісті. Той үстінде тәртіпші болып, ызғарымен, әскери айбынымен басқара білген Мұқаметқалидың беделі үйез азаматтары алдыңда біраз көтеріліп қалды. Сонау бір өткінші бандының ойранынан кейін біраз басылып қалған жергілікті белсенді жігіттер Мұқаметқали сияқты майдан кешкен жауынгер жетекшілік етіп, өздеріне ағалық еткеніне біраз белденіп, рухтана жұмыстарында белсенділік лебі сезіле бастады. Олардың Мұқаметқалиға арқа сүйей, оның майдан жорығындағы ерлігін мадақтай, мына той кезіндегі басшылығын сүйсіне соз еткені қаланың байырғы қаратаяқ атанатын оқыған сымақтарына шаншудай сезінді. Таласбайдың тау соғар Садығы, Дарынбектің Молдашы Мұқаметқалиды қаралау, ақсату әрекетін іздестіруде болды.

Садық сол кезде үйездегі заң жұмысын басқаратын. Ол өзінің орысша сауаттылығын өлшеусіз білімдарлық деп санайтын. Ал сауаты аз, қаратабан, бытырақ Тәтімовтің «майданда қызыл командир болды» деп абырой-атаққа ие болып, үстем жүргеніне іші күйеді. Бірақ оның абыройына нұқсан келтірерлік дәлелдер жоқ. Сонау бір Шұбартау, Дағанды болыстарында мылтық жинау кезіндегі атыста кісі өлімі болғаны бар-ды. Садықтың қолында ол туралы бір ғана сауатсыздау жазылған арызнама бар-ды. Ал, зерттеліп жазылған толық мәлімет жоқ. Сол бір айқас жөніндегі барлық жинақталған дәлелдемелер, үйездік әскери бөлімде, үйездік құпия мекемеде, оны сұрап алуға Садықтың батылы бара бермейді. Оның өзінше ойлап тапқаны, қолындағы арызды негіз етіп, сол уақиғаның болған жеріне яки анау киықтың атылған жеріне сол елге анықтама жүргізуге адам аттандыру болды. Мұның бәрін ол құпия, басқа бір тергеу ісі деген атпен, өзінің ондайға жұмсайтын қолқанаты Саудабайдың Сәрсенің аттандырды.

Тап тартысының табан астынан құрылған қақпанына Мұқаметқалидың сезігі болған жоқ. Ол өзіне осы Қарқаралыға келгелі тапсырылған бір-екі сынды жұмысты дұрыс атқарып ел алдыңда, үкімет мекемелерінде беделі көтерілгенге қанағаттанып, өз жұмысына яки әскери жетекшілік ісіне кірісіп кеткен.

Той басқару ісіне араласқалы, үйездегі ел ішінен жиналған әскери қару-жарақтың қоймасына бара алған жоқ-ты. Соны бір қарап шығуға қару-жарақ қоймасына келді. Осы қойманы аралап жүргенде ауыл аңшыларынан алынған ескі-құсқы мылтықтар да көзіне түсті. Оның ойына анадағы Түсіп мергеннің «ақ шитім, Малғараның Құсайыны» деген зарлы үні түсе кетті. Мынау қоқыған көп мылтықтың ішінен Түсіптің шитісін қайдан таниды, қалай табады. Оны таптырудың төте жолы — ана Малғараның Құсайының тауып алу. Соған алған мылтығын таптыру болды.

Ол түскі шайға үйге келгенде Шәмел де үйінде екен. Бұл қаланың адамдарын сұраса болды, құлағынан тізіп береді. Осы Шәмел арқылы Құсайынды таптыруға шешкен Мұқаметқали:

— Шәмел, сен Малғараның Құсайынын білесің бе?

— Білгенде қандай. Оның мылтық жинаушы болып істеген неше түрлі бұзақылығын да білем, — деп көзі бадырайып тұрып үлкен шежірені білетін кісі болып сөйледі.

— Ал, сен білсең, осы шайдан кейін, мен қағаз жаздырып берейін, соны тауып маған яки біздің кеңсеге шақырып әкелші, деді.

— Иә, оған қағаз апармаса, жай шақырғанға келмейді. Барып тұрған қырсық. Қағазыңды бергіз, мен оның екі аяғын бір етікке кигізейін, — деп бір тұйғын жігіт бола қалды. Шайдың артынан Мұқаметқали Шәмелді кеңсесіне ертіп келіп, қолына үйездік әскери мекеменің атынан қағаз жазып Құсайынға жіберді. Шәмел Құсайынды үйінен тапты. Қолындағы қағазын ұсынып:

— Сізді үйездік әскер бөлімінің бастығы шақырады. Менімен жүріңіз.

— Өзің маған повестке әкелген кісіше, «менімен жүріңіз» деп дігірлеп тұрсың ғой. Ана бір Семейден келген комиссар үйіңе тұрыпты деп естіп ем. Соның буы ма. Шырағым, дігірлеме, тұра тұр. Неге шақырады мені. Ұрлығым жоқ, өтірігім жоқ. Үкіметке ел ішінен тығынды әскери қаруды тауып бергеннен басқа, — деп өзінің мылтық жинаған қызметін көтермелей жосыды. Осы жерде ІІІәмелдің ойына да қулық келе қалып:

— Сіздің сол тығынды қару-жарақты тапқандағы қызметіңізге әскери орын ырза көрінеді. Тағы да сізді сондай бір тығындыны табуға жібермек болса керек, — деп ойынан өтірікті қосып жіберді.

— Қашан болсын, біздің Қарқаралы азаматтары қиын-қыстауға мені жұмсайды. Тағы қайда жібермек екен, деп Құсайын іле киініп Шәмелге ерді.

Құсайын мен Шәмел келгенде Мұқаметқали бір-екі әскери адамдармен бір жұмыстарды қарап отыр екен. Бұл екеуі біраз тосып қалды. Көрініс берген Шәмелді көзі шалған Мұқаметқали ана екі адамды жөнелтіп Құсайын мен Шәмелді шақырып алды.

— Малғараев Құсайын сіз боласыз ба?

— Иә, мен едім.

— Сіз болсаңыз, шақыртқан үйездік әскери жұмыстың жетекшісі Тәтімов мен болам, Сіз мына Дегелең, Ақбота, Дастар, Бөрілі еліне шығып мылтық жинадыңыз ба?

— Иә, үйезден уәкіл болып барып жинап едім.

— Сені мылтық жинауға уәкіл етіп шығарып жүрген кім? — деп Мұқаметқали Құсайынға сұрғылт көзі қанталай қарады.

— Мені үйездік милиция нәшәлнігі шығарған — деді Құсайын үні дірілдеп әрең шығып.

— Иә, оны тексеріп табамыз. Қазір мына Шәмелді қасыңа ертем. Ана мылтық қоймасына Түсіп мергеннен тартып алған ақ шитіні табасың. Дегелең тауындағы атақты Жаяу Түсіп деген мергеннің мылтығымен бала-шағасын асырап отырған жазықсыздығына қарамастан тартып алғаның рас қой, — дегенде Құсайын жерге кіріп кете жаздады. Оның қоз алдынан Түсіптің «шырағым, өзіңнің де бала-шағаң бар шығар. Мына Қызыл қарын балаларды осы мылтықтың демімен асырап отырмын. Бұл соғыс мылтығы емес, қоян, құс ататын шиті ғой. Тастап кет» деп көзіне жас алғаны елестеп кетті. Сонда қайырылмастан, оқ-дәрісімен ақ шитіні алып үйден шыға бергенде, «ақ мылтығымды сіңірте қоймаспын» деп Түсіптің қатулана айтқан сөзі осы жерде құлағына естіліп тұрғандай болды.

— Табылса іздеймін, осында әкеліп тапсырғанмын — деп Құсайын Шәмелге еріп сыртқа шыққанда:

— Сен мені алдадың. Әлгі біреуің әзірейіл ғой. Өзінің көзі өңменімнен өтіп есімді шығарып жіберді — деп, мылтық қоймасына қарай сипаңдай аяндады. Оған Шәмел жауап қайырған жоқ. Үндемей, тек еріп келеді. Мылтық, қару-жарақ қоймасына келгенде, қоймашы рұқсат қағаз сұрады. Кімнің, не үшін келіп тұрғанын Шәмел түсіндіріп, жіберген кісі Тәтімов дегенде қоймашы:

— Онда рұқсат, — деп ішке кіргізді.

Өзі сонау Бауыр1 еліндегі бірнеше болыстан жинаған ұсақ-түйек мылтықты әкеліп тапсырғанда, қойған жерін жаңылмаған екен. Тура тауып ақтарғанда, әлденеше шиті жалғыз оқты мылтықтар шықты. Түсіптің үйінен ақ мылтықты алғанда қайыс бауының мылтық сабауымен дүміне тіркеген жеріндегі сары жез шығыршық көзіне түскен-ді. Соны есіне алып, бірінің үстіне бірін тастай салған мылтықтардың арасынан ақ шитіні тани кетті.

— Осы бір жез белбеу сары шығыршық соның мылтығында көзіме түскен, — деп ақ шитіні қолына алып Шәмелге ұсынды. Мылтық ұстауға қызығып тұратын, Шәмел, сол жердің өзінде-ақ ақ шитіні бауынан мойнына асынып, мылтықтың сирағын сорайтып сыртқа шықты.

Мылтықты алып Мұқаметқалиға әкеліп көрсеткенде, ол да тани кетті. Сонада бір тауда сиыр бағып жүргенінде Түсіптің мойнынан көріп, қолымен сипалап тамашаланғанда қызыға ұстаған ақ шитінің бауындағы сары жез шығыршықты тани кетті.

— Тапқаның жақсы болды. Егер табылмағанда сіз де мылтықпен бірге жоғалатын едіңіз. Саған ешбір үйез бастығы елдің құс, қоян ататын мылтығын жина деп айтпайды. «Шаш ал десе, бас алып» сендер сияқты ала өкпе, қазанбұзарлар, елді үркітіп, шу шығарып жүретін. Сендер сияқтының сойқанынан «қызылдар, коммунистер бұзақы» деп жаманатқа таңады. «Совет жолы, партия жолы, елді үркіту емес, елге тыныштық орнату. Әділдік көрсету. Кедей, батыраққа ана Түсіп сияқты жанды жанымен асыраған жаяу мергенге көмектесу» деп Мұқаметқали Құсайынға жер-жебіріне жете зекіп, — «Боссың, бар. Бірақ, әлі де тексерілесің», — деп қоя берді.

Құсайын мылтығын тауып беріп босағанымен, бір аяғы көрде, бір аяғы жердегі адамша сенделе басып шықты. «Әлі де тексерілесің» деген сөз көк желкесінен құрыштай салалы саусақтар бүрістіре қысып тұрғандай болды.

Түсіптің мылтығын тапты. Енді оның қолына қалай тигізеді. Сонау екі жүз шақырым Дегелең тауынан мына Қарқаралыға жаяу Түсіп қалай жетеді? Өзінің ол жаққа бара қоярлықтай орайы көрінбейді. Осындай оймен ақ шитіні өзінің кеңсесіндегі бір қаға беріс бұрышқа тасалап қойды да, қызметіне кірісіп кетті.

Мұқаметқали түскі шайды ылғи үйден келіп ішетін. Кейінгі күндерде үй иесі әйелдің рұхсатымен шайды сол үйдің жасөспірім қызы Шәкітай жасап құйып беріп қызмет етіп жүрді. Сол әдетімен шайды әзірлеп жергеп Шәкітай күлімсіреп келіп:

— Ағай, сізге бір қыр адамы келіп тұр. Кіруге рұқсат сұрайды, деп жауап күтті.

— Келсін — деп Мұқаметқали, өзіне арнап іздеп келген адамды қарсы алды. Көптен ел ішінде болмаған Мұқаметқали тосаңсып қалған екен. Ә дегенде салқын амандасып, жөн сұрады. Мен Дегелең Болаткомының хатшысы Қайролла Байболовтың жолдасы едім. Атым Жағыпар. Біз осы қалаға қызмет жайымен кеше келіп едік. Сіздің анаңыз Мәрзия шешей сізге мына хатты беріп жіберді деп, бүктеулі кішкене қағазды ұсынды. Мұқаметқали қазақша жазылған хатты танымады. Тек жазып көрді де, қалтасына салды. Хатты әкеліп тапсырған жігіт хош айтарда Мұқаметқали:

— Сен ертең маған жолығып кет, — деді.

Ол жігіт кетісімен Шәмел де келді. Хатты Мұқаметқали Шәмелге беріп оқытты. Хатты алдымен өзі жаттыға оқып алып, Мұқаметқалиға:

— Мына хатты шешен жазыпты. Әкеңнің тірі күнінде саған атастырған келіні бар екен. Соны келіп үйіме келін етіп түсіріп берсін. Әкесінің ақ батасын бұзбасын. Ана құдамыз кісі салып отыр, «немене, баласы төре болған соң олқысынып жүр ме? Үйіне келеді. Олай етеді, бұлай етеді. Бізді жан бар, айттырған қалындық, қайным бар демей жүр», деп өкпе айтыпты — деп жазыпты, — деп хат жайын айтып шықты. Мұқаметқали ана бір жылы ауылға келіп қайтқанын, әкесінің: «шырағым, аман жүр. Бірақ, мен ақ тілеу етіп, бір адамға қарғыбау беріп, жіп тағып қойдым. Баласы жетіп келе жатыр. Құдай атымен атастым. Мені екі сөйлетпе» деп айтқаны бар-ды. Осы сөз көкірегіне орала кетті. Әкесінің оны айтқан кезі, сонау бір Омбыдағы қымызшының қызына құлай беріліп, жалындай сүйісіп, жанынан кеше Омбы мырзаларымен күреске шыққан күндердің кезі еді. Мұқаметқали әкесіне тіл қатпаған. Өйткені бар ықыласы ана қызда болатын. Сол бір сүйген қызы дертке шалдығып, көп тұрмай өлген-ді. Ол қайтқалы Мұқаметқали үйлену мәселесін елемей, майданнан майданға аттанып ат үстінде өмір кешіп жүрген. Мына хатты қолына алғанда оның көз алдыңа ағалап шай құйып беріп отырған қараторы жасөспірім қыздың күлімдеген көзі тағы бір жарқ етті. Ол осы қыздың кешегі той үстінде сәнді топқа өз талабымен кіріп танытқан алғырлығын сүйсіне есіне алды. Анау әке атастырған қыз қандай екен? Әй, ол кәдуілгі салпы етек ауыл қызы ғой. Біздің тақыр жерге қарап отырған әкейді тең көріп, кім кәмелетке келген саңлақ қызын келіндікке ұйғарды дейсің. Ол осы ретте өзі білетін ауыл жігіттерінің қалың беріп әйел алған өмірлерін есіне түсірді. Жоқ, ол болмас, аз да болса қала өмірін көрген, тәртіп-тәрбиесі бар серік керек деп шай құйып отырған қараторы қызға көзінің қиығын тастады.

Анада бір шай ішіп отырғанда балалары жайынан сөз бастап үй иесі әйел жәй-жапсарларын айтқан. Сондағы арман ете айтқаны:

— Мына Шәмелім үй ішіндегі бас көтерер азаматымыз ғой. Ілгері оқуына жағдайымыз болмады. Мына екі әйел балам қазақша мектепте оқып жүр. Орысшаға түсіруге қолымыздан келмеді. Ең кішкене ер балалар оқып болып жүр, — деп Шәкітайдың оқып жүргенін де айтқан. Мектеп қору деген, өмірге азық жинап қарулану деген ғой. Сауаты да бар — деп өз ішінен ол жағын да есептеп қойды. Бірақ, қыз әлі жасандау.

Ертеңіне кешегі уәде бойынша Жағыпар күлімдей жетіп келді. Жағыпардың бір мінезі ақкөңіл, уәдешіл және аты шығып қызмет етіп журген азамат аттыға танысқанды ерекше жақсы көретін. Кеше көріп танысты. Бүгінгі келуінде ол еркіндей келді.

— Мұқа, мен келдім. Біз ертең қайтамыз. Ана шешейге не айтамыз? Ол кісі маған жауабын әкел, деп тапсырған-ды, — деп өзінің Мәрзия апаймен таныстығын да айтып қойды.

— Менің саған кел дегенім, мен де шешеме сәлем айтайын дегенім еді. Ол кісіге айт, алан болмасын. Аман болсам өзім барамын.

Түсіптің мылтығын айтқанда Жағыпар: — Мұқа-ай, жолыңыз болсын. Ол сорлы мүлде құр қол сорлап қалып еді. Апарғанда қандай, қуанып апарам, деп Жағыпар қуана қабыл алды.

II

Анау сұмдігер Құсайын Мұқаметқалиға мөлтеңдеп бас ие айыбын мойындағанмен, үйіне келгеннен кейін сілімтік жалақор өсекшілдік бір қулық ойлады. «Мына Тәтімов әлі де тексеру жүргізіп, менің үстімен тергеу аштырар. Оған қарсы арыз жазып алдың алайын. Мына қоймаға әкелінген мылтық сайманның қай-қайсысы болсын сақтық үшін ел қолынан алынған қару-жарақ. Оны ешкімнің сақтау орнынан актсыз алуға хақысы жоқ. Ал, Тәтімов болса ана жалғыз шитіні өз бетімен заңсыз алдырып отыр. Осыны заң орнына жазып беріп көрейін» — деп, өзінің шала сауатты қолымен арыз жазып Садыққа әкеліп ұсынды. Садықтың көктен тілегені жерден табылғандай жымыңдай қабыл алды.

— Өзі жалғыз оқпен атылатын мылтық, болса, барып тұрған әскери қару ғой.

— Жазылған акт, мылтық иесінің арызы, иелік белгісі болған жоқ па? — заңдылық жағын тексере сұрап арызды анадағы арызға қосып, Құсайынға жүре бер деді. Құсайын шығуға ыңғайланып орнынан тұра:

— Сізге айтар бір тілегім, егерде мені ана Тәтімов жауапқа тартса, бейкүнә күймейін, заң жолымен көмектесіңіз, — деді.

— Сен оған алаң болма. Оның үстінен мынадан да үлкен арыз бар. Ол бұзақы, заң қармағынан қайда барады. Қайта ол туралы білгенің болса тағы жазып әкеліп тұр — деп дем берді. Өзі жалақор, арызқұмар Құсайынға мына заң бастығының кейінгі сөзі мүлдем бел болып егдейіп үйіне келді.

Осы бір әредікте Мұқаметқалиға, Семейдің гүберналық әскери бөлімінен тездеткен шақыру қағаз келді. Қағаздың мазмұнына қарағанда Қызыл Армияның жас жауынгерлерін дайындау, олардың жаңа уставтары ұлт республикаларында қалай жүргізілуі керек, осы жөнінде гүбернада өткізілмек мәжіліске шақырған. Қағазды алысымен Мұқаметқали Семейге жүріп кетті. Мұқаметқалидың мына сияқты шұғылынан шақырылып кетуін Садықтар неше саққа жүгіртті. «Анадағы Дағандыдан атқан кісі туралы болса керек. Өзі майданда бұзақылық істеген дей ме, немене!» деп Құсайын тәрізді қу ауыздар үйме үй кіріп өсек таратуда болды. Бірақ, ондай орынсыз өсек кең өріс ала қойған жоқ.

Мұқаметқали гүбернада бірнеше күн болып, әскери тәртіптің жаңа нұсқау хатын алып, гүберналық әскери бөлімінің ішкі жаңалықтарына жете танысып, Қарқаралыға қайта бет алды. Ол осы қайтқан бетінде ауылға соға жүруге шешіп, «Майлықара» бекетінен бұрылып, ылаулап ауылына келді. Баласынын келуін аңсап күтіп отырған Мәрзия қуана, құштарлана қарсы алып, мәз-мейрам болды.

Мұқаметқалидың хабарын естісімен-ақ шитіні мойнына асынып Түсіп мерген де жетті. Алғыстан алғыс жаудырып, өзінің басынан ұшқан бағы қайта қонғандай қуанышын ақтара келді.

Амандаса, әңгімелесе келген ауыл адамдарының аяғы сейіле берген бір сәтте Мәрзия үлкен баласы Байғалиды қасына алып:

— Мұқаметқали, шырағым, сен әкеңнің қайтыс болған кезінде үйде бола алмадың. Сол әкеңнің ағаң екеумізге тапсырған өсиеті бар. Ана жолы айта алмадық. Соны айтатын кезі келіп отыр. Ана әкең марқұм көзі тірісінде ақ тілеу етіп көршілес Бекмырза атанатын ағайындас елдің ішіндегі бірі момын адамның қызына құда түсіп, саған атастырып қойған. Сол құданың қызы балғындай өсіп, бой жетіп қалды. Сен Қарқаралыға бара жатып келгеніңді естіп, құданың өзі де келіп кетті. «Балаң келіпті, естуім өзі төре дейді. Ауылға айланар түрі бар ма, жоқ, сол далаға үйренген бетімен далаңдап жүретін қаңғыбас па екен. Соны білейін деп едім. Ана Тәтеңнің құдай атын атап айтқан құдалығы бар еді. Соны күтіп отыра береміз бе?» деп ауырлата сөз айтты. Мен оған өзіңе сөйлеспей ешнәрсе айта алмадым. Әкеңнің ақ тілеуін бұзба. Түзде жүруің жетті ғой, маған келінімді отымның басына әкеліп бер, — деп шешесі бұйыра сөйледі. Мұқаметқали жымия қарап:

— Мен үйленем, қыз айттырыңдар, деп сіздерге айтқаным жоқ. Қалыңға беретін сіздерде мал жоқ екенін білмеймін бе? Неге олай асығып, біреудің баласының басын байлап әуреледіңдер. Қазір құда болып, қыз айттырып қалыңмал беру совет заңына қайшы. Ол әсіресе мен сияқты партия жолындағы адамға үйлеспейді, — деп бойын қашыққа сала сөйледі.

— Қалыңмалды сен берген жоқсың, әкең, берді ғой. Енді оған ешкім де мал бермейді. Ол құда да мал сұрап отырған жоқ. «Атастырған келініңді ал» деп бізге өзі айтып отыр. Шырағым, мына шешенді жылатпа. Атастырған қалыңдығыңды ал! — деп аз сөзді Байғали күңкілдей сөйледі.

— Байеке, сіз де шешеме қосылып ал деп әмір етесіз. Мен ол келіндеріңізді көргенім жоқ. Қандай адам екенін білмеймін. Мен мына қырға келіп сіздердің қолдарында тұрам деп ойламаймын. Менің қызметім қалаға байланысты. Маған қала тұрмысынан хабары бар адам серік болады. Мен әлі әскерден босағам жоқ. Сіздерге атастырған келін керек шығар. Мені үкімет қайда жұмсаса сонда кетем. Ол маған серік бола ала ма? Оны неге ойламайсыздар? — деп өзінің Қарқаралыда тұрған үйіндегі қараторы жасөспірім қызға ауған көңілін есіне алды. Бірақ, ол сырын шешесі мен ағасына ашпады.

— Әке батасын ақтамағаның ба? — деп Мәрзия еңіреп жылап жіберді.

— Апа, сіз налымаңыз. Мен өзімнің шынымды айтып отырмын. Ал, әке тілеуі десеңіз, менен басқа да баласы бар ғой. Ана Мұсағалиға алып беріңіз. Мені қинамаңыз, — деп Мұқаметқали түсін суыта, күдер үздіре сөйледі.

— Құдаға біз не деп айта аламыз. Қызыңызды Мұқаметқали алмайды, інісіне бер дегенге ол көне ме. Оның да намысы бар. Қызын көрмей неге безіп отырсың. Әлде Қарқаралыда алып қойған әйелің бар ма? Бұл қалай? — деп Байғали інісін тергей бастады.

— Жоқ, Байеке. Мен ешкімге де үйленгенім жоқ. Айттым ғой, мен әскери адаммын. Менің билігім партияның, әскери комиссариатының қолында, — деп түңілте шынын айтты. Осылай үй-іші болып ұғыса алмай, біріне-бірі томсара қарап отырғанда сырттан аһлай-уһлеп Тәтібала кемпір келіп кірді.

— Уа, жұрағатым, қуат қылар азаматым, аман-сау жүрсің бе? Анада іздеп келіп орныңды сипалап қалдым ғой. Кеше осы сіздің өлкеге келіп қайтқан Тетебайдан сенің келгенінді естіп жеткенім осы болды — деп келе барлық жай-күйін айтып, көңілдегі шерлі арманын шерге берді.

— Аяулы апай, дем алыңыз. Мына Семейден келе жатып ауылға бөгелдім. Бірлі-жарым күн осында болам. Асықпай шәй-пұй ішіп бой жинаңыз, — деп Мұқаметқали қарт апайына кішілік көрсетіп жатыр.

Бәрін айтып тынбай дем алатын Тәтібала бар ма:

— Мен көкейдегі шерімді айтсам дем алам. Ал, оны айтпай отырсам булығып, құрыстанып мүлде мазам кетеді, — деп айтар арманын қозғай жөнелді: — Ана қанды шелек Жақсыбай сұм анада сен Қарқаралыға бара жатыр дегенді естісімен Семейге көшіп жоғалды. Оны Семейге қашырып жіберіп түк көрмегенсіп отырған Әбен қара жүрек тып-тыныш жанға жазығы жоқ кісі болып жатыр. Жалғызым Қондыжанның өлімінен де маған қазіргі істеп отырғаны батып тұр, — деп көзіне жас алды.

— Сізге енді не істе дейді? — деген Мұқаметқали сұрағына:

— Шырағым-ау, не істеді дерің бар ма. Олар қайдағы пәлені таппайды. Қондыжан өзіңе мәлім бір орыс қызын мұсылман дініне кіргізіп үйленген ғой. Сол келінім Еленажан бір өнерлі адам ғой. Ол Қондыжанның бастауымен біздің қыстаудың маңын егістік екті ғой. Егіс болғанда астық емес, неше түрлі жеміс. Өзгесі былай тұрсын, темекі егіп, осы айналадағы елдің насыбайшыларын қарық қылды емес пе. Сол келінім былтыр күзде атасымен екеуі қала барып, тағы бір неше жемістің тұқымын әкелген. Мен оларының атын да қоп біле бермеймін. Әлгі жуа, сарымсақ, картешке, тағы бір сиыр құйымшақ қызыл бөртпесі бар. Соларды егуге арыққа жақын, топырағы жағымды жер керек екен. Ал, өзіміздің кішкене көгал, темекіден аспады. Аналарды суға жақын айқай жиегіне бос тұрған аландарды дөңгелете күрекпен, кетпенмен аударып әлгі жемістерін екті. Ол арықты жиегіне біреу ие болар, оны қориды, деген ойымыз жоқ-ты. Бір күні Әбеннің інісі Сәбен қасында әлгі жалмауыз Жұманбай бар, келіп ақыр салып, ат ойнатты. «Мынау арық менің шабындығым. Егінімді суаруға жүргізген су жолым. Мына арық маңы менің жерім. Сендерге, шошқаның азығын, кәпірлердің жейтін шөбін ек деп кім рұқсат қылды. Діннен безген шоқыншының түтінін өшірмесе, мына өлкені арамдап барады — деп, келініме Жұманбай қамшысын үйіріп, Сәбеңнің аузына келгенін айтып қаһараттағаны Қондыжанымның өлімінен де ауыр болды — деп өксіп жылап жіберді.

Үнсіз тыңдап отырған Мұқаметқали:

— Апай, мен қазір үкімет ісіне кіріскен әкімшілігім жоқ. Әскери жолда жүргендіктен, мына өз үйіме ат үсті соғып өтем. Бірақ, мына сияқты бассыздыққа тойтарыс жасап, жарлы-жақыбайға жәрдем ету әрбір коммунистің міндеті. Мен оларды сескентіп күш жұмсауым жолсыз болады. Бірақ, сіз үшін мен сол өлке бойына ертең атүсті болса да соғайын. Ауыл кеңесті тауып соған тапсырайын. Бірақ, ана Сәбеннің ол жердегі арыққа ие болып жүргені қалай? Оның қонысы ол бұлақтан төмен тау бөктерінде емес пе? — деп зорлықтың жайын білгісі келді.

— Мұқажан, айтып отырған қоныс мөлшеріндегі жорамалың дұп-дұрыс. Біздің үлкен атамыз Жайлымыс деген кісі, сол біз отырған бір тарау өлкені қоныстаған ғой. Сол кісіден тараған бес-алты үй сол сайға иемденіп отыратынбыз. Сол жоғарыда айтқан үлкен атамыздың кенжесі Сәтпай деген кісі бір қалбаңдаған ойсыз адам болған. Өзі кедей. Мына Әбен, Сәбендер Семейден байып келгеннен кейін шабындық, егіндік жер керек етіп, барлық тәуір жерге көз салған емес пе. Сол кезде Сәтпай сорлыны алдап болымсыз шай-пұлға шабындығын бірнеше жылға жалдап алған екен. Сонан тұмсығы кірген соң, үңгілеп, шөбін шауып, азығын алып, бидай, сұлы егіп мүлде бауыр басыпты. Сонан біздің Қондыжан оқып, есін жиып келген соң, үлкен сөз көтеріп, егін салуын тоқаттырған болатын. Енді Қондыжан жоқ. Алдынан шығар, бас көтерер адам қайда, қайтадан тағы ие болып зорлық істеп жүргені ғой — деп барлық жайды айтып шықты.

Тәтібаланың мына жер жайындағы айтқандары Мұқаметқалиға кәдуілгі бай-помещиктердің орыс қара шаруасына істейтін қанаушылығының бейнелерін елестетті. Мына Ұлы революцияның негізгі бір туғызған тендігі — жер-су мәселесі екенін есіне алып, осыны бір ел ішіне үлгі етерліктей түрде сөз етуге ойланды. Ол үшін болаткомге бармай-ақ ауыл кеңестің өзіне шара істеттіруге болады. Тендік жолына қолданған шара ерсілік етпейді деп ойлады.

— Апай, сіз ауылыңызға қайтыңыз. Ауыл кеңесі сол Ұзынбұлақта емес пе? Мен өзім оны таптырып аламын. Мұқаметқали Тәтібаланы үйіне қайтарды.

Мұқаметқалн Тәтібала кетісімен өз аулындағы кеңес мүшесі Ақметқалиды шақыртып алып:

— Сен ертең менімен Ұзынбұлақ өлкесіне барасың. Ауыл кеңес бастығы Өміржан деген екен ғой. Соны қайдан да табатын бол. Бір жаққа кетіп қалмасын деп ерте айтып отырмын Маған ағайындықпен көтермеші болып ермейсің, менің қызмет бабындағы тапсырмамды орындауға ересің, — деп оны да ескертіп қойды.

Мұқаметқали үйінен аттанарда шешесі тағы сөз бастап:

— Шырағым, біз ана құдаға не айтамыз? — деді.

— Апа, мен сіздерге кеше айттым ғой. Мені қинамаңдар. Meн сіздерге бала екенімнен танбаймын. Бірақ, мына ауылда, сіздің қолыңызда үйленіп тұра алмаймын. Менің қызметім, міндетім солай, — деп үзілді-кесілді жауап айтып аттанып кетті. Мұқаметқали Ұзынбұлақ өлкесіне жете Ақметқалиға:

— Ал, сен әлгі ауыл кеңесті тауып ана Қондыбайдың үйіне алып кел. Мен сонда бара берем, — деп жүріп кетті.

Мұқаметқали келгенде Тәтібала Қондыбайы тіріліп келгендей қуанып, шалына, келініне мақтанып жалпылдап жатыр. Мұқаметқали Еленамен орысша сөйлесіп, барлық жай-күйді сұрады. Ол бір аз сөзді, шаруақор момын адам екен. Кешегі Тәтібала апай айтқан жайды баяндап шықты.

Мұқаметқали Еленамен гүл атып тұрған картошке күлтелерінің, сарымсақ сабақтарын, көріп одан темекі алаңына қарай бет алды. Осы кезде Өміржан ауыл кеңесті ертіп Ақметқали да келді.

Иіле сәлемдескен Өміржан, Мұқаметқалидың қанын ішіне тарта түйілген қабағын көріп, зәресі ұшып, тек өзі еріп келген Ақметқалидың қабағына қарай берді.

— Сен Тәтібала кемпірді, Еленаны білесің бе? — деп Мұқаметқали Өміржанға тесірейе қарап. Бұлардың хал-жайымен таныс шығарсың. Осылардың көз жасына неге көңіл бөлмей жүрсін? деп ызғарлана шұйілді. Мұқаметқалидың майдандағы батыл жауынгерлігін сырттан естігені болмаса, жүзбе-жүз тілдесіп көрмеген ұяңдау Өміржан тілі күрмеліп, жүрегі аузына тығыла төмен қарады. Шынында да, Жұманбайдың ат ойнатқан басбұзарлығын естімеген еді. Өміржанды оларға тыйым саларлық қайраты бар деп есептемейтін Тәтібала айтпаған да болатын.

— Мен ондай жайды естіген жоқ едім. Бұл кісілердің жетім-жесір екенін жақсы білем. Ал, ана Сәбеннің мына өлкеге басып кіріп, ие болып жүргенін үлкендерден естігем. Ондайларға тыйым салар бізде қару да, тірек етер қағаз да жоқ. Болатком жағынан жер мәселесі жөнінен ешбір басшылық жоқ, — деп баяу үнмен Өміржан жайлап айтып шықты.

— Иә, әзірше солай да шығар. Орталықтың нұсқау, түсініктері әлі жергілікті көшпелі елге жете алмай жатыр ғой. Мен қызметті Қарқаралыда үйездік әскери бөлімде істеймін. Укомның, үйездік атқару комитетінің, үйездік жер бөлімінін жұмыстарына партия жолымен қатысып отыратын хақым бар. Жесір әйел, жетім кемпірдің жылауымен әдейі жүретін жолымнан бұрылып келдім. Мен саған Қарқаралының үйездік мекемелері атынан өте жауапты тапсырма айтам. Елена кешегі Қондыбайдың жұбайы. Бұлар далаға аз да болса жаңалық лебін әкелген қарлығаштар. Еленаның Қондыбаймен егіп шығарған темекісі, картошкесі бәріңе мәлім ғой. Малдың сүті мен етінен басқаны азық етпеген ауыл кедейлеріне жана өсімдік жемісін егіп үлгі көрсетіп отыр. Соны өрістетудің орнына жауыздық еткендерге тыйым салу керек. Егер тірек етер қағаз керек болса, мен Қарқаралының үйездік жер бөлімінен арнаулы хат жаздырайын. Сен сол хатты алысымен, болыстық жер бөлімімен келісіп, мына Еленаның жеміс егу алаңын ұлғайтуға күш, көлік, құрал жағынан жәрдемдес. Енді арық бойына Сәбендер аяқ басушы болмасын, — деп қайталап айтты.

III

Мұқаметқали Қарқаралыға таянғанда, уақыт күзге айналып, қыр шөптері сарғыш тартып, солтүстіктен салқын жел лебі есті. Анау күні ғана емес пе еді, Қарқаралы қаласының солтүстік шығысын ала тігілген ақ үйлер, әсем киініп асқақтата ән шырқаған қыз-келіншектер мен сылқым жігіттер шеру тартып той-думанын жасағаны. Сол тойдағы ат шабыс, көкпар сайысы, алуан түрлі ойындарды басқарғаны көз алдынан тізіліп өтті. Әсіресе ана ІІІортанды көлінің оңтүстігінен ауыл көшінің салтанатты тобында, қыз-келіншектерге еріп көпке қосыла ән шырқаған жасөспірім Шәкітайдың үні құлағына келіп тұрғандай болды. Осы бір сәтті есіне алғанда, шешесі Мәрзияның «әкеңнің ақ батасын аяғыңа баспа, шырағым. Атастырған қалыңдығыңды ал. Мына менің отымның басын жаңғырт» деген үні саңқылдап естіліп тұрғандай болды. Күні кеше думан болған Жырым өзені, бүгін құлазыған елсіз.

Осындай ойлар толқынына малтығып, Шәмелдің өзінің дәмдес болған үйіне келіп, ылаушысы аттың басын тіреді. Алдынан жүгіріп шыққан кішкене Қаратай:

— Тәте-тәте, Қали келді, әй, өзі мына бір жаңа мылтық тағынып алыпты, — деп ол Мұқаметқалидың гүберналық әскер бөлімінен алып қайтқан жаңа тапаншасын көріп, қолымен ұстап, қабына жармасып жүр.

— Тарт қолыңды, оғы бар шығар, — деп шешесі Бибі бәйбіше, Қаратайға тыйым салды. Шырағым, киімшең балам, аман келдің бе? — деп Бибі әдеттегі сыпайы жылы шырайлы қабақпен күлімдей қарсы алды. Үй иесі әйелдің толық аты Бибі еді. Оны балалары «тәте» дейді екен. Ал, Мұқаметқали алғашқы келіп Шәмел шақыруымен қонақ болғанда «жеңгей», деп амандасып, сол бетімен жеңгей деп жүр.

Үдере жүріп, ат қағып шаршап келген Мұқаметқали шай артынан дем алып, үйде болды. Біраздан Қаратайдан екі класс озық Кәмел мұрны қоңқайып, сидиған арық денесімен баяу басып үйге келіп, Мұқаметқалиға қазақша сәлем берді. Міне мектеп көргендік, тәртіп, бұл бір оқу жолына мойындап алған ізденгіш жан болар-ау, деп ойлады Мұқаметқали Кәмелдің момақан байыпты мінезіне сүйсіне. Онан біразда Шәкітай келіп, шешесіне ашық тұйғын мінезімен:

— Киімшең балаңыз да келіпті ғой, тәте, — деп күлімдей ізетпен Мұқаметқалиға сәлемдесті.

— Қарындасым, қайда оқисыз? — деді Мұқаметқали.

— Мен абыстайдан оқимын, жаңаша оқу, — деп қысқа ғана тыңғылықты жауап берді. Жаңаша оқу жақсы оқу ғой. Онда сауатты екен ғой, — деп іштей бір жана сезім түйді.

— Өзі неше жылдық оқу, тәртібі жаңаша болғанда қандай? — деп Мұқаметқали анықтап түсінгісі келді.

— Өзі төрт жылдық. Онда жаңаша жазу, есеп, әдебиет яки оқу құралдары оқылады. Мен биыл оны бітірем, — деп мақтана тоқтады.

— Онда орысша школға похожы екен ғой — деген сөзді Мұқаметқали орысша қазақшаны араластыра сөйледі.

— Иә, ағай, солай, — ден Шәкітай шешесінің шаруасына көмекке кірісті.

***

Үндемей ойлана тыңдап отырған Мұқаметқали:

— Біз революция солдаты, партия тапсырмасына қашан да әзірміз. Бірақ, мен ол «Қособа» деген жерді, оның елінің қоныс жайымен таныстығым жоқ. Тек маған сол араның жайын білетін, болыстық атқару комитетінің кім екенін білетін сенімді басшы адам керек. Осыны анықтап және бұл жүрісті өте құпия түрде, басқа бір сылтау тауып жүргізу қажет, — деп өз ойын ұсынды.

— Бұл ұсынысыңыз өте дұрыс. Ол жақтың жай-күйін білетін адамды тауып, басшы адам табуды біз ұйымдастырамыз. Сіз өзіңіз жүруге дайындалыңыз — деп құпия бөлім начальнигі тапсырмасын аяқтады. Жауапты да қатерлі тапсырмаға бел байлаған Мұқаметқали түскі демалысында үйге келіп, жолға дайындалды. Үйіне түскі шайға Шәмел де келді.

— Қазақша айтқанда жол жақсылықты болсын. Тағы қай жаққа әзірлендің? — деп Мұқаметқалиға ойлана қарады.

— Айтқаның келсін. Бір жауапты құпия тапсырма болды, соған ертең жүрмекпін.

— Тағы қандай құпия? — деп Шәмелдің үні күбірлей шықты.

— Тағы анадағы бандының сойқанды жорығының қалдырған бүгіндісі бар дейді. Соны жергілікті елден құпия хабарлапты. Мен бұл жақтың жер жайын, ел ішін білмеймін ғой. Айтуларына қарағанда «Қособа» деген жерде бір бұзық, ниетті адам бар көрінеді. Анадағы бандыны осында бастап, жол тауып қапыда түсірген сол депті. Және өзінде тығулы әскери қару-жарақ бар, депті. Соны ұстау керек, деп отыр. Аз ойланып қалған Шәмел:

— Бұл шындық болар ма екен. Ол бандыны бастап келген Хорошевканың құлағы ұсталып атылды ғой. Тек, ел ішінің біріне-бірі жауығып жүрген жала болмасын, байқау керек. Осыны анықтау үшін алдың ала сол болысқа, ел жайын білетін кісі жіберіп анықтату керек қой, — деп тәп-тәуір ой сала сөйледі. Шәмелдің бадырайған көзі мен мауқиған басынан оншалық тапқыр ой күтпеген Мұқаметқали оның мына сөзінен ойланып қалды.

— Сен, өзің ол жақта болғаның бар ма? Елінің жай-күйін білесің бе? — деп тоқтаған Мұқаметқалиға Шәмел:

— Мен ол елдің ішінде болғаным жоқ. Бірақ, ол «Қособа» деген жер, екі үйездің шекаралығы, біріне-бірі жала жабуға әдеттенген жалақор ел деуші еді. Сондай біреудің жалған жаласы болып, бейгүнә жандар күйіп кетпесін деген ой ғой, — деп тіпті байсалды сөйледі. Шәмелдің мына сөздері ой салса да, Мұқаметқали құпия бөлімге айтқан уәдесінен қайта ойлана алмады. Жүретін болды. Құпия бөлім бастығының тағайындауымен қасына Өтеубайды алды.

IV

Қарқаралыдан шыққан күні Өтеубайдың бастауымен Ақсары болысының бір шеткі ауылына келіп қонды. Қасына ертіп, соның бастауымен жүріп келгені болмаса, Мұқаметқали әлі Өтеубайдан бір ауыз да жөн-жосық сұраған жоқ. Жүріс-тұрыс сөз толғауына Қарағанда бірбеткей аңқылдаған жігіт тәрізді. Ал, мына әкеліп қондырған үйі бір қоңыр орташа шаруа адам екен. Қонақ асы, күтімі сыпайы. Үй иесі сөз жөнін білетін адам тәрізді. Жайлана отырып, таныса келіп ел жайын, кешегі бір кездегі қилы замандарды шежірелей қозғайды. Ол жағына өзінің шорқақтығын істеп, Мұқаметқали тек үнсіз тыңдауда. Үй иесі көбінесе Өтеубаймен әңгіме сабақтайды. Бір сәт қазіргі ауыл ішінің ел билеушілері жайына ауысып, үй иесі:

Бостандық алып, тендікке қолы жетіп, ел ішінің кедей-батырағы көтеріліп, қазір атқа солар мінді ғой. Бірақ, шаш аламын деп басқа жармасып, асыра сілтеп, асығыс жүретіндер көбейіп кеткен тәрізді. Біз әрине отбасының адамымыз, бай да болып, атқа да мініп көрген емеспіз. Аз ғана күн көргішті күйттеп отырған шаруамыз. Халыққа тыныштық болса екен. Әділ азаматтардан басшылық болса екен, деп ойлағандықтан айтып отырмын.

— «Келінім саған айтам, қызым сен тыңда» деп, маған әңгіме айтып, мына үйез уәкіліне мұң шағып отырсың ғой, — деп Өтеубай үй иесінің сөзінің Мұқаметқалиға арналып айтылып отырғанын анықтай түсті. Бағанадан сөзге қосылмай отырған Мұқаметқали:

— Ол сияқты тәртіпсіздік істеп жүргендер кімдер? Милициялар ма? Жоқ, болыстық қызметкерлер ме? Жалпылай айтқанша атын атап, қайда, кімге өктемдік істегенін айтсаңыз дұрыс болар еді. Әрине, қызметтегілердің бәрі басбұзар емес шығар. Соның ішінде нағыз кінәлісін айтып берсеңіз, — деп сұрғылт көзін төңкере үй иесіне тіке сұрақ қойды.

— Шырағым, атқа мінгеннің бәрі бұзық, деп айта алмаймын. Бірақ, балық басынан сасиды, шіриді. Осы біздің болыстың болаткомы Тайсоғар деген бір жарамсыз адам болды. Өзі өткен сайлауда кедей табы болып көрініп, аздап хат таныған біліміне сүйеніп бастыққа сайланды. Ол өзі шынында да ондай кедей тап емес еді. Ана атақты бай-жуан Ержандардың туысы. Соның балаларының қолшоқпары, — деген сөзін аяқтағанда Өтеубай қақырына шегір көзін тесірейте үй иесіне қадала қарап:

— Болатком бастығы кім дедіңіз? Тайсоғар дейсіз бе? Ол ана Ержанның немере ағасының баласы емес пе еді. Ол жуанды кім сайлап жүр? Ол тұқымың құрығыр бұзық еді ғой, — деп түтіге тоқтаған Өтеубайға Мұқаметқали күлімдей қарап:

— Сен мүлде өртеніп кете жаздадың ғой. Ондай қанды қол кім еді?..

— Ойбай, егер анық сол болса, ол анық қан сорғыштың тұқымы. Оның кім екенін мына менен сұра — деп, түтіккен Өтеубай, бірінің астын, бірінің үстін қоқита, кейде орысша сөз де араластыра сөйлеп кетті:

— Сіз жолдас Тәтімов, пака менімен жөндеп танысқан жоқсыз. Мен осы Ақсары болысына қараған осы маңда туып-өскен жетімекпін. Үй иесі ағайдың айтып отырған Ержан дегендер осы маңның кедейін көгендеп құлданған буржуй. Нағыз құлақ, қансорғыш болатын. Мен солардың босағасында шіріп, мына бастың шашын соның отынын басында жидіткенмін, — деп басындағы шошақ шлем солдат бөркін жұлып алды.

Қасындағы жолдасының күні ұзын бірге жортқанда сұрамаған өзінің тұйық мінезінен ұялғандай Мұқаметқали жымия:

— Иә, Тілеубай, күшіңді алысқа сақта. Ондай топ жамылып жүрген атқа мінерлердің тірсегін қырқамыз. Тек, біз соның істеген бір қылмысын тауып айқындап алалық, — деп үй иесіне бұрыла. Ақсақал, бізге дәлел керек.

— Иә, ағай, сол иттің баласының бір қиянатын айтып беріңізші. Сіз айтты демейміз. Оған сеніңіз.. Мен өзім-ақ оның әкесін көзіне пакажу, — деп Өтеубай кіжіне көзі шегірейіп тоқтады. Үстіндегі көнерген солдат шинелі, шошақ бөркін көргенде Өтеубайды, «мына киімдерді қалай киіп жүр екен. Әлде осы Қарқаралыдағы совдеп кезінде соның қатарына жазылып, осы Арқа белесімен тозғындай шұбырған ақтарды қолға түсіріп, соның шинелін киіп алған адам ба?» деп ойлағаны болмаса, Мұқаметқали Өтеубайды Қызыл Армия қатарында болған екен деп тіпті ойламаған-ды. Ал, мына кіжінісіне Қарағанда армия қатарында болып, тап күресіне сезімі оянған жігер ұшқыны бар.

— Өтеубай, сен маған інілік наз айттың ғой, бірден жөн сұрап таныспадың деп. Иә, мен бірден ұшықтап жөн сұрап мыжыңдағанды әдеттенбеген тұйықтау екенім рас. Ал, мына бір кіжініс мінезің маған ой салып, жөн сұрауға тура келді. Кәні, танысайық, жөніңді айтшы, — деп Мұқаметқали жылы шыраймеи Өтеубайға бұрылды.

— Сізді мен кінәлайын деп айтқаным жоқ. Бір жолға аттанғаннан кейін бірімізді-біріміз анықтап біліп алсақ, тізе қосып қимылдауға жақсы болар дегенім ғой. Мен мына үстімдегі солдат шинелін, мына шлемді, Сібір өлкесіндегі азамат соғысы арпалысында көнерткен қызыл жауынгермін. Осы Ақсары болысында туып-өскенімді әлгінде айттым ғой.

Өтеубайдың Сібір өлкесіндегі азамат соғысына қатынастым дегені ойын қозғаған Мұқаметқали:

— Қай жерлердегі соғыста болдың? — деп сұрақты шұғылынан бастады.

— Мен сізге басынан айтпасам түсініксіз болар. Менің балалық батырақ өмірім осы болыстың атақты байы Ержанның босағасын да өтті. Бай қорлығына шыдамай бір түнде қашып жоқ болдым. Сонан қашып шыққан бетімде, Сиырлы бекетіндегі Иван деген орыс адамына келіп, атын күтетін малшы болып жалдандым. Онда бір-екі жылдай, басында ат күтуші, артынан бекет атын айдап почташы болдым. Сол ат айдап жүргенімде, Омбыға мал айдап, қаланы көріп қайтқан жігіттерге кездесіп, Омбы жайын естіп, қаланы көруге, сонда барып жұмысқа түсуге құмарландым. Сонан сәті түсіп, бір байдың малын айдап баруға кірісіп, құмар болған қалаға да жеттім. Мен өз ойымда Қарқаралыдан үлкен қала жоқ шығар деп ойлайтынмын. Омбыны көргенде Қарқаралым ауылды жердей болып қалды. Қала үлкен. Қайнаған халық. Біреуді-біреу біліп болар емес. Мал айдасып бірге келген адамдар, әрқайсысы өз тіршілігіне кірісіп кетті. Мен енді қалайда осы қалаға орнығып, өзіме ылайық еңбек орнын табуға тырысып, қала өндірістерін қыдырдым. Сәті түскенде пароход тоқтайтын жерде күндеме жұмыс бар екен, соған келіп түстім. Осы жұмыста жаздай істеп, күзде қыстап қалатын жұмысшыларға бірігіп, сол пристанда жұмыста қалдым. Сол жұмыста жүргенімде, Ахметов Темір деген жігітпен танысып, бірге жатып, бірге тұрдым. Бұл жігіт аздап та болса тіл біледі. Қазақша грамотнай, бір ер көңілді жігіт еді. Маған әрқашан көрген-білгенін айтып, адам болуға, еңбек сүюге баулитын. Менің Темірмен бірге болған кезім, февраль өзгерісінің алғашқы дәуірі, «патша орнынан түсті, билік елдің өзінде» деген қара дүрсін сөз бар. Бірақ жұмыс тәртібі, халықтың бұқара күйі сол баяғы қалпы. Біз жұмыс істейтін пароход пристаны баяғы байдың билігінде.

Бізбен бірге жұмыс істеп бір барақта жататын орыс жұмысшылары да бар. Олардың ішінде де еті тірі, «сен тұр, мен атайын» дейтін жігіттер бар. Бірақ олармен сырласып, шұйіркелесуге тілім жете бермейді. Бір күні Бусыйгин Антон деген жұмысшы: «Жігіттер, ауыздарыңа ие болуға ант етсеңдер, мен сендерге өте құпия да, өте жауапты да сыр айтамын. Ал, егер сыр шашар, ұстамсыздық етсеңдер, өз обалдарын өздеріңе, жолдас екен деп аямаймын» деп бәрімізден нан, түз жегізіп ант алды. Біз Антонның лебізін күтіп отырдық.

«Өздерің білесіңдер, хұррият болды, патша орнынан түсті. Ал, билік әлі байлар мен капиталистердің қолында. Бізді әлі күнге құлша жұмсап, мойнымыздан лағынет қамытын алмай отыр. Осы ауыртпалықтан құтқаратын ұйым ашылып, байларға, патшаның оң қолы болған атаман, қанішерлерге қарсы күрес майданын ашып отыр. Ол ұйым, жұмысшы, қара шаруа, майданнан оралған, әскерлерден құралған большевиктер ұйымы. Ал, ана патшашыл капиталистер тобын бастаған ақсүйек, алпауыттар тобының жетекшісі меньшевиктер. Орталық Россияда қанды майдан, қызу күрес жүріп жатыр. Біз жұмысшылар сол күреске өзіміздің қамқоршымыз большевиктер тобына қосылып, күреске шығуымыз керек» деп сөзін аяқтады.

Антонның сөзін ұйи тыңдап отырған жұрттың ішінен бір орыс азаматы:

«Большевиктер тобы дейсіз, жұмысшы-қара шаруадан, майданнан қайтқан әскерлерден құралған дедіңіз. Осы топты бастап, ұйымдастырушы кім? Ол қандай адам? — деп сұрақ қойды. Елдің бәрі де: — «Иә, иә, бастаушы кім екен?» — деп шу ете қалды.

— Оны бастаушы көсем Владимир Ильич Ленин деген адам. Ол кісі өмірін халыққа бағыштаған. Халық қамқоры. Қара шаруа-жұмысшы таптың көсемі. Мына біздің Сибирьге келіп өктемдік жүргізіп отырған Колчактың, ана Россияға тісін қайрап, жалмауға аранын ашып қаптағалы отырған шет ел капиталистеріне қарсы шығып топ бастап отыр. Оған Россияның бұқара халқы жұмысшы, қара шаруасы сеніп күреске аттанды — деп жауап берді. Владимир Ильич Ленин деген Антонның сөзін естіген жұрт қол соғып, сол көсем бастаған күреске «біз дайынбыз» деп шу етті. Міне сол жерде, «кім де кім Қызыл Армия қатарына жазылады, қолдарыңды көтер» деп Антон мен Шипилов қатар дауыстады. Бәріміз де қол көтердік. Мен сол күні Қызыл Армия қатарына жазылып, қолыма қару алдым. Бұл 1918 — жылдың күзі еді. Ахмет те жазылып, қолына қару алды. Екеуміз Омбы қаласының, жұмысшыларынан құралған қызыл әскер тобында Колчакқа қарсы бірнеше соғыста болдық. Менің толық атың Өтеубай болса да, «бай» деген аттан безіп, қызыл әскер қатарына жазылғанда атымды Өтеш деп жаздырдым. Сонан бері менің атым Өтеш Бектембаев болдым.

Өтеубай, әңгімесін аяқтағанын күтіп отырған Мұқаметқали: Қызыл әскер қатарында соғысқанда қай қалаларда болғанын қадағалай сұрады. Өйткені өзі де қызыл әскер қатарына жазылғанда Омбы қаласында жазылған. Ол жерде ұйымдасқан соғыс көтерілісі жайына таныстығы бар, анықтап білгісі келді.

— Мен бірден соғысқа кіргенім жоқ. Бізді сол пароход басында жаңадан ұйымдасқан қызыл әскер тобын біраз дайындықта ұстады. Сонан біраз да жоғарғы командадан бұйрық келіп, біздің топты Саратовқа жіберді. Біз сол жердегі ақтармен соғыстық. Бізге келіп қосылған бөлімшеміз 32-дивизияның 94-полқы болды. Саратовтан шығысқа қарай шеру тартқан 94-полктың жауынгер тобымен Шлиябаға одан, Барнаулға келіп, сол Сибирь өлкесіндегі соғыстарда болып, содан 1921-жылы Семейге келіп әскер қатарынан босап Қарқаралыға келдім, — деп басынан кешкен соғыс жорығын шұбыртып шықты.

— Иә, Саратовта ұйымдасқан, 94-полк болғаны бар, онда Оралдан, Орынбордан қазақ жігіттері болған. Сен сол топта болыпсың. Жарайды. Енді, міне, әбден таныстық, — деп Мұқаметқали Өтеубайды Өтеш деп, жаңарған есімімен атап, байдан қашып ерке атқа ие болған екенсің ғой, — деп күлді. Оны түсіне қоймаған Өтеубай «ерке атқа ие болған екенсің ғой» дегенде:

— Мені кім еркелетсін, тек байды қысқартқаным ғой, — деп сасқалақтап қалды.

— Сасқалақтамай-ақ қой. Ат та тұрған ештеңе жоқ. Мен жәй қалжыңдап айтып отырмын. Менің атым Мұхаммед пайғамбардың аты көрінеді. Атым ұйқас болғанмен, пайғамбар болып кетермін деп шошынып жүргенім жоқ, деп күлді. Өтеубай өзінің атына белсенділік жасағанына көзі бозарып отырып қалды.

— Енді біз мына үй иесі ағайдың бастаған сөзін, аяқтатып, бұзақымен танысып анығын біліп алалық, — деген Мұқаметқали сөзін Өтеубай да қостап, үй иесіне бұрылды.

— Аузым қышып айтқан сөз емес, ыза қысып айтқаным ғой. Өзім қозғап айтып, анығын айтуға несіне қорғанайын. Сіздердің осы отырған ауылдарыңыз Ақсары болыстың бесінші ауылнайы болады. Біздің руымыз ел ішінде аз атанын біріміз. Бізге бұрынғы уақытта да атқа мінгендер ат ойнатып, қамшы үйіруші еді. Әлі де сол қорғалаудамыз. Осы жуырда, «азық-түлік жәрдемі, жүк көлігі» деген салықтар болды. Соны бөлгенде біздік ауылдарға баяғыша баса салып, осындағы бір жалқы жігіттің күн көріп отырған жалғыз атанын болатком шабарманы астынан топ ішінде аударып алып, қол жұмсаған. Болаткомның бастығына барып арыз айтса, «сен үкімет бұйрығына қарсы келдің» деп, каталешкеге қаматын, ауылына жаяу айдап тастаған. Бұдан артық қандай зорлық болады? Бұл бір, мен жаңаларын айтып отырмын. Талай сойқандары бар — деп үй иесі баяу үнмен сөзін аяқтады.

Мұқаметқали жалғыз атанын астынан алдырған жігіттің аты-жөнін жазып алып, өзін шақыртты.

Бұл түнде әңгіме осымен аяқталып, қонақтар жатып дем алды. Мұқаметқалидың түндегі тапсыруымен шақыртылған жігіт, тағы бір-екі орта жастағы адамдар бірге келді. Атанын алдырып, азап көрген Қайсар деген еті тірі, ширақ сөйлейтін жігіт екен. Атанын қалай алдырғанын, болатком бастығы Тайсоғардың қазан бұзар қылықтарын үй иесінен де дәмдендіріп айтып берді. Өзімен ере келген, екі адамды нұсқап:

— Мына отырған екі адам да, сіздердің хабарларыңызды естіген соң өтініш айта келіп отырғанын айтып, соларды нұсқады.

— Рас, шырағым, атынды естіп, арызымызды шаға келдік. Біз Қайсардың астынан жалғыз атанын аударып алғанда сол жерде едік. Таусоғар болыстың тайтаңдаған шабарманына Қайсардың атанын алғызбаймыз деп ара түсіп, мына екеуміз біраз қамшы жедік. Қайсардың атанын арашалаймыз деп, өзіміздің астымыздағы бір-бір тұғырымыздан айрылып, жаяу үйге шұбырдық. Осындай бір басбұзар адамдар ел ішін бүлдіріп барады. Осыған бір тыйым бола ма деп келіп отырмыз...

Мына арызқойлардың сөзіне қарағанда бұл бір нағыз қазанбұзар, кеңес тәртібін теріске айналдырып жүрген бай, жуандардың арам ниет әрекеті болып көрінді. Жәбірленушілердің айтқан арыздарын қағазға жаздырып, Мұқаметқали әскери аспалы сумкесіне салды да, жүруге қамданды.

— Ал, Өтеубай, ана Қайсарға ат тауып мінгіз де бірге алып жүр. Алдымен сол болаткомды тауып алып танысалық, — деген Мұқаметқали әмірін естігенде Өтеубай құнжыңдай қимылдап:

— Мына жақын ауылға бізді жеткізіп салуға кірісіңіз, Қайсар бізбен бірге барады. Оған бір көлік тауып беріңіздер — деген тапсырманы үй иесіне айта өзі де сыртқа шықты. Ол кездегі милиция ұр да жықтардың атауымен, бес атарды «көк мойын құдай» деп, оны мойнына асынған адамнан жан-жануардың жаны шошып, үрпиісіп тұратын. Өтеубайдың үйден аса шыққан көк мойын құдайын көрген ауыл адамдары имене, ат әзірлеуге кірісіп, ә дегенше ерттеулі атты әкеліп көлденең тартты.

Суыт тартқан әскери уәкілдер тобы ауыл адамдарының айтуымен, Таусоғар болаткомның жатқан ауылына бет алды. Болаткомдер жатқан ауыл онша алыс емес екен. Жолда бір рет ат ауыстырып, уәкілдер екпіндете жүріп болыс түскен ауылға келіп ат басын тартты. Сыртта абыр-күбір адамдар жүр екен. Әскери қару-жарақты адамдарды көріп үрпиісіп сәлемдесті.

— Болатком осында ма? — деген сұраққа.

— Осында, түсіңіздер, — деп бір жас жігіт Мұқаметқалидың атын ұстап, құрмет көрсете қимылдады.

Көзі шегірейе, танауы делдиіп, мойнындағы асынған бесатарын қолына ала Өтеубай да Мұқаметқалимен қатарласа болатком отырған үйге келіп кірді. Қару-жарақты әскери киімді екі адамды көргенде Таусоғар сыр бермегенсіп, қоңыр амандасты.

Әдейілеп ызғар көрсете, әскери тәртіппен Мұқаметқали салқын үнмен:

— Үйездік әскери бөлімнің жетекшісі Тәтімов, деп қол берді. Буыны дірілдей қолын берген Таусоғар саусақтарының басы бірікпей, жансыз денедей сезілді. Екінші қол берін амандасқан Өтеубай атын да, жөнін де айтпай, солғын ғана ернін қимылдатты. Олар арнаулы орынға отыра бергенде, арттарынан тепектеп жеткен Қайсар сәлем бере үйге кірді. Қару-жарақты әскери уәкілдермен ілесе Қайсардың келгені Таусоғардың үрейін онан сайын ұшырды. Әлгінде ғана бүкіл осы алаптың тәңірісіндей кеудесінен жалын атып отырған болатком ағасының жүні жығылып, сүтке тиген күшіктей итініп қалғанын көріп тұрған ел таңданып та, «шоқ бәлем, шоқ» деген кіжіну де бар.

Сырттай тәртіп істеген болып, іштей өзіне түйілген бір қатердің барын сезгендей, Таусоғар үйдегі адамдарға:

— Сіздер басқа үйге барыңыздар. Уәкілдер ат соғып келді ғой, дем алып, тамақтансын, — деп әмір айта сөйледі. Болатком лебізін бас ие қарсы алған болатком мүшелері азық-түлік жөнелту жұмысына байланысты келіп отырған ауыл кеңес бастықтары үйді босатты.

Ызғарын алыста сақтаған Мұқаметқали әлі түс ашып сөз қозғамай ел жайын, науқан жайын сұраған болып, сараң ғана тіл қатып алдарына жасалған шайды ішіп бой жинады. Шай артынан:

— Болатком ағасы боларсыз. Біздің уәкілдік қағазымызбен танысып қойыңыз. Мына Бектембаевты танитын боларсыз. Бұл кісіні маған көмекші басшы етіп Уком қосты — деп Мұқаметқали әдейілеп Өтеубайды Уком атына тіркей сөйледі. Мұқаметқали өзін көтермелей таныстырғанына іштей ажарлана Өтеубай, көзін шегірейте аяғындағы санынан келетін солдат етігінің қонышын шірене бір тартып қойды.

Мұқаметқали ұсынған уәкілдік қағазға қарады да:

— Сізге сенеміз ғой. Қағазыңызды көрдік, — деп қолына алмай, тәртіп сақтаған болды.

— Олай болса біздің іздеп шыққан жұмысымыз біраз тоқтай тұрсын. Бізге ел ішінің өзінен арыз айтып, сіздер тарапынан істелген тәртіпсіздік жөнінен шағым айтушылар болды. Алдымен сол туралы сөйлессек, мен әскери уәкілдігім ез алдыңа, ел ішіндегі қызметкерлердің совет тәртібін бұрмалаушыларына қарсы шара қолдану басты міндетім. Мына Өтеубай да майдан кешкен қызыл жауынгер, бұған да Уком тарапынан арнайы тапсырма бар, — деген сөзін, Мұқаметқали зілді үнмен айтты,

Онсыз да зәресі ұшып отырған Таусоғар ерні дірілдей үні тұттыға шығып:

— Бізге тапсырылған үкімет бұйрығын орындамасақ, сенімді ақтамаған боламыз. Оны орындағанда ел ішінің көңілін тауып отыру қиын. Біздің қыр елі әлі үкімет тәртібін түсінбей, қит етсе арыз айтқыш-ақ, — деп Қайсарға көзінің ызғарлы қиығын тастады. Таусоғардың осы бір сөзін күтіп отырған Өтеубай:

— Таусоғар мырза, мүсәпірсіме, сен алдымен өзіңнің кім екеніңді неге айтпайсың? Совет үкіметі байдың, атқамінердің үкіметі емес. Кедейдің, жетім-жесірдің, батырақтың үкіметі. Сен сияқты жуанның тұқымына әділдік қайдан келеді. Мына ел ішіне келген алым-салықты байдан алудың орнына, кедейдің жалғызына, жарлының жанына өлшеген аяқ асарына қол қоюды қайдан шығарып жүрсің? Мына отырған Қайсарды жылатып жалғыз атаншасын Омбыға таситын астыққа алғанша, ана Ержан жуанның өркеші жығылмайтын, қомдығы іркілдеген атандарын неге алмайсың? Туысың ғой. Әлде, оны кедейсініп аяп жүрсің бе? — деген сөзін даусы барлығын әрең аяқтады. «Бәлеме осы керек» дегендей анадай жерде отырған Қайсар:

— Атаншамды алғаны былай тұрсын, сен үкімет тәртібіне қарсы келдің деп, арыз айтқаным үшін жазалап қамшылатып, котелешкеге қараңғы қи қораға қаматып, жаяу айдағаны өтті. Мені жазалағанымен қоймай, маған ара түсіп, жөн айтқан кешегі екі кедейге қол жұмсағандары тіпті масқара, — деп қайратты жас жігіт ажарлана сөйледі.

— Ал, болатком бастығы, мына айтылған арызға, өзіңіздің істеген тәртіпсіздік ісіңізге не айтасыз? — деп Мұқаметқали қанын ішіне тартқан өңмен Таусоғарға қадала қарады. Күмілжіп төмен қараған Таусоғар:

— Мен мына жігіттің атаншасын ал деп ешкімге бұйрық еткем жоқ. Өздерінің ауыл кеңестері ғой: «Күйлі көлік кімде болса, содан аламыз» — деп әкеліп жүрген, — деген кезде:

— Өзіңізге келіп арыз айтқанда, құлақ та қоймай, үкімет бұйрығына бағынбай неге қарсы боласың? — деп жаза бұйырдыңыз. Танбаңыз, — деп Қайсар қарсы шапылдады. Осы кезде үй ішінен шыққан екпінді дауысты естіген бір адам омыраулай кіріп:

— Айыпқа қоймаңыздар, сіздер Таусоғар болыстың тасыр қимылын тексеріп жатыр деп естіп әдейілеп келдім. Азаматтар, сіздерге айтпағанда кімге айтамыз. Болатком Таусоғар, осындағы бай, жуанның қорғаушысы, жалгыз Қайсарға істеген жолсыздық емес, менің де жалғыз жалды атымды кеше шабарманына аудартып алып, почта апаруға мінгізіп жіберді. Мен мына екінші ауылдың кедейінің бірімін. Бар жазығым жалғыз керігімді күйлі ұстап, күтіп мінгенім, — деп бөгетсіз арызын шұбыртып шықты.

— Мына арызқойға не жауап айтасың? — деген Мұқаметқалидың соңғы сұрағына:

— Тығыз почтаны жеткізуге күйлі, қарулы ат керек болған соң алынған шығар, — деп күбірледі.

— Кедейдің жалғыз аты күйлі. Байлардың қосындағы күр аттары арықтап қалған ғой. Барып тұрған қиянат деп Өтеубай көзі шегірейе Таусоғарға тепсіне үңілді.

— Біздің қолымыздағы мына дәлелдер, Таусоғарды тұтқынға алуға жеткілікті. Шешім сол, мына болатком жұмысын ана орынбасарыңа тапсыр. Қазірден бастап тұтқындасың. Кеңес тәртібін бұрмалаған бай, жуанның құйыршығы. Сен сияқты қой терісін жамылған қасқырға кеңес мекемесінде орын жоқ, — деп Мұқаметқали шұғыл әмір етіп, болатком мүшелерін шақыртып, Таусоғарды тұтқынға алып, жұмысын орынбасарына тапсыртты. Қайсардың атаншасын сол күні таптырып, өзіне қайтартып берді.

Таусоғардың үстінен түскен арыз және көзбе қоз мойнына түскен жолсыздық, кеңес тәртібін бұрмалаған теріс әрекетін қағазға түсіріп Мұқаметқали, оны: Қарқаралыға тергеу астында тұтқында болсын деп Қарқаралыға апарып орындауға Өтеубайды аттандырды. Алғашқы келген бетіндегі Өтеубайдың ызғарлы сөзінен іштей түңіле қараған Таусоғар, ешбір үн қатпаған болатын. Қарқаралыға бет алып, біраз жер жүргеннен кейін, үнсіз, өзін қадағалай алдыңа салып келе жатқан Өтеубайға:

— Өтеубай, қанымыз бір қандас емес пе едік. Сен жетім болып, Ержекең үйінде қозы бағып жүргеніңді көргенім болмаса, саған ешбір қиянат істеген жоқ едім ғой. Ержекеңмен әкем аталас болғанымен, біз малды болып, кісі еңбегін қанап не істедік? Мені неге Ержекең балаларының атына күйдірдің? Мен кеңес үкіметіне адал қызмет істеп келдім. Оны Қарқаралы азаматтары біледі, — деген сөзін жақаурай, Өтешті бір жағынан жақын тарта, бір жағынан Қарқаралыда сенері барын хабарлай мұң шаққан болды. Таусоғардың әрі сайқалдана, әрі қыр көрсете сөйлеген сөзінің арғы сырын ұққан Өтеубай:

— Сен, Таусоғар, мүсәпірсіме. Сен нағыз жуан жұдырық, ана Ержан балаларының қолшоқпары екеніңді мен түсінбейді деп айтамысың. Мен қомыт киіп, қозы бағып жүргенімде, Ержанның екі серісінің қасында қатарласа атқа мінген Таусоғар едің ғой. Енді бүгін, кедейшіл бола қалыпсың. Қазір тиыштық мезгіл туып отыр. Ана Сибирь өлкесінде қызыл әскер қатарында жүргенімде кездессең, мына көкмойынның көмейін көкірегіңе бір-ақ тіреген болар едім, — деп көзі шегірейе, танауы делдие тоқтады.

Өзінше оңашада туысқандық айтып тоңын жібітпек болған Өтеубайдан мына сөздерді естігенде Таусоғар тұнжырай төмен қарап, терең күрсінді. Ол жолшыбай қайтып Өтеубаймен сөз жалғамады.

Тұтқын үйіне тапсырып, жолдаған Мұқаметқали қағазын үйездік милицияның бастығына тапсырып, тіркеушісінен тұтқын үйі бастығынан анықтама қағаз алып Өтеубай тығыз жүріп кетті.

Таусоғарды қалаға жөнелтіп, болыстық атқару комитетіне екі сенімді адамды қасына алып Мұқаметқали мылтық бар деген Қосағаш алқабындағы сезікті ауылға тартты. Алдын ала қолындағы хабарлау қағаздағы аты-жөні жазылған адамды, қасындағы адамдардан дәйектей сұрап, өзінше анықтау жүргізді. Олардың айтуына Қарағанда, арызшы Күдербайдың күбітіп жазып отырғаны өшпендіктің өсегі тәрізденеді. Дегенмен, тығынды мылтық, оқ-дәрі бар деген Жазықбайдың ауылына қапелімде барып, бірден тінту жүргізуді түйіндеді. Қасындағы екі серігін оңаша жерде жұмыс жайына түсіндіріп, бірден сақтық істеп, байсалды қимылдап, байыпты тінту жүргізуді ұғындырды. Жолдағы қонған ауылдан ала көбемде ерте аттанып, Жазықбай қорасына күн шықпай жетті. Алдымен қораның айналасын қоршай тұрып, екі жігіттің біреуін жіберіп қорасынан әудем жердегі құдық басындағы кигіз үйінде жатқан Жазықбайды орнынан тұрғызып алып келді.

Елең-алаңнан үйіне мылтықпен кіріп, қорасын қоршаған әскери адамнан үрейі ұша елбеңдеген Жазықбай:

— Шырақтарым, қандай қаһарға ұшырадым, жазығым не? Атсаңдар да айтып жазаласаңдаршы, — деп зарлай сөйледі.

— Ақ болсаң атылмайсың. Шыныңды айтсаң жазасызсың. Бізге сенің қолындағы әскери қару-жарақ керек. Ақ бандыдан қалған бесатар, оқтар бар. Соны қазір бізге көрсет. Күнәң жеңілдейді — деген әмірлі сөзін Мұқаметқали шұқшия айтты.

— Уа, жасаған, әскер мылтығы түгіл, қоян, құс мылтығын да ұстаған жан емес едім. Анау ала сапыран кезде, осы біздің елдің үстінен шұбаған ақтардың, жолда қалдырған мылтығы мен оқтарын малда жүріп бір жырадан тауып, Қарқаралыға өзім апарып айтып бергеннен басқа, мылтық көрсем мылтықтан өлейін, — деп жылап отыра кетті.

— Ондай бейкүнә болсаң, қазір қораңның қақпасын, үйіңнің есігін, кілет үйінді аш, өзің бастап бәрін тінттір. Сонан кейін ана тапқан мылтықты қай жыра, қай сайдан көрдің? Кім келіп алды? Бәрін дәлелде! — деп Мұқаметқали іске кірісе сөйледі.

— Шырағым, әміріңе болайын, — деп Жазықбай елбеңдеп, қорасының қақпасын, үйінің, кілет, шошала сияқты бөлмелерінің бәрінің есігін ашып өзі бастап бәрін көрсетті. Қора айналасын, сезікті қуыс, құдық, ұра сияқты бұқпантай жер жоқ па, тегіс қаралды. Жәй, момын шаруаның жұпыны қора-қопсысында әскери қойма жатар бұқпантай орын көрінбеді.

— Енді ақтан қалған мылтықтар мен оқ жәшігін тапқан жеріңді көрсет — деп Мұқаметқали өзі бастап атқа қонды.

Ауыл үстіне Жазықбайды алдыңа салып қару-жарақты топ қоңыр бұйратшаға асқанда ауыл адамдары үн шығара, шошына арттарынан шұбырды. Әсіресе Жазықбайдың әйелі: «жазығын не еді, жазған-ау! Қандай қасіретке душар болдың?» деп бүйірін таяна зарлап келеді.

— Мына адамдарды тоқтат. Біз ол кісіге тимейміз. Қазір ауылға қайтып келеміз, — деген әмірлі үнмен қасындағы бір серігін ауыл адамдарына жіберіп, Мұқаметқали Жазықбайға ілесе жай жүріп отырды. Ауыл адамдарына келген, өздеріне таныс болатком мүшесі Тынышбай еді. Ол ауыл адамдарына:

— Немене, үрей болдыңдар? Ештеңе жоқ. Жазықбай ана жылғы оқ-дәрі, бесатар тапқан жерін көрсетеді. Қазір ауылға қайтып келеміз — деп сендіріп үйлеріне қайтарды. Аласа қой бұйраттың арғы ойындағы жыралқай өзекшеде ескі сүрлеу қош жолы бар екен. Жазықбай тура сонда алып келіп, өзінің мылтықтар мен оқ жәшігін тапқан жерін көрсетті. Сүрлеу жолдың өзекшеден өтер жеріндегі бір жарлауыт жыралқай екен. Егер мал бағып жүрген адам үстінен түспесе, ана жолмен жүрген адамға оның түбінде жатқан зат көріне қоярлық емес. Жазықбайдан мылтықтар қалай тасталған, жәшік қалай жатыр екен, бәрін сұрап сол манды жаяу жүріп қарап шықты. Ондай көмбе, яки қазылған ешнәрсенің белгісі болған жоқ.

Жазықбайдың айтуымен бұйраттың атырабын, өзінің мылтық пен оқ жәшігіне қалай кездескенін анықтап жазып, қайтадан ауылға келді, Жазықбайдың ең кейінгі сұрақ, мылтықтарды, оқ жәшігін тауып бергенде алған белгі қағазы сұралды. Сәті болғанда сол қағазы үйінде сақтаулы екен. Әйелі тауып беріп Жазықбай жадырай тілдесті.

— Адалдығыма анық көздерің жетсе, маған бір белгі қалдырып кетіңдер. Мына жаланы маған бүгін жапқан жауым, ертең де жабады ғой. Мені мылтық тығып отыр деп ана жылғы тауып берген дүниені жаңғырықтырып отырған қасымыздағы ұрының ауылы ғой. Бар жазығым олардың қылмысын ашып, сот алдыңда куәлік айтқаным ғой, — деп Жазықбай арыздың неден туғанын шежірелей жөнелді. Жүргізген зерттеуі толыға түсуіне керек болар дегендей, Мұқаметқали осы бір жала жапқан арыздың неден басталғанын сұрады.

— Бізбен қатар отырған бір ауыл ертеден аты шулы, қанжығасы қансыз тұрмайтын ұрылар еді. «Ұрыны қары сүйейді» деген бар емес пе, кейбір атқамінерлер сүйеп, әлсіз момындарға тендік бермей жүрген қу құйрықтар еді. Өткен жылы осы елге халық соты келіп съезд ашты. Ондайда даудан дау қозғайды емес пе, бүгінгісі, кешегісі бар, өсекті ауылға ел жабылып берді. Ондайда шындық айтар деген адамды куәға тартады. Өзіміздің ағайын бір момынның жалғыз атын ұрлап, тендік бермей жүрген Түнғатар деген қанды балақ ұрының қылмысына сот тергеуінде куәлік айттым. Менен басқа да ел ішінің адал жандары шындыққа ара түсті. Бұдан басқа да әлденеше ұрлық-зорлығы мойнына түскен Түнғатарды, Айдар сот қатты жазалады. Алдымен оның мойнына құрым іліп, ел көзінше қазыққа жалаңаш байлап қойып дүре соқтырды. Сонан кейін қолындағы малынан қолы жетпегендердің ақысын қолма-қол алып берді. Артынан өзін Қарқаралыға абақтыға жіберді. Түнғатарға қолданған соттың қатал жазасы көптеген бұзықтарға тыйым салды. Бір ғана сол ауылдың өзінен Түнғатармен бірге торт адам бірге сотталды. Міне соның өшін куәлік айтқан бізден алмақшы болып отырған жалалары ғой.

Жазықбайдың жазықсыз адал жан екеніне мына келтірген дәлелдер ешбір күмән туғызбады. Ендігі бір анықтарлық нәрсе, арызды жазған кім екенін қарастырғанда, мүлде бұл атыраптағы елдің атына аты үйлеспейтін біреу. «Арызды мен жазып едім. Шын атымды әдейі бүркемелеп едім» деген ешкім табылмады. Және осы атыраптағы алыс, жақындағы ауылдас, қанаттас отырған адамдардан сұрастырғанда Жазықбайдың ана жылғы даладан тапқан оқ-дәрі, мылтықты қалаға апарып тапсырғанынан басқа ешбір мылтық ұстағанын көрдік, естідік деген жан болмады.

V

Мұқаметқали Семейге келісімен өзінің алғашқы майданнан осы қалаға келгенде қазақ-татар жастарынан ұйымдастырған жастар секциясының ісімен танысып, сондағы өзі басқарушы етіп тағайындаған жастардың іске төселіп, өмір жаңалығына, оқу-ағарту, үгіт ісінде белсенді болып алғанын көріп аса қуанышта болды. Семейге бұл келуіндегі Мұқаметқалидың бір кездестірген қымбатты адамы Угар Жанібеков досы. Сонау азамат соғысына қаруды қатар алып аттанған қанды көйлек Угармен кейінгі жылдарда кездеспеген еді. Ол да азамат соғысының сұрапыл жорықтарының сан майданда болып, сонан жараланып, Омбыдағы лазаретте болып жазылып шыққан екен.

Сол жарадар болып, саулығының біраз әлсіреуі бар, соғыс жорығынан тоқталып, Омбыдағы совет қызметтерінде, милиция қызметтерінде болған екен. Сонан өзі сұранып осы Семейге келіп, гүберналық милиция қызметінде екен. Өжет те, батыл, жалынды Угар, Семейдегі милиция қызметінде бұзақыларға бүйідей тиген аты шулы командир екен. Ол бір кез революция толқынында сан түрлі топтар, бас бұзарлар да бас көтеріп, кей жерлерде бандылыққа да, әсіресе шәһәрлі жерлерде көптеген көрініс берген кездері барды. Оларға кейде советке қарсы бай, кулақ, сәудегер арам ниеттілер де жел беріп, кейде кеңес тәртібіне қасақана зиянкестік істер де көрініп қалатын. Осындайлармен алысуда Угардың қаһарлы үні, қайратты ұйымдастырғыш тапқырлығы, сондайлардың сан қоймасын ашып, сан бұзықты торға түсірген екен. Кешегі азамат соғысының жауынгерлері бүгінгі жана өмір тәртібі үшін күресте де алда екен. Мұқаметқали оған ерекше қуаныш, үн қоса, енді тізе қосып істерміз деген сыр шертісті.

Губірналық партия конференциясына Қарқаралыдан келген уәкілдерден бірінші сөз алып сөйлеген Мұқаметқали:

— Мен азамат соғысынын майдандарында болып, ел ішіне осы кейінгі бір-екі жыл ішінде қызмет істедім. Онда да үйездік мекемелерде істеп, тек ел ішіне әрбір науқан тұсында уәкіл болып шығып жүрдім. Сонда менің көзіме түскен кемшілік, ел ішінде күні бүгін атқамінер, қой терісін жамылған жуан жұдырықтар аттан түскен жоқ. Ауыл еңбекшілерінің қараңғы сауатсыздығынан, ел ішіне ағарту, партия жолының кеңестік кеңшіліктің сәулесі еркін жетпей жатыр. Байлар, жуан жұдырықтар өздері бұғып отырып, сойыл соғар қол шоқпарларын белсендіріп, билікті соларға алғызып отыр. Әсіресе, мен қызмет істеген Қарқаралы үйезінде, тек Уком аппаратынан басқа мекемелерді бұрынғы ұлтшылдардың ықпалында болған шолақ оқығансымақтар басқарып отыр. Олар кеңес тәртібін бұрмалап, бостандық, тендік деген ұранды сөз жүзінде зулатып, іс жүзінде өздерінің ауылшыл, рушыл әдісін қолданады. Бұл жөнінде біздің бастаған бір жаңа шарамыз, ауылда яки әрбір болыста бастауыш партия ячейкасын ұйымдастырып, кедей, батарақтарды іске тартып, ел билеу ісіне тәрбиелеу деп бастадық. Бірақ, ол жөнінде бастаған іске әлі жеткілікті дайындық жоқ. Тек, бастау бар, — деп тоқтады.

Мұқаметқали осы губком конференциясына келген бетінде, Семейдегі жұмыскер және партия мүшелері пікірлес, Медеу Құлбаев, Абзал Жиенғалиев сияқты сенімді жолдастарымен бас қосып, Орынборда шығатын «Еңбекшіл қазақ» газетіне — Семей гүбернасында төңкеріс тәртібі қалай жүріп жатыр, Совет өкіметі орнағалы бес жыл болып қалды. Осы бес жыл ішінде айтылып жазылып жүрген кедей қамы, ауылда ағарту ісі, әйел тендігі ойдағыдай іске аспай жатыр. Әсіресе бастауыш мектеп жайы тіпті елеусіз. Кейбір жерде ашылған мектеп болса, онда аты бар, тоны бар, үйі бар малдылардың балалары оқиды. Әр төбеде бытырап отырған кедей балаларының оқуға қолы жетпейді. Ел ішіне алғашқы тағайындалған халық соты атымен атқа мінгендер, ұлтшыл-байшылдардың ықпалындағы адамдар. Үйездік прокурор қызметін атқарып отырған Садық Таласбаев барып тұрған байлардың, жуандардың қамқоры. Бұларды орындарына ауыстырмай ауылда кеңес тәртібі өрістемейді деп жазған мақала да басылып келіп қалған.

Мұқаметқали бастаған жұмысшы табының уәкілдерінің «Еңбекшіл қазақ» газетіне жазған хабарын қуаттағандай, осы қарсаңда Семейде шығатын «Қазақ тілі» газетіне Қарқаралыдан жазған Ғайса Тоқтарбековтің «Қарқаралы соттары жайлы» деген мақаласында Дарабаев, Жайдаров сияқты соттар ұрыларға дүре соқты, Қарқаралыға жаяу айдады деп мақтаған. Ғайсаның соттарды мақтағаны, Мұқаметқалилар көтерген мәселені анықтай, жаңғырта түскен еді. Мақалалардың шығып қалғаны Мұқаметқали сөзін салмақтандырып, конференция қауымына үлкен тірек болады.

Мұқаметқалидың айтып шыққан сөзін конференция делегаттары қуаттап, бірі ғана Қарқаралы үйезі емес, бұл сияқты кемшілік барлық ел ішінде бар деп айтуға артық емес деген пікірлер айтылды.

Тек азамат соғысы майданының жауынгері ғана емес, ауыл өмірінің жаңалығына да қайраткерлік етер жігері барын таныған гүберна басшылары Мұқаметқалиға ерекше назар аударып, губкомның мүшелігіне ұсынып сайлаудан өткізді. Сайлау артынан ұйымдастыру мәжілісінде Мұқаметқалиды губсотқа мүше етіп сайлады. Сонымен қатар алдағы Орынбор қаласында шақырылған Қазақстан Крайкомының конференциясына делегат етіп сайлады.

Конференция артынан Мұқаметқали біраз күн жаңа сайланған қызметі губсоттың жұмысымен танысты. Губсот құрамының жанадан сайлануы, кеңес заңының негізі бекітіліп жаңа кодекстар кітабы баспадан шығып, қолдануға келген-ді. Бұдан былай сот жұмысын жүргізу тек осы кодекс тәртібімен болмақ, жаңа бет алыс болатын. Ал, ол сияқты жаңа өзгерісті іс жүзіне шығару үшін бұрынғы, совнарсот басшыларының тағайындауымен қойылған аудандық сот адамдарын сұрыптау керек деген пікір туды. Оны да Мұқаметқали ұсынды. Өйткені Қарқаралыда қызметте болған аз уақытта үйездегі заң жұмысын жүргізуші Садық Таласбаевтан бастап, аудандық сот адамдары аздап оқығансымақ, бұрынғы үйездегі мекемелерде аудармашы, көшірмеші болып қызмет еткен, сол сияқты болыстарда тілмәш, приставтарда жанамашы болып істеп, сұрқиялық жолдардың сойқан қылықтарына ысылған алаяқтар болатын. Олардың ел ішінде жүргізген бірнеше кеңес тәртібіне қайшы қол жаза, дүре соғу, малша көгенге матап ел алдыңда масқаралық шараларын қолданғаны. Ондай жазаны көбінесе, жоқтықтан, яки бай-жуандағы есесіне қолы жетпей, қолмен кек алмақ болған кедей-кемшін адамдарға қолдануды көбейткен. Енді ондай оз ойына келген жолмен жаза қолдануға жол берілмейтін жана заң жобасы жариялана бастаған.

Осы жаңа заң жобасы бекіп, іске қолдану қарсаңында сот тергеу қызметкерлерінде жаңарту, жаңа тәртіптен хабардар жастардан тағайындау жобасы ұсынылды. Осы саланың қызметкерлерін жаңарту шаралары қолға алына бастады. Осы тәртіпті іске асыру жөнімен әрбір үйезге губсот мүшелері барып, жанадан тағайындалған халық соттары мен тергеушілерге бұрынғы сот, тергеушілерден іс алып беру және жас қызметкерлерге жаңа заңды қолдану жолын түсіндіру ісін жүргізетін болды.

Қарқаралы үйезіне барып соттардың жаңадан тағайындалғандарына іс алып беру, үйездік заң мекемесінің адамын жаңарту жауапты іс Мұқаметқалиға тапсырылды.

VI

Мен Мұқаметқалиға кейінгі бір-екі жыл ішінде кездескенім, тек Торғай губірнасының жұтқа, ашаршылыққа ұшыраған еліне ерікті жәрдем жинау кезінде болды. Мен осы бір науқан кезінде Ақбота болысындағы хатшылық қызметтің ауысып, өзіміздің Дегелең болысына председатель болып сайланған уақытым еді. Семей Губкомымен губисполком басшылары жоғарғы Қазақстан орталығынан «Торғай гүбернасына қараған ел жұтқа шалдығып, ашаршылыққа ұшырап отыр. Соған Семей гүбернасына қараған елден ерікті ағайындық жәрдем мал жинап жіберілсе» деген хат келіп, сол науқанға Семей гүбернасынан үйез-үйезге жауапты уәкілдер шығып, елден ерікті жәрдем жинау науқанын жүргізді. Гүбірнадан келген уәкіл және нұсқаушы, тапсырма бойынша үйездің өзін бірнеше аудан көлеміне шеңберлеп, оған үйезден уәкілдер аттандырылды. Мен қызмет істейтін Дегелең болысына, онымен қатарлас Ақбота, Бөрілі, Дастар болыстарына үйезден Мұқаметқали тағайындалып, Семейден шыққан уағызшы уәкілді қарсы алып, алдымен біздің болысқа келді. Елдің алды жайлауға жаңа келіп, үй тіккен Кемер асып, Мейзек жотасын сағалай, Тұлпар өлкесін алқалай бір шеті Бөрілі, Қақ көлінің сағасына шалғынды алқап, ағын су, айдынды көлге көсіле қонған кезі еді. Әрине ол кезде болыс кеңсесі ат белінде, көшпелі дәуір. Гүбірнадан, үйезден келген уәкілдерді қымызы мол, қорасы пышақ көтеретін, үйі ажарлы көңілді жерге түсірілетін кез ғой. Біз Семейден келген уәкіл Әбуді, Мұқаметқалиды, Бөрілі Қақ көлінің солтүстік шығысындағы көк шалғынға қонып отырған Сылдырбай аулына түсірдік. Дәулет иесі адамның бәрі бірдей қара қазан қаныпезер бола бермейді ғой. Қонақжай, ақжарқын, сері Сылдырбай сый қонақтарды ықыластана қарсы алды.

Келген уәкілдердің кім екенін айтып және қызмет жайларын айтқаннан бастап, әзілге көшіп:

— Көкмойын, көсеу басты мылтықтары ереуілдеген, ентікпе қимылдарыңыздың жоғын көріп, өзім де жайдары ажар, асыл сөзбен ел желінін босатқалы келген азаматтар екендеріңізді сезгенмін — деп Сылдырбай күле сөйледі. Күле сөйлесе де әр тараптан әрбір кейіпкерді іле сөйлеген Сылдырбай сөзіне Семейден келген аға уәкіл сүйсіне қарап:

— Қаланың үйінін қабырғасына қарап сөз іздеген біздікі тұлыпқа мөңірегендік-ау, мына Сылдыкендерден үйрену керек аталы сөзді, — деп өзінің ауылды аңсаған, ажарлы сөзге сүйсінген жайын айтып қалды.

— Шырағым, біз оқыған, көзіміз ашылған адам емеспіз. Біздікі, от басының ойына келгенін, көргеннен көңілге түйгенін айтып отыратын үйреншікті сөздер ғой, — деп оқымағандық арманын бір қыстырып қойды. Жайлана отырып, әңгіме ел күйіне, шаруажайына, қызметкерлер қимылына ұштасты. Біраз дем алыс болып, тыныққаннан кейін уәкілдер көл жағасына, көк шалғын алқапқа жүріп бой жазды. Осы сәтте-ақ үйінің көлеңкесінде тұрған қара атын сулығынан жетектеп, Сылдырбай бапкері ауылдан біраз жердегі бозды өзекшеге апартып арқандатты. Мынау отырған бір дәуір дәулетті ауылдың ағасы, Сылдырбай сияқты адамның жалғыз атты жетектеп, сонау бір қыратқа арқандағанын тан көрген Семейден келген уәкіл, қасында бірге жүрген бізге қарап:

— Ана кісінің мына бір атын жаяу жетектеп арқандап жүргені, ауырған ат па екен, әлде басқа бір жайытқа баптаған ба? — деп сұрады. Бізбен бірге жүріп келе жатқан болатком хатшысы Шашым:

— Ол кісінің аруақ шақырар «Шимайқара» деген бәйгі аты ғой. Ол атын өзінен басқа адамға сеніп ұстатпайды. Және осы бір кезде өте-мөте атын бір сынды бәйгіге жаратып жүрген көрінеді, — деген сөзін Шашым аяқтағанша, уәкіл азамат даусын көтере, сөзін жуандата баптай айтатын әдеті бар екен, сол қомақты үнмен:

— Бәйгі ат баптау, қыран бүркіт қайыру, қыран қаршығаны күйіне келтіру асқан шеберлік таңдайды ғой. Онда біздің ауыл ағасы бір мініскер саятшы екен ғой, — деп мүлде ауыл өмірінің ең көрікті сипаты сайыпкерлік саятшылығын мәнерлей айтып өтті. Ауыл өнерпаздарының, әсіресе атбегілік, құсбегілік жайытқа үйірлігі жоқ, Мұқаметқали аға уәкілге күлімдей қарап:

— Әбе, сіз өзіңіз нағыз құсбегі, ат бапкерсіз ғой деймін. Ауылда жүріп біз білмейтін құстардың жайын баяндап кеттіңіз, — деді. Мұқаметқалидың әскери киімдеріне қарап:

— Сендер, мына арпалыс заманының аласапыранында ауыл өмірінен көз жазып, шабуылмен кеткенсіңдер ғой. Біз жастай ауылда өстік. Және мына сіздің Қарқаралы, біздің Баян, бұлар барып тұрған құсбегілік, атбегіліктің ұясы ғой. Біздің үлкен ағамыз Имекен деген кісі бүркіт ұстайтын саятшы кісі еді. Бала кезімде сол кісінің қасына еріп, құс салғанын, Бейсембай дейтін атбегі кісіден ат бабын да көргенім бар. Кісі бала кезінде сүйсіне көріп, қуаныштаған нәрсесін ұмытпайды ғой. Солар әлі ойымда, күні бүгінгідей, — деп аз тоқталып. — Егер, ана Сылдырбай ағай рұқсат етсе, атын көрсек қайтеді, — деген өз ойын айтып, бізге қарады. Бізден жасы да кіші, әрі Сылдырбайға еркелей сөйлесер үйірлігі бар Шашым:

— Ол кісіге мен барып айтайын, — деп кішілік көрсетті. «Бара ғой» деген бәріміздің рұқсатымызды алып, атын бозға арқандап, ауылға қарай қырындай аяндап келе жатқан Сылдырбайға барды да, жаңағы тілекті айтты. Ол кісі мақұл көрген лебіз айтысымен, бізге келіп, атқа бет алдық. Біз таянғанда арқан бойындағы бозғылт құрғақ шөпті елеңдей шалып тұрған қара ат басын көтеріп, қасына келген біздерге еліре қарап, қос құлағын қайшылай, мойнындағы арқанын үйіре сүзіп, шаншылып тұра қалды. Осы сәттегі қара аттың көрінісі қолдан жасалған мүсіндей еді. Анау тас төбесінде қайшыласқан қамыс құлақтың арасынан желбірей төгілген күлтелі жібек кекіл, ырғайдай жұп-жұмыр мойынды бойлаған жібек жалға жалғасқан. Үзілген сағақ, кекілденген маңдайдан қобылана түскен кең желбезек қолдыраудай қопсиды. Шоқпардай түйінделген қолтық ет, есіктей енсе мегзеген омыраудан тізерлікке қарай құлай біткен төсі, биік шоқтықтан сауырға қарай күдірлене жон тартқан, арқалық сауырға жалғасқан, сандық текше жая, көтеріңкі сербенге ойып ендіргендей иіле біткен сүбелік төске қарай шеңберлене ойысқан балғын қабырғалар, сомдана жұмырланған денені алып ұшатындай сіңірлі бота тірсек көлбеп жатыр.

Ат қасына келіп, айнала қарап Әбең уәкіл:

— Атыңыздың бағы ашылғай. Жануар бабында тур екен. Өзі қай жаста? — деп Сылдырбайға қазақшалап сыпайы ауыл тілімен ат жайын сұрады. Уәкілдің ат жайынан хабардар екенін түсіне қалған Сылдырбай:

— Әзір тілдігін басқан жоқ. Толған кезі ғой, — деп жымиды.

Бұл күнгі әңгіме осымен тоқтап, енді Байдәулет өлкесінде бас қоспақ болыстық жиналысқа аттанатын болдық.

Байдәулет өлкесі, Тарақты тауының, Мейзек жонымен шекарасындағы Бетсу Шатсудан құйылатын бұлақтар түйіскен ағын сулы, шалғынды алқап болатын. Елдің жиынын сол жерге шақырғанбыз, жайлауға келмей бауыр жайлап қалған елге, жонға барып қонған жайлау елдерінің бас қосуына кереғарлық етпейтін орта қоныс. Ал, жәрдем малы жиналған күнде, өрісі кең, суы мол жер деп шешкенбіз. Сол жерде тігілген үй, арнайы қондырылған ауылдарға қарай бет алдық. Қостанай, Торғайда да жұткершілік болғанымен, Арқаның бұл белесіндегі ел күйлі, қонаққа тігілген үй, қонақасы өз орнымен дұрыс ұйымдастырылған.

Айтылған уақытында жиналған ауыл кеңестер, ауыл белсенділері бар екен. Ел ішінің әлі де сөзге не беделді ел ағалары атанатын адамдары бар, тегіс келген екен. Семейден, үйезден келген уәкілдердің тапсыруымен шақырылған жиналысты келесі күні бастадық. Жиналған топқа алдымен ерікті ағайындық жәрдем жайын, ана Торғай губернасына қараған елдің шаруасы күйзеліп, ашаршылыққа ұшыраған жайын Әбең уәкіл кеңінен келістіре сөйлеп, соған халқымыздың туысқандық, достық жәрдемін көрсетуді, жоғарғы орындардың атынан айтып өтті. Ол кісінің сөзін толықтыра үйездік мекемелердің пікірін басшы азаматтардың губірна мекемелерінің халықтық жәрдем жайлы тапсырмасын ұйымшылдық ықыласпен өткізілуін түсіндіріп Мұқаметқали сөйледі.

Уәкіл жолдастардың сөзі тыңдалып, ендігі мәселе жәрдем қай жолмен, қандай тәртіппен жиналуы сөз болып, ел ішінін азаматтары өз ойларын айта келіп:

— «Халық болып жұмыла жәрдем етуге ұжым қылған екен, оған біз де ат салыстық. Ағайын ашығып отырғанда, жұттан елер тай-тайыншадан аянып бізге не болыпты» десті, ерекше ынта көрсете сөйледі. Қарсылық айтып, қасарыса қайсарлық көрсеткен адам бой көрсетпеді. Жәрдем ерікті, ағайындық үме болғандықтан, ауылнайға бөліп яки шаңыраққа шашыратпай, ел ішінің салмақ көтерер сайлы шаруасы барларынан жиналсын, — деп ұсыныс айтылды. Оған да жұрт қақтығыспай қабылдады. Жиын атынан осы тәртіп қабылданып, жинауды ұйымдастыру жұмысы болатком адамдарына жүктеліп уәкілдер басқа болыстарға аттанды.

Бөрілі қақтың солтүстік иығынан аттанған Сылдырбайлар тобына Көксеңгір бұйратының етегінде түйісіп, тобымызды қомақтандырып, кекілін түйген, құйрығын сүзген үкі үш бәйге атты жер тарпытып, екпіндете жүріп бәйгі сөресінің алқабына жиналған топқа келдік. Айтса айтқандай Бұрылы, Шаған жұртшылығы тайлы-таяғы қалмағандай-ақ жиналған екен. Бөріккен қалың топ, олардың да бәйгіге арнап әкелген саңлақтары, құйрығы сүзулі, кекілі түюлі жел жақ қыратта аңдағайлап жүр. Қара дүрсін топтан бөлектене, шоғырланған бір топ оқшаулау тұр. Олардың киімдері қала сәнімен, қайсы бірімде қалпақ, қайсы бірінде кепке, айрықша көзге түсті. Оларды жүздеспегенмен де, Тобықты азаматтарының Семейден демалысқа жайлауға келгендері екенін топшыладық.

Бұрынғы ел ішінің дәстүрлі тәртібімен өз тобымызды жазбай бәйгі сөресінің өзіміз келген жақ алқабына орын алып аттан түсіп отырдық. Біразда ат бәйгесін басқаратын топтың, уәкілі келіп бізбен танысып, неше ат қосылатын жайларды біліп, аттың бәйгеге айдалар уақытын және ат бәйгесінің қай тәртіппен болатынын айтып келісім алды. Бұл жиын тек ат бәсекесі болғандықтан, қонақ үй тігіліп, қонақасы әзірленбеген, тек таяу ауылдардың ағайындық қонақасысы оз жолымен еді. Аттар іріктеліп, айдаушы алдыңа түсер кезде, Сылдырбай жансыздан Шаған, Бұғылы атпаздарының атақты аттарын барып көріп келді. Бұл жерде сыр аша ат жайлы сөз айтқан жоқ. Бірақ көңілдене жымыңдап, қара атының алды-артына шығып сүйсініп қойды.

Аттарды іріктеп, айдаушылар сайланып шыға бергенде Тобықты жағынан келген екі жігіт: «Қаракесек азаматтары, аттарының бәсекесіне салар жетектеріңді айтып қойындар. Атақты торт аттың бәйгесі ерекше. Торт ат — Аққасқа, Молқоңыр, Кержайдақ, Шимайқара төртеуі өзгелерінен бөлек ерекше торт ат тігілді. Сонда алдыңғы аттың бәйгісі — үш ат, жеті тайынша екінші бәйгі — бір ат, бес тайынша; қалғаны сол аттардың қалған бәйгені келу ретімен алады, — деп жариялады.

— Бас қосқан екенбіз, «той» деп аталмағанмен, бәйгі кешіне құйрығы сүзіліп, кекілі түйіліп саңлақтар жөнелгенде, балтырын түріп, білегін сыбанып балуандар шықпаушы ма еді. Ат келгенше, жым-жырт ойнаймыз ба? — деп, біздің ел ағалары жіберді, — деп Тобықты тобынан келген ділмар жігіт жар салды. — Айта кетейін, біздің топтың палуаны білегін сыбанып, алақанына түкіріп отыр. Сіздің елдің де жігіттері туғанда шешелері қалжасына тоқты-торым жеген шығар, — деп тағы да сөзуарланып ойнақы әзіл айтты.

— Осылардан басқа ел мылқаудай-ақ, қашан да шетінен тақпақтай сөйлеп сайрап тұрады. Біздің жігіттер алып қашпа әдепсіздік етпелік деп осы хабарды күтіп отыр. Бар, ана ел ағаларыңа айт, ол елде де еркек туған, ер жігіт, батыр білекті, барыс жүректілері бар көрінеді де, — деп Сылдырбай сөз кезегін жібермей шенеп тастады. Хабаршы жігіт өз тобына кеткенде Сылдырбай отырған топқа бұрыла қарап:

— Мен сөз есесін жібермей соқтырып жатырмын, кәне, мына майданға балтырын түріп, бұлшық еті шұйіріп шығатын еркек бар ма? — деп бізге күле қарады. Шынында да арнаулы балуан дерлік белгісі кісіміз жоқ еді. Біздің топтың бір жігіт ағасы Уәлихан, әдеттеп мақтанды үнмен тіл қататын үнін соза:

— Ой тәйірі-ай, Шағаннан алып шықты деп естігеніміз жоқ еді. Ей, Мұқажан немене қорбиып отырсың шешін, бар, жырылсаң, жер көтереді, — деп өздеріне еріп келген ортадан гөрі сұңғақтау қара шұбар жігітке әмір ете сөйледі. Орнынан созыла тұрып жайлана шешінген жігітке қарап Сылдырбай:

— Именбей икемді қимылда, атаның аруағын есіңе ал, — деп шұйлеп қойды.

Сылдырбай сөзі жел берген тәрізденіп Мұқажан қарсы алдыңда ойнақтап тұрған орта бойлы ақсұр балуанға екпіндей бет алды. Таяна беріп жерден топырақ уыстап, алпамса денесімен тап берген Мұқажанға, Шаған палуаны жымиып, оқша атылатын барысша қимылдап, ыршып жағадан бір жұлып еріп, айнала беріп, оң аяғымен алшиып тұрған Мұқажанның тілерсегінен те тартып қалып он топшысынан шалқайта тегеурінімен қағып жіберді. Іліп итеріп қағатын әдістен бейхабар Мұқажан серпінді қимылдап, ұшып түсті. Ойнақтап тұрған әдісқой палуан артына бір қарай өз тобына кердеңдей басып жұрт кетті.

— Мына шіркін қолпаштай болып, қолын да тигізе алмай қалды-ау, — деп Сылдырбай Уәлиханға қарай, көзін сықсита жымиды.

— Барымыз сол, Шимай аға, күресте біреу жығылып, біреу жықпай тұра ма? — деп Уәлихан түйіле тіл қатты. Осы кезде менің қасымда отырған болатком хатшысы Шашым:

— Сапа аға, мына менің қасымда отырған жігіт күресе білетін палуан жігіт сіздерге әлгі таныс емес. Бұл мына Бөрілі болысына қараған Жалықпас жігіт, аты — Исмақ. Біраздан бері менің I ін ымда жүр. Осыны шығаралық, — деп сыбырлады.

Ондай дәмелі жігіт болса, дайында, несі бар. Біздің топтан шыққан соң, оның қайдан екенін кім тексереді, — деп мен қуанып кеттім.

Әлгінде Тобықты азаматына сөз есесін айтып жауап қайтарған жаңағы бас палуанға барып жығылып қалған Мұқажанға намыстанып отырған Сылдырбайға Шашым барып түсіндіріп айта қойды. Сонша болмады, Тобықты тобынан ортаға екінші палуан балтырын түріп, білегін сыбанып орта бойлы, мығым денелі, қараторы жігіт кердеңдей басып бой көрсетті. Осы сәтті бағып отырған Шашым де Исмақты шешіндіріп, күреске әзірлеп жатыр. Жалпақ жауырынының топшысы түйдектеле, шалқақ балғын денелі жұмырлана, балтыры жарқырап Исмақ та ортаға шығып күтіп тұрған қарсыласына бет алды. Әдеттегі палуандар дәстүрімен жеріс еңкейіп, топырақ шекімімен қолын құрғата екеуі айқаса кетті. Ана топтан шыққан жігіт аса шапшаң қимылдайтын ымқырулы әдіспен тірсектен іле қағып ұшырып түсірмек болып қимылдап өтті, оның осы әдісін күні бұрын біліп тұрғандай қарсыласының жауырынына қолы тиген Исмақ оның аяғын сермеуіне мұршасын келтірмей, еңкейте басып қалып, іштен шалып жіберіп көтертіп соғып-ақ жіберді.

Бұрылы, Шаған елдерінің ер-азаматы болып жиналған Тобықты азаматтары үркердей топталған біздің шағын адамдардың ішінде мына сияқты алапатты палуан бар деп күтпеген де болу керек. Әлгі бір даурыққан үндері басылып, иықтары төмендеп қалған ажар көрсетті. Өздерінше қапысыз дайындап әкелген осы бір дәмелі палуандары белдесе алмай, тымақтай ұшқаны оңай тиген жоқ. Булардан кейінгі жеңіл-желпі күресті ешкім елей қойған жоқ. Аттар тартусыз, тек келешілер ғана ат жолын бақылап, тәртіпсіздік болмауын қарайтын тапсырмамен жіберілгендер болатын.

Біразда үздік-создық ұйытқыған аттар шаңы да көріне бастады. Топ ағалары атқа мініп елді бөріктірмей аттарынан түсіп бәйгі аттарға топ алдынан жол ашуды ұйымдастырып жүр. Сонша болмады басқа аттан қара үзе ұйытқып шауып, бір баран, бір күлдібадан, алдыңғы аттар тобынан суырыла шығып бәйгі сөресіне қарай құйыла аңыратты. Күлдібадан аттылы біраздан кейін, атының басын іркіп кейіндей берді. Бойы жазылып еркіндей озып алған баран ат құйқылжи ұйтқып сөреге қарай ұрандай ойысқан кезде, қайдан шыға келгені белгісіз, тымағының құлағын жымыра байлап алған, қағылездеу Қарагерге мінген біреу, ағып келе жатқан қара атқа тұра көлденең ат қойды. Қара аттағы бала да топқа бет алғанда осындай жол тосардан кірпік қақпай андып келе жатыр екен, кенет жалт беріп, атын қаққызбай аман өтіп топты жара сөреге бір-ақ тартты. Бәйгі баланың ел ұранын шақыра, жол тосардан аман өткенін көріп отырған жұрт атқа да, балаға да сүйсіне қарасты.

Қара атқа бүйірден қосылып, қағып жықпақ болған қаскүнемді көз жазбай барып отырған біздің топтың екі жігіті, адымын аштырмай ұстап алды. Осы кезде кейінгі аттар да келіп көмбеден өтіп жатты. Елдің дуылдай екі жар бола айтысы айқайға айналып, шаған жағынын адамдары «қара атты, келеші Бүркітбай бәйгі айғырмен тартып оздырыпты, жол тосу, көлденең шабу соның қарымжысын алу екен» деп табан астынан дау туғызды.

Келеші Бүркітбаймен бірге барған Шаған елінің келеші адамы Тоқтар шақырылып, Бүркітбайдың қара аттың шылбырын алып тартқаны болды ма деп сұралғанда, ол:

— Аттар біз тосып қалған белеске келгенде бірінен-бірі озбай үзеңгі қағысқандай қатар келеді екен. Біз айқай салып өз аттарымызды жанамалай қосыла көтермеледік. Ол жерде Бүркітбай ат шылбырын алып тартқан жоқ. Біздің айқайымыз көтерілді ме, әлде ана қу бала атын тежеп келе ме, кім білсін қара ат сытылып алға түсе берді. Бүркітбай сол аржақ шақырған бетімен қара аттан қалмай бір қабақшадан аса берді. Оған ілесе қыр асқан Молқоңыр еді. Мен аққасқаны көтермелей кейіндеу қалдым — деп екі ұштылау сөйледі.

Келешіге дейін үзеңгі қағысып келген қара аттың, Бүркітбайға қосылысымен қара үзе жымырауы тек емес. Мына көк айғырдың аптыққан арынымен мүлде көтеріп әкеткен ғой. Егер ондай еркін озар болса, қара аттың баласы кімді қимай қатарласып отырады, — деп дәукес Тынымбай күжілдеп омыраулады.

Онда ілесе шыққан қоңыр аттың бәйгі баласынан сұралсын. Ол Бүркітбайдың тақымына шылбыр салып сүйрегенін көрсе айтар деп біздің жақтан Хасен сөзге кірісті. Екі жақ осыған тоқтап қоңыр аттың бәйгі баласын ортаға алды.

Көк айғырлы келеші қара атты шылбырынан алып тартты ма деген сұраққа бала өтірік айта алмады.

— Жанамалап көтермелей айқай салғаны болмаса, атты тартқан жоқ, — деп тура айтып салды. Бәйгі баланың куәлігінен аттай алмаған Тынымбай:

— Аты тартусыз, еркін озатын болғанда қара аттың баласы атын неге тежеп отырды екен? — деп тағы өзінін қиқар қисық дауын тоқтатпады.

Олай болса, қара аттың баласын да шақырып сұралық, — леи Хасен Тынымбайға кекесінді қабақпен тіл қатты.

— Несі бар, сұраймыз. Балаларыңды шақырып, — деп Тынымбай да қатулана сөйледі. Атын аяңдатып жүрген, қара аттың бәйгі баласын шақырып:

Сен келеші келгенше өзіңмен үзенгі қағысқан аққасқа мен қоңыр аттан неге озып кетпедің? — деген сұраққа бала жымиып:

— Маған әкем айтқан, атты жер түбінен қайтарғанда жем жоғын ал. Келешіге келгенше атыңа қамшы салма. Жолда алды-артыңа қарап отыр, кейбір қу балалар, аттың құйысқанына қамшысын іліп алып, атына дем алғызады. Және аңдығанын аққасқа мен қоңыр ат болсын. Олармен қатарласа қалсаң келешіге келгенше озба. Солардың шабысын аңдып отыр деген. Мен сол әкемнің айтқанын істеп сол екі атты андып, жел жағына салып қойып еркін отырдым» деп бала барлық әдіс-айласын айтып беріп Тынымбайдың үнін өшірді.

Кейінгі палуаны жығылып, үндері бәсеңдеп отырған топқа қара аттың тұяғынан көтерілген әлсіз тозаң да оңай соққы болмаған тәрізденді. Қара үзіңкіреп, жеке-дара келген қара аттың артынан Аққасқа мен Молқоңырлар келді.

Азуын басқан екі елдің ат бәсекесі осы бір көзбен көріп, қолдан атқарған сәтте осылай аяқтап еді. Өткен уақыт қашанда ертегі тәрізденеді. Бірақ, болмыстың өзінде ертегіге ұқсас болатын кездері аз болмайды. Осы мәжіліс те ешбір қосымшасыз шындықпен жазылды. Сонау қара атқа мінген баланың ел ұранын айтып, топты жара құйғыта шыққан үнін естігенде, орнынан ұшып тұрған Әміре қасындағылары байқамай да қалыпты. Ол сол тұрған бетімен, сыртта матастыруда тұрған атына мініп, Шаған, Бұғылы елінің тобынан шығып тура бізге келді. Әміренің ол топта отырғанын біз білгеніміз де жоқты. Қуаныса амандасып, қайдан қашан келгенін сұрасып жатырмыз. Ақкөңіл, сөзге олақ Әміре аузы далия ыржия күліп, «менің жүріс-тұрысым қызық қой. Мына Шағанның Жана Семейде тұратындары бар емес пе, солар осы жайлауда үлкен ат шабыс болады, жайлауға барамыз, ел қызығын көреміз, деген соң солармен бірге Әмзенің аулына келгем. Оның Исмағұлы оқыған жігіт қой. Қызметтен демалысқа шыққан еді. Сол ар мен бірге отырғанда, жаңа қара аттың үстіндегі бала елінің ұранын айтқанда, тұла бойым шымырлап, орнымда отыра алмадым. Сонан тура сіздерге сәлемдесе келдім. Ел аруағын шақырған қиын екен, — деп біраз отыра кетіп тұрғандай болды.

Ойда жоқта қолымызға түскен Әмірені босатпадық. Ал, сүйегіңе қызып біздің топқа келген екенсің, біздің елде мына жайлауда бізбен жүр, — деп қолқаладық.

— Туысқандық құрметтеріңізге қуанам, төбем көкке көтерілгендей мақтанып қалдым ғой. Aл, бүгін сендермен еріп кетпеймін. Әлі де олардың тобына барайын. Бүгін Семейден бірге келген досыммен бірге болып, ертең мына Сылдырбай ағайдың аулына келейін. Сол жерден жолығалық, — деп бізден рұқсат алып, Әміре барып Семейден бірге келген тобына қосылды. Бар бәйгені алып, Шаған мен Бұрылы болыстарының алқынып келген атбегілерінің сәйгүліктерінің ұршығын сылқылдатып тілерсегіне соқтырып біз де ауылға оралдық.

Біз сол күні қайта оралып Сылбырбай аулына келіп, өзімізше сауық құрып, қара ат пен Исмақ балуанның белдескен жерде мерейімізді үстем еткен өнерлерін мадақтап, думандадық. Ертеңіне күткен уақытта айтқан уәдесі бойынша Әміре де келді. Әмзе аулынан ертіп келген атқосшы жігіт Әміреге:

— Әнші аға, аулыңызға келдіңіз, байқауымша әзірше осында болатын түріңіз бар. Егер рұқсат етсеңіз мен қайтайын — деді.

— Иә, мен біраз осы елде болам. Смағұлға айтқамын. Сәлем айт, — деп жолдасын қайтаруға кірісті. Қонақтары қонақтары үнсіз отырған Сылдырбай:

— Әміре, сен ел сағынып, жер сағынып, ағайын ортасына келдің. Ана мініп келген атың өзімдікі емес шығар. Оны да қайтар. Тар ақты деген бір қауым елміз ғой, сен міндетін тай табылар, — деп күлді.

— Сіз қайтар десеңіз, қайтарайын. Серік деген ағамның бір ауыз өлеңін естігенім бар еді. Сол есіне түсіп, жаяу қалам ба деп, сенбей отыр едім, — деп күлді. Мұндай жерде әзіл-қалжың аяқсыз қала ма, біз ол қандай өлең деп жабыса кеттік.

— Ой, ол Серік ит менімен құрдас болатын. Ат қоңайсын дегенге шыдамай айтып жүргені ғой, — деп Сылдырбай әдеттегі сөзшеңдігіне салып ол өлеңнің айтылмағанын ұнатты. Оған біз боламыз ба, Әміреге қоймай айтқыздық «Ассалаумағалайкүм мырза Сылдыр, Көзіме көрінесің алдыр-бұлдыр, Бүгін келсем ертең кел деп жылжытпай, Құрбыңның ат сұраған көңілін тындыр» дегенін өзінен естіген едім. Ол Серік ағай мені әнге баулыған, гармоньға үйреткен кісі еді. Әрі ақын, әрі әнші, жаны сері адам еді, — деп Әміре әнші ағасын есіне алып мұңайды. Біз әзілдес ағай Сылдырбайға:

— Біз әлгі бір Әміреге Әмзенің аулынан мініп келген тайды қайтар, Тарақтыдан сені мінер тай табылар дегенге мырза кісі екен деп қалып ек, мына Серіктің өлеңіне Қарағанда саран екенсіз, — деп жанына тидік.

— Олай болса мен сендерге сараңдықты көрсетейін, — деп сол жерде Әміреге қояндай бір боз бестіні ерттетіп берді.

Арқа жазының әсем бір кездері ғой, айнадай жарқыраған Бөрілі қақтың айдыны аққуын жүздіріп, аспанмен меңзеп шалқалайды. Көк шалғынды алқапқа алқалай қонған ауылдар, қойын өргізіп, жылқысын үйірлей өрістетіп әр шаруа өз әлінше сәнденуде. Біз осы бір әсем уақытты қоштағандай жақында ғана атқарған науқан даңғазасынан демалыс етіп атақты әншінің туған елге аңсап келген ықласына құрмет көрсеттік. Өзіміздің ішіміздегі сауатты жас жігіт қадау сияқты әншіні де Әміре ағасының қасына қосып, бірнеше ауылды аралап сауық істедік.

Әміренің туған елі Дегелең болысына қараған Тарақты руы, оның ішінде Атан, оның ішінде Ала көз Шәку деген атанын баласы екен. Әміренің әкесі Қашаубай Әміре туған кезде кедейлікпен сонау Қарқаралы маңындағы бір жекжатына барып, сонан Семей түсіпті. Әміренің бұл сияқты өмірбаянын осы бір кездескен уақытта сұрап таныстым. Әміренің әнін бұдан екі-үш жыл бұрын Қажымұқан Семейге келгендегі мәжілісте естігенмін. Оның «Ағашаяқ» әнін, «Екі жирен», «Қарға» сияқты әсем әнді оз мәнерімен ғажап зор тыныспен біресе домбыра, біресе гармонмен соқтыратын асқақ үнін мынау арқа жайлауында тағы шырқаттық. Арқаның әсем жазы, аңсаған ауылы, Мейзек жонынын қоңыржай самалы әсер еткен Әміре көкірегінен гүл ойнатқандай бір ғажап күңгірт аңырайды. Оның ә дегенде аңқып асқақтай шығып толқынды иіндей нақыстанатын үні ғажап бір ырғақ иіндеді. Әсіресе сол кезде жана естіліп қызыға тыңдалып жүрген «Екі жирен» әнін тамаша тамылжытты. «Ағаш-аяқтың» аяқ, жеріндегі тынымдарындағы жылай сергитін жерінде өзгеше өрнекпен тындырды.

Ата-бабасының туған жерін аралатып, сол атасының руларынан өсіп-өнген бірнеше ауылдарын аралатып, Әмірені қайтадан өзімен бірге Семейден келген жолдасына шығарып салдық.

VII

Мұқаметқали өткен жылғы Торғайға жәрдем жинаудан кейін елге оралмады. Өйткені ол әскери қызметпен және Уком тапсырмаларымен үйездің шалғай атыраптарына барып, ылғи ат үстінде болды. Мен Қарқаралы үйезінің атқару комитетінің бір бөлімінің меңгерушісі болып өткен сайлауда үйезде қызметке тағайындалсам да, мен де отырып істемедім. Кейбір болыстарда кеңес тәртібін бұрмалау, ру партиясының қоқсыған айтыс-тартысы сияқты жайларды тексеру, ауылды кеңестендіру, мектеп ашу сияқты істермен үнемі болыстан болысқа барып істеп жүрдім. Гүбірналық конференция болып, сонда Мұқаметқалидың Губком мүшелігіне сайланып, онан губсотқа мүше болып қызметке тағайындалғаны газетке жазылып, сонан оқығам. Енді ол губірнада қызмет істейтін болды ғой деген ойда едім. Бір күні Қарқаралыдан өз атыма жазылған тығыз қатынас алдым. Қатынас қағазға қол қойған Мұқаметқали. Оқып көрсем «мына қатынас қағазды алысымен Қарқаралыға тез жетіңіз. 37 аудан халық сотының жұмысын қабылдап қызметіңізге кірісіңіз» депті. Ойда жоқта жазылған қатынас, халық соттарының ел ішінде жүргізген жұмыстарын сырттай естіген, кейде жұмыс үстінде көргенім болмаса, ешбір хабарым жоқ, жұмысқа сырттан тағайындалғаныма ойланып та, таңданып та қалдым. Бірақ, ондай үлкен сенім көрсетіп, жауапты жұмыс тапсырғанға іштей қарсы да болғаным жоқ.

Қарқаралыға таяна бергенде-ақ «Тәтімов келіп, барлық соттарды орнынан алып, прокурор болып отырған Садықтың өзін де тексеріп жатыр, өзі мүлде күшейіп келсе керек», деген алып-қашты дақпырт дүңкілі естіліп жатты. Қалаға келісімен Мұқаметқалидың жататын үйіне бардым. Бұл жолы онда түспепті. Семейден конференцияға бірге барған жолдасы Хасен Жақашовтың үйінде екен. Сол жерде кездестірдім. Амандық-саулық сұрасып, жана қызметі, жалпы гүбірна тарапынан не жаналық деген жайларға келіп, мен бұрынғы тұрған үйіне барғанымды айттым.

— Иә, мен ол үйден біржолата көшкенім жоқ. Бір жағдаймен мына Хасенмен бірге келіп, осының үйіне түстім. Ол жөнінде өзіңмен ақылдасар бір жәйіт та бар. Алдымен ана Дарабайдан жұмысыңды ал. Бір сұрайтыным, менің осы қалада істейтін біраз ойлы-қырлы қызметім болады. Олар жөнінде кешірек әңгімелесерміз, — деп шұғыл тоқтады.

Осы сәтте жымыңдай «ассаламағалайкүм» деп Өміртай кіріп келді. Мұқаметқали оның сәлемін ауыл адамдарының сүйсіне сәлем алатын үніне салып «уағалайкүм-әссәләм, бала молда, жоғары шық!» деп күле қолын алды. Мен де амандастым.

— Сапарғали, мына Мусин Өміртай бала молданы білесің ғой. Бұл Берікқара, Темірші, Нұра болыстарына қараған елдің тергеушісі. Жолдарың бір. Өзі Семейде кездесіп жөнін айтты. Угар екеуміз партия қатарына кіруге куәлік беріп өткіздік. Енді бұл бала молда емес, халық тергеушісі, — деп күлді.

Мен Өміртайды білетінмін. Оның Семейге оқу іздеп барған хабарын да естігем. Бірақ қалайша бала молда атанып жүргенін естімеген едім. Мұқаметқалидың: «бала молда» деген сөзінде бір қалжың астар барын байқап:

Партияның жолы мен молданың жолы үйлеспейді ғой. Өзің молда екенін біле тұрып қалайша партия қатарына ұсынды? — дедім. Мұқаметқали күліп:

— Бұған молдалық қайдан келсін, оқымысты молда едім, деп мақтанбақшы болғаны ғой. Біз Угар екеуміз жатқан үйге келіп, бізге жөнін айтып, танысып, кешкі бір курстан оқып жүргенін айтып кеткен. Ертеңіне «партияға өтейін деп ем, маған екеуің куәлік бер» деп қолында партияға өтуге толтырған анкетасын әкеліп алдымызға қойды. Оқып көрсек, «оқуың қандай?» деген графаға, «ауылдық медіреседе оқыдым. Соны бітіріп молда болып бала оқыттым» деп жазыпты. Біздің қазақ, даласында ескіше түркі сауаты бар адамды молда дейді ғой. Өміртай бала молда болып біреулердің жас баласын оқытқаны бар көрінеді. Соны өзінше бір ғылыми жоғары білімі бар молдамын деп ойлаған болса керек. Біз анкетаның ол графасын дұрыстап, түркіше хат танимын деп жаздырып, партияға қабылдауға ұсындық, — деп Өміртайдың партияға түсу тарихын айтып бәрімізді күлдірді. Өміртай әдеттегісінше күліп, шындыққа сөз қайырмай мойындайтын әдетімен:

— Солай деп ыбылжығаным рас, — деп күлдірді. Сөйтіп жана тергеушінің бірі «бала молда» Өміртай да қызметіне кірісті.

Сол күннің ертеңінде губсоттан келген қағаз бойынша, судья мандатын алып, Дарабаевтан жұмысты қабылдадым. Қабырғалы халық соты деген атақ құлақты жаңғырықтырды. Атақ оз алдыңа, жұмыс қалай жүргізіледі? Мендегі іштей бір күдік осы жағында. Бір жақсы жері, жана шыққан заң кітаптары тегіс келіп қолға берілді. Күні, түні демей шама келгенше сол кітаптағы жазылған заң жүйесімен танысып, оның үстіне осы жаңа заң тәртібін жүргізудегі заң басқармасынан келген нұсқау хатпен танысып, жана міндетке бар ынтамен кіріскен болып тырысудамын.

Мен жатқан үйді көріп, біраз отырып, «өзім келем» деп кеткен Мұқаметқали көп күттірген жоқ. Ертелетіп Хасенді ертіп жетіп келді. Әскери тәртіпке пісіп алған Мұқаметқали, жәй қызмет үстінде де сол жүріс-тұрысын бұлжытпайтын:

— Мен әлі үйленіп тұрмыс құрғаным жоқ. Оны жақсы білесін. Менің шешемнің, ағамның ойларын да білесің. Олар — әкең атастырған қалыңдығын бар, соны ал» деп мазалайды. Менің қызмет жайым, шешемнің қолына қазақшылап келін түсіріп, қасында болуға үйлеспейді. Осындай жайлармен менің бір үйлену жөнінде ойым бар еді. Оны мына Хасен жақсы біледі. Мен былтырдан бергі жатып жүрген үйімнің жасөспірім қызы бар. Соған үйленгім келеді, жас, жас та болса маған серік боларлық бір тұйғын қыз. Өзінен сөз тартып айтып көріп ем, «кет әрі емес, бар айтатыны: «тәтем көнсе, мен қарсы болмайын» дейді. Сондықтан, Хасен екеуің барып, Биби жеңгелеріңе сөйлесіңдер. Баласы ықтияр, рұқсатын берсін. Өзім қолында болайын, — деп Мұқаметқали жаңалық сырын шертті. Қасқа тісін ақсита ырситып Хасен де:

— Менен көрі қазақ сөзіне ыңғайың бар деп, Мұқаметқали мұны маған конференцияға жүрместен бұрын айтып еді. Мен конференцияға барып келелік деп тоқтатқанмын-ды. Мұқаметқалидың үйленер уақыты жетті ғой. Қалай да осы өзі қалап сөз байлаған қызын алып беріп, аяғын шырмайық, — деп күлді. «Олай болса дұрыс екен, сөйлесейік» деген байламға келіп Хасен екеуміз сол күні кешкілікте Бибі жеңгейдің үйіне келдік. Бұдан бұрын Мұқаметқалиға келіп жолығып жүргенде танысқан едім. Жадыраңқы, мейірбан қабағымен қарсы алатын әдетімен Бибі жеңгей:

— Төрлетіңдер, азаматтар, — деп жылы шырай көрсетті.

Амандасып, хал-жай сұраса біраз отырып, сөз бастадық.

Хасеннің маған айтқан ескертуі бар еді «қазақ әдет-ғұрпына менен көрі оңтайлысыз, сөзді сіз бастарсыз» деген.

— «Айран сұрай келіп, шелегіңді жасырма» деген халқымыздың аталы сөзі бар ғой. Бибіке жеңгей, біз бір үлкен жақсы тілекпен келіп отырмыз. Мұқаметқали біраздан бері сіздің үйге дәмдес болып, бір жағынан балаңыздай болып қолыңызға үйреніп еді. Енді сізге біржолата бала болғысы келетін көрінеді. Семейден қайтқан жолында үйіңізге тура келіп түспегені де, қазақ ғұрпымен ибадат сақтапты. Сізге бұдан арғысын шежірелеудің жөні де келмес, — деп тоқтадым. Сабырлы саналы ажарын өзгертпеген Бибі жеңгей әдеттегі әйел таңданысының белгісі ерінің жымыра таңдайын тырс еткізіп:

— Азаматтар, тілектеріңіз де, қолқаларыңыз да салмақты екен. Илаһи сәтті сағат болсын. Бұл бір үш ұйықтасам ойыма оралмайтын шаруа екен. Менің Шәкіжаным тіпті жас қой. Мұқаметқали сияқты ірі қызметтегі адамға босаға серік болар кәмелетке толған жоқ қой. Бұл маған айтқан ат өтті ме, сірә Шәкіжаннан ықтиярлық лебіз болған ба екен? — деп алыстан ойлана тіл қатты. Ана сөзінің бәрі орынды. Өмір жолы, от басының орнықты, сайлы болар жайы, балалықпен айтылған асығыс жел сөз бе, өмірін де тори айтты.

— Біздің айтарымыз Мұқаметқалидың өз сенімі. Өз өмірінің алдағы жобасын топшылаған, кәмелетті азамат тапсырмасы. Мен осындай ойларды қорыта келіп:

— Бибіке, біз болашақ балаңыз, заманымыздың ардақты азаматы Мұқаметқалидың сеніммен айтқан, ақ көңіл, адал жүрегінен сізге өтіне айтыңдар деген тілегін әкеліп отырмыз. Ол жағынан балаларыңызға өзіңіз сеніңіз, — дедім.

— Иә, шырақтарым, ендігі міндет те, билік те менде боларын ойлап отырмын. Сіздерге айтар сөзім, менің де туысым бар, ат жалын тартып мінген үй азаматы балам бар және сол өздерің жіп тағып отырған балам бар. Солармен тілдесіп, жай-жағдайды білейін. Жалғыз өзім сіздерге не шешім айта қояйын, — деген жылы да орынды сөзін айтты.

«Орынды сөзге ойсыз таласады» деген бар ғой. Біз ана өтінішіне шек айтқанымыз жоқ. Тек, Мұқаметқалидың қызметі оның алдағы орталыққа баратын жүріс-тұрысы жайын айта келіп, жауабын ұзатпауды өтіндік. Оған ана да ұзатпаспын деген лебіз айтты.

Біз құдалық сөйлесіп қайтып келсек, Мұқаметқалидың қасында Өтеубай отыр. Ол анадағы үйездік конференция шешімімен бірнеше болыстан бастауыш партия ұйытқысы ячейка ұйымдастыру жұмысынан оралғалы Мұқаметқалиға кездеспеген екен. Өзі барып қайтқан елдерінің жайын, ұйымдастырған ячейкелерін айтып отырған үстіне келдік. Мен Өтеубайды бұдан екі жыл бұрын Ақбота елінде көргенмін. Ол кездесуім — Қарқаралы үйезінен Ақмола арқылы Омбыдағы теміржол станциясына астық жеткізуге Трутин деген қызыл әскер қатарынан келген жауынгермен бірге келіп көлік жинап қайтқаны бар-ды. Сол келгеніндегі бірнеше күн бірге болып барлық өмірбаяны жөнінде өзі айтып таныстырған еді. Жанадан жон сұрасқанымыз жоқ. Тек осы жолғы тындырған жұмысын тыңдадық.

— Ал, өзің Дегелең болысынан ячейке ұйытқысын таптың ба? — деген Мұқаметқали сұрағына:

— Қызыл әскер қатарында болып, сонан елге босап келген Күзеубаев деген жігіт бар екен. Өзі 19-жылдан партия қатарында екен. Соны тауып, Әбдібақы деген Семейден келген аз сауатты жұмыскер жас бар екен, Иса деген мұғалім және сол Исаның інісі Нұрғали Пайзоллин деген бар екен. Солардан партия ячейкесінің үйірмесін құрап, үйезде өткізілмек қысқа мерзімді дайындыққа ана Күзеубаевты белгіледім. Әрине, ел іші әлі ячейка жайына етпеттей қоймайды, — деп Өтеубай істеген жұмысын да баяндады.

— Әзірше ел ішінен партия қатарының түсінікті адамын табу қиын. Өйткені ел ішіне партия жолы былай тұрсын, кеңестің жолының өзі жеткілікті үгіттелмей, әлі де ескі салт-сананың қаймағы қалпында ғой, — деп Мұқаметқали, әнеугі конференцияда айтқан ойын бір қозғап өтті. Енді Қарқаралы қаласында болып жатқан жаңалыққа сөз ауысып, үйездік заң бөлімінен бастап, участке соттарының бәрі жаңарып, жастардан тағайындалып, біраз жаңалық болғаны айтылды. Осы жерде Өтеубай өзі естіген тағы бір жаңалықты айтты:

— Менің естуімше Садық прокурор Семейге жылжып кетіпті. Сірә, мына қалада болудан қорықса керек. Жұмысын өзінің көмекшісіне қалдырып, кеше түнделетіп жөнеліпті, — деп тоқтады.

— Алда, соққан-ай, зытқан екен ғой. Барса барсын. Қайта ондайлармен алысқаннан қарасы өше берсін, — деген ойлар айтылды.

Мұқаметқали ертеңіне өз ісіне кірісіп, уездегі заң қызметкерлерінің жаңа тобына жөн сілтеп, қызметтеріне кірісті. Мұқаметқали губсоттан уәкілді алып шыққанын есіткенде үрейленген кейбір совет сот қызметінде ағат үстірт заңсыздық істегендер құрдай жорғалап, сүтке тиген мысықтай арттарынан пысқан екен. Отан Мұқаметқали өзі араласпады. Оларды жауапқа алуды жаңадан тағайындалған уезді заң прокурорына тапсырып, соған міндеттеді.

«Әскери тәртіп өзгеріп, жаңа үнем саясатының ішкі істі басқарудағы жаңа тәртібіне қайшы шара қолданбай, әрбір іс заң тәртібімен тексерілуіне бет бұрылсын» деген кеңес айтылып, заң қызметіне кіріскен тергеушілерге бірнеше күндей түсінік жүргізіліп, кеңесті нұсқаулар берілді.

ОНЫНШЫ ТАРАУ

I

Мұқаметқали арнайы алып келген губерна тапсырмаларын орындап, енді өзінің отбасылық өміріне ойысты. Жанадан тағайындалған сот тергеушілер де өздеріне қарасты учаскелеріне аттануға қамданып қызметтеріне кірісе бастады. Мен түскен үйге кешке жақын Мұқаметқали өзі келді. Амандық артынан:

— Ана бір бастаған сөзді тындырған дұрыс болар еді. Естуім, Бибі жеңгейді Қарқаралының кертартпа ескішіл қызыл ауыздары, қатын-қалаштары қамалап жүрген көрінеді. Осыған тезірек барып болатын жайды жеткізіп аяқтасаңшы, — деп түйіле сөйледі. Мұқаметқалидың бір беттеген ісіне жігерлене кірісіп, орындағанша түйіле қимылдайтынын түсінетін маған, оның бір жарамсыз хабар естіп түйіп келгені сезіле қалды. Енді оны созудың мағынасы жоқ. Кейінгі күндері жанадан тағайындалған аудан сотының жұмысын қабылдап бөгелеңдеп қалған едім:

— Өзін ондай хабарды кімнен алдың, маған айтып берші, — деп мен одан естіген хабарының жайын сұрадым.

— Ана Тәкіштің келіншегі кеше Бекбаудың Омарының үйіне барған екен. Соған Омардың әйелі шала-қазақ қызы ғой. Сол айтыпты. «Ана Мұқаметқали немене күйбеңдеп жүр. Күйеуіңе айт, жолдас қой, асықтырсын. Менің естуіме бұл іске Бәтен бәйбіше кірісіп жатқан көрінеді. Ана Бибекен Бәтеннің айтқанынан шыға алса жарар еді. «Көкте байлау, жерде тұрағы жоқ, бір жалаң аяқтың, немене, мылтығына қызықтың ба? Қызың оң-солын танысын. Аталы ауылдың кісі салған сөзі бар емес пе еді. Мыңқыш ауылын олқысынып отырмысың. Өткелді сезіп дайын емес пе. Балама жіп таққан жері бар демейсің бе» деп, құдалықтың сан қиян-кескі сөзіне кірісіп ысқаяқтанып алған Бәтен бәйбіше Бибікенді мүлде ығыстырып тастапты. Мыңқыш ауылы деп отырғаны ана Сәнекеңнің Қасымының Зікірия деген тергеуші болып жүрген оқыған баласы Шәкітайды өткен күзде әйел үстіне тоқалдыққа сұрапты ғой. Онымен Бибекен балам жас деп ықтияр бола қоймаса керек. Ол Зікірияны тауып, осы құдалықты сабақтап жүрген де сол Бәтен бәйбішенің өзі болса керек. Ол қақбас араласса бір бүйректен сирақ шығармай қоймайды. Алдың ала ақылдас, — депті міне, мен естіген әңгіме. Мына Қарқаралы жатағының өсек баққан сұрқия тұрғындары барлық жұмысқа тұмсығын тығады. Мұның бір ұшығы бізге қарсы өшігіп отырған оқығансымақтардың отының басында өрістейтін болар, — деп тоқтады.

Мұқаметқалидың хабары мені қатты ойландырды. Өйткені сонау жасөспірім шағынан тірлік талқысында, тұрағы түз болып, от басына орнықпағанын осы сөзді бастарда өзі бір мақсат етіп айтып еді. Енді өзі қалап ұя таптым ба деген отынын басында табан астынан тартыс талқысы елес берген. Бұған енді барды сала кірісу керек болды. Хасенді үйінен таппадым. Қызмет орнына баруға ылайықсыз көріп, неде болса Бибекеңе өзім-ақ жолығып тілдесіп көрейін, — деп тұра сол үйге тарттым. Мен келгенде Бибекеңе үлкен ұлы Шәмел үйінде екен. Және Темірші елінің адамы Жақыпбек деген кісі бар екен. Бәрімен амандасып, жай-күй сұрастық. Жақыпбекті бұрын көрмеген едім. Сапылдап ашық сөйлеп отыратын әзілшіл адам екен.

— Сырт естуім, Татимовпен туыс әрі жолдас көрінесіз. Біз осы отырғанда сол Татимов жайын сөз етіп отыр едік. Шынын айтайын, біздің Бибі құдағи олқылы-толқылы болып, ақылшы тәтейлерінің тізе қақпайына түсіп қалыпты — деп күлді.

Мен Жақыпбек деген кісіні бұрын көрмесем де, Бибекеннің құдасы, үлкен қызының атасы екенін естігенім бар-ды. Сол жағын ойыма тоқи отырып қалжың да араластырып: — Құдағи құдашаларыңыздың сырын аз тұрғанда кімнен сұраймыз. «Бітер істің басына жақсы келер қасына» деген халқымыздың нақыл сөзі бар еді. Өз алдымнан шыққанға көтеріліп қалдым, — деп Жақаннан сөз тарттым. Жақыпбек көзінің қиығымен Бибі құдағиға жымиып қарады да:

— Біздің қақсал құдашалардың көңілі көкте, көздері мал мен атақта болады. Мен мына Бибі құдағиымның азды-көпті тіршілігін қолымнан өткеріп келем. Бұл кісі тәтейлер талқысынан ертерек қол үзіп кеткен кісі еді. Адам қашан болсын өмірдің соққысына ұрынбай жүре ме, басынан бағы ұшып жолдасынан айрылып, қызыл қырын жас балаларымен жесір қалды да, күн көріс жайымен осы қалаға орналасып еді. Сонан амалсыздан кейбір тәтелерімен ақылдас, сырлас болып жүрген. Сол тәтесі біздің құдағиға ақылшы болып, «қызынды өзіне тірек болатын атағы бар, дәлел бар жерге бер. Оны өзім тауып берем» деп кімге жіп тағатынын да айтып, орнын да сайлай бастырмалатыпты. «Несін бүгін айтайын, кекте байлау, жерде тірегі жоқ, жаяу солдатқа қызынды не деп бересің» деп мүлде мәржімкеге алыпты. Сонан құдағиым не дерін білмей қиналып отыр, — деп біраз тоқталды.

— Сөз былай болсын. Менде осы үйге жана келіп отырмын. Әлі біз өзара сөзімізді пісіргеніміз жоқ. Біздің құдағидың тағы ақылдасар адамы бар көрінеді. Бүгінше бізге мүрсатана беріңіз. Ертең түс ауа келіңіз. Сәті болып қалар, — деп Жақыпбек қасында үнсіз тұқип отырған Шәмелге қарады.

Мұқаметқалидың естіп келгені Жақанның айтуында ешбір өзгеріссіз шындық болды. Анадағы өзіміз келіп сөйлесіп кеткендей Бибекең де ажарлы емес. Үлкен ойда отыр.

— Соныңыз дұрыс, ертеңге дейін қалдыра тұралық, деп бағанадан үлкен көзі бадырайып үнсіз отырған Шәмел де Жақыпбекке қосылды. Мен осы сөзді ұстап, үйге қайттым. Менің келуімді тағатсыздана күтіп қызметінен оралған Мұқаметқали да келіп қалды. Бұл жолы жалғыз келген жоқ, Тәкішті ерте келді. Мұқаметқали тапқыр қалжыңында жаңылмайтын әдетін істеп:

— Құда түсетін болдың ба? Күйеу жолдасқа мына Тәкішті әдейі ерте келдім, — деп Тәкішке қарап күлді. Тәкіштің кішкене қой көзі күлімдеп, әдетіндегі жымия үн қататынын істеп:

— Біз дайын отырмыз. Шалақазақтар шартарапты шарламай сөзін бірден байласа жарар еді, — деді. Тәкішті ішімнен қала жатағының жалаңтөс шауып кел жасы көретін едім. Мына сөзіне қарап әрбір қауымның мінез-құлқын, әдет-салтын саралай білетін жас па деп ойланып, бәрің де осы қаланын тұрғындарысыңдар. Ауылдарыңның сыры өздеріңе мәлім болар, — деп күлдім. Өзі де оған қарсы дау айтқан жоқ.

— Ауыл біздің, әртүрлі халықтан құралған қырық румыз, ғой, — деп жымиды. Мен сізді ертеңге байлап қайтқанымды, Жақыпбекке кездескенімді айттым. Сөздің кейінге созылғанын аса ұната қоймай Мұқаметқали түнере үнсіз Тәкішке қарады. Тәкіш біраз үнсіз отырды да:

— Сіз барғанда Шәмел бар ма екен үйінде, — деп ойлана сұрады. — Шәмел бар екен. Жақыпбек екеуі бірыңғай ма, деп қалдым. Өйткені ертеңгіге мүрсатана сұраған сөзді Жақыпбек айтқанда, оны Шәмел де қосарланып қуаттады деп едім.

— Шәмелге Жақыпбек құдаларының келгені жақсы болған. Екеуі ауыз біріктірсе Бибекеңді іліктірер. Ал мен Шәмелмен кеше сөйлескем. Ол біздің бетімізде. Қаршадай қарындасын байдың баласына қатын үстіне бергісі келмейді. Оған билетсе Мұқаметқалимен туысуға құштар. Ал Шәмелді ана Бәтен сияқты көне өмірдің көк кемпірлері «дінсіз коменест» деп ұнатпайды. Олар амалсыз бағынып отырған көк жұлындар. Біздерге үрке қарайды, — деп Тәкіш өз ойын тағы бір баян етті.

Сонымен біз ертеңге қарап тарадық. Қарамасқа амалымыз да жоқ. Әйел басы алаңсыз азат деп үйге жетектеп алып келуге Шәкітай кемеліне келіп өзін-өзі басқарған қыз емес. Әлі шешесінің ашса аясында, жұмса жұмырығындағы жасөспірім қыз. Белсеніп шыға келер беті ашылмаған жас. Және Мұқаметқалидың өз айтуында, Шәкітайға бір оңашада өз ойын айтқанда, «Тәтемнің рұқсатынсыз мен сізге сөз бере алмаймын» депті Мұқаметқалидың қатты ұстанып, ананың ақ ниетін қадап бізді жаушы яки құдалық сөйлестіріп отырғанның да мәнісі осы.

Ертеңгі күнді асыға күтіп біз толғанып жүргенде Бибекең үйінде қандай айтыс тартыс болды. Артынан естісек те бейнелеп кетелік. Бізді шығарып салып Жақыпбек пен Шәмел екеуі Бибіні қолға алады. Сөзді Шәмел бастайды:

— Жақа, сіз біздің ең жанашыр жақын адамымызсыз. Біздің мына шешеміз екеуіміздің келісе алмай отырған жайымызды көріп отырсыз, бұл кісі мына жаңа заманды әлі түсіне қоймаған адам. Ана бір қақсал тәтейлер бір нәрсе айтса, соған имандай үйи қалады. Олар болса біздің тәртібімізге мүлде қарсы. Мен Шәкіжанды қатын үстіне тоқалдыққа беруге мүлде қарсымын. Баяғыда Мыңқыш ауылы атағы бар, дәулеті бар деп біз қызығатын не бар. Олардың ұрпақтары баяғыны көксеп үйірлеп әйел ұстаған дәуренді іздейді. Ал бізді құда деп, қызын алдым деп қай тендікке ұстайды. Шәкітайды күң, бізді күл етіп байлығына телміртпек қой. Оған мен көнбеймін. Олардың ол заманы өткен, — деп долдана көзі бадырайып тоқтады. Бибекең бұл жерде баласымен сөз таластырмай Жақыпбек сөзін тосты.

Шәмелдің мына сияқты шешіле сөйлегенін Жақыпбек бұрын есті қойған жоқ еді. Босандау ойын түгендемеген, жаңалық деп жалпылдап жүрген қолпақай көретін. Мына сөздеріне қарағанда қызметтес достарының тәрбиесін ұғынып қалғанын, әсіресе өзі қасында аз күнде болса бірге болған Мұқаметқалиға жан тартқанын байқады. Жақыпбек Шәмелдің жанағы айтқан ойларының бәрін де орынды көрген ажармен Бибіге бұрыла қарап:

— Бибеке, мен Шәмелдін айтып отырған сөздерін мақұл көріп отырмын. Мені де елдің көбі ескі заманның, ауылдың адамы деп жүреді. Ал бүгінгі халықтың алып отырған бостандығына мен өзім сүйсіне қараймын. Сондықтан Тәтімов сияқты жауынгер азаматты кемітіп, балаңызды қатын үстіне тоқалдыққа бер деген тәтейлеріңіздің пікіріне азбаңыз. Бір басқа бір кез, ер азаматтың қалауына беріңіз, — деп тоқтады. Үнсіз темен қарап отырған Бибі:

— Жақа, қайдан білейін, баламның барған жері тиянақты болса екен, — деп ойлаймын. Өзіңіз сияқты, сіздердің айтып отырған азаматтарыңыз бүгін мұнда, ертең ел шеті жау бетінен барып шығатын тұрағы жоқ көрінеді. Басын кемітпегенмен, Шәкіжанды қолынан ұстатып қоя беріп қайдан іздеймін, — деп күрсінді.

«Сіз әлі түсіне ойланбаған екенсіз, Бибеке, Тәтімов сіздің балаңызға үйленсе сіздің балаңыз болып өз ұяңызды тиянақ етпек көрінеді. Ал қызмет бабымен басқа жерге ойысса біріне-бірі серік болып өмір жасамай ма. Ол сияқты тәтелеріңіздің әуені қалқандай жерді тебінгідей еткен азғыруын ойыңыздан шығарыңыз», — деп ажарлана сөйледі.

— Менің екеуіңнен басқа жан ашыр кімім бар. Екеуің солай шешсеңдер билеттім. Егер Шәкіжаным жылап бір жерде шошайып қалса алдымен, сүйікті құдам, менің екі қолым сіздің жағаңызда болады. Шәмел ана Тәкіш пен Мұқаметқалидың мұраты болып жүрген жан, — деп тоқтады.

II

Жаңалық ұшқынын әкелген 1923 жылы жаңа үнем саясаты тұрғалы орталықтан қаулы келіп, ел ішінен әскери коммунизм тәртібі өзгертілген еді. Бізге қолдануға берілген заң шарттары да осы жаңалыққа сәйкесіп болып шығарылған болатын. Заң ғылымнан бұрыннан хабарымыз жоқ, тек оқып қана түсінік алатын біздерге қызмет құралымен танысу оңайға түскен жоқ. Қашанда адамның екі ұлы мектебі — өмір талқысы. Қиын екен деп үкімет тарапынан сенім арта тапсырған жұмыстан тая соғуға болмайды. Неде болса бар ынта мен үйренуге, істеуге мойындап, судьялық жауапты қызметті қолға алдым.

Бұрынғы атқа мінер ел билеген жуандар, байлар өздері бұқпантайлап жандайшап қолшоқпарларын белсендіріп атқа мінгізген. Олар батырақ, олар белсенді. Ал олардың көбінің тигізіп анау үйде бұрын отырған жуан жұдырықта. Әсіресе жаңа үнем саясаты «бетті ауылға бүр» деген партияның, бірінші дүние жүзілік соғыстан, онан кейінгі азамат соғысынан күйзелген қара шаруаны уақытша ес жиғызып еркіндету саясатын бай-құлақтар барынша пайдалана бастаған-ды. Міне, тап осы бір кезеңде мен бұрынғы Қарқаралы уезінің «бес ата» атанатын: «Нұра тоқырауын», «Ақшатау», «Мойынты сары бұлақ», «Қотанбұлақ», «Балқаш», «Қызылтау» елдеріне судья болып бардым. Сот жұмысында ел жадысынан да тәжірибем аз. Әсіресе, Ақмола, Сырдария, Жетісу облыстарымен үш жағынан қол ұстаса аламан өмірге қалыптасып алған желөкпе елге кездестім. Аты шулы он алтыншы жылдың дүбірлеңінен белең алған октябрь революциясының арпалысына араласқан ел ішінің желіге алуан түрлі. Әсіресе ел інінде бұрыннан барымта, сырымтаға дәніккен жуан жұдырық, бұзықтар мейлінше бетімен кеткен. Олар сол дүрбелең кезінде қолдарына әскери қарулар бес атар, винчестр сияқты мылтықтарды тауып алып мүлде қарулы бандитизмге айналған кездері болған. Әсіресе, 1920 — 1921-жылдары Ақмола, Сырдария елдерімен шекара мейлінше жорық жолдары болып алған. 1922 жылдары уезд аралығына қарулы отрядтар шығып ондай тентектердің көбін ұстап біраз басылған кезі еді. Міне, осы сияқты сан алуан даушардың, барымта мен пәлеқорлықтың қым-қиғаш ортасына келе қалдым.

Менің алдымдағы осы аудандық сот қызметін істеген кісі бұрын Семей окружной сотында аудармашы болып істеген, сот жұмысынан тәжірибесі бар адам еді. Іс жүргізу, жұмыстарды тәртіптеу жағы жаман емес екен. Сонымен қатар, сол кісіге хатшы болған сол кездегі Тоқырауын болысының азаматы Ғаббас Кәрібеков деген жігіт хатшы болды. Ол жігіт іс жүргізуге, сауатты тәртіпке ысылған екен. Ол да маған тірек болған жоқ.

Ұсақ, ұрлықты тексеру, әйел бостандығы булар ондай қиын тиген жоқ. Қиын әңгіме сол кезде елге әйгілі, ел арасына айдап алу, тендік бермеуді әдет еткен жуан мойын, мықтылар бар. Мысалы: Мойынты елінде, Боранқол, Ақшатауда, Ғаббас, Нұра елінде Сарым Сандыбай ауылы, Қызылтауда Бүде Серік, тағы басқалар. Бұлар топтап ұры ұстап, қанаттас елден шауып айдап алып, екі елдің арасына қырғын салып отыратындар. Дегенмен олар бұрынғы бетімен топтап айдауды азайтып, жіңішке жолға түскен. Мүмкін болғанша, ел ішіне шыққан қызметкерлерді айналдырып қызылға шақырады. Алдымен қонақ асымен сыйлайды. Онан кейін басқа сый құрметін ұсынады. Кейбір албырт қызметкерлерді қармағына түсіріп алып арқа сүйеді. Осы сияқты алуан әдіспен торлайтын ел ішіне кездестік.

Жоғарыда айтылған қатерлі жолдан сақтаған алдыменен совет тәртібінің тәрбиесі, таптық сезім, азды-көпті оқыған, әуелден көкірекке орнаған елге қызмет етсем, әділ болсам, азамат болсам деген үлкен мақсат сол ғана серік болды. Адам баласымыз ғой қателескенде, жазым басқан да жайтымыз болуы мүмкін. Бірақ көрінеу қиянатқа барған жайымыз болса халық айтар.

Сол мен судья болып барған жылы аса бір келелі жиналыс болды. Ол 1923 жылы Ақмола, Қарқаралы уезі арасынан Сырлытам деген жерде ашылған «аралық съезд». Бұл съезд Ақмола мен Семей губерниясының үкімет басшыларының келісімімен ұйымдастырылды. Съезді басқаруға Қарқаралы уезінен Рақымбай Сапақов, Ақмоладан Төлеубай Нұралин белгіленіп, екі уездің қанаттас аумақтарының судья тергеушілері, аудандық милиция начальниктері қатынастырылды. Екі уездің уәкілдеріне, баратын қызметкерлерге арнап үйлер тігілді, азық-түлік те ел үстінен дайындалды. Съезд тәртібі жоғары орындардың нұсқауы бойынша, осы екі уездің арасындағы күрделі барымта, ауыл шапқан, қостап айдаған бір істерді тексеру болды.

Сол уақыттары жағдайға сай, екі уезд елдің арасындағы ұлыққан үлкен дауды үйіріле айдап алысқан малдың, басқа мүліктердің шешімін екі елдің қалаған адамдарына беріп шештіруді тәртіп етті, екі елдің қалауымен, сол бітімді халық тәртібімен тексеріп келісім істеуге тағайындалған адамдар:

Қарқаралы уезінен Мақаш Садуақас ұлы. Мойынты елінің қадірлі ауылының азаматы, Көпбайдың немересі, Екінші Сарыбұлақ елінің қадірлі ақсақалы Ахмет Аманбайұлы, Арыбай немересі. Үшіншісі, Қызылтау елінен Нарымбек Бодықов, осы адамдар.

Ал Ақмола уезінен Иман Мұса, Құсайын деген кісілер тағайындалды. Осы адамдар тексеріп өздерінің келісімдерін екі губернаның уәкілдері Сапақов пен Нұралинге әкеліп сынатып қабылдатады. Бұл сынауға Сапақов та, Нұралин де өздерінің халық соттарынан жөн біліп жоба таниды деген кісілерді шақырып талқыға салады. Осы талқылауға мен үнемі қатынасып отырдым. Екі елдің қалауымен тағайындалған жоғарыдағы «билердің» айтыстарын тыңдаудың өзі бір мектеп тәрізді Өйткені олар ертеден үлгі болып келе жатқан ел ішінің бітім жолдарын көлденең тартып шешен сөзбен айтысады. Сөйтіп келіп келелі орынды сөзге тоқтайды. Дау шешімін табады. Әрине барлық даушар сол жолы шешіліп аяқталған жоқ. Біреулер шөлге көшіп таптырмай жиынға келмей қалды. Біреулер басқа жаққа жалтарып ұстатпады деген сияқты көптеген істер қаралмай жабық қалды. Дегенмен, екі елдің арасына біраз өткелді сөз болып жүрген істер тексеріліп жөнін тапты. Әсіресе жуан жұдырықтардың қырсығынан барымтаға түскен кейбір кедей рулардың малдары қайтып, шығыны төленіп разылықтарын айтқандары болды. Мысалы, Балапан деген аз рудың ауылдарын Ақмола барымташылары шауып, малын айдап кеткен, соны қайтарттық.

Қыс айлары өтіп жер аяғы кеңіген кезде қолға түскен, арыздардан, тергеу тексеру орындарынан келген жұмыстардың ыңғайымен, Балқаш бойын қыстап, отыратын болыстардың аралығынан көшпелі кеңсе орнатып съезд ашып жұмыс қарауға кірістік.

Қашанда ел ішінде уезден шыққан науқаншы уәкілдер. Сол кездегі халық соттарының съезд ашқан жерін саралап, тура сонда келеді. Өйткені болатком составтары сот съезд ашқан жердің маңында болады. Сондықтан да ел ішінен әмір иесі адамдарын сол төңіректен табады. Бір күні жұмысты аяқтап тыныстап отырған кезде Қарқаралыдан шыққан уәкілдік қағазы бар Айдау түсіп, қасында Кәрібай деген серігі бар келе қалды. Анада көрген таныстығы да бар, оның үстіне сот съезд ашқан жерде ел адамы жиын болады. Осы есепті топшылаған Айдау Түсіп, жолшыбай бөгелместен біз съезд ашқан жерге жетіпті.

Амандық артынан уәкілдік қағазын көрсетті. Танысып оқысам уездік атқару комитетінің Укомның хатшысының қолы қойылған маңызды мандат. Сонымен қатар уездіқ ұйымдастыру бөлімінен жазылған үндеу хат бар. Бұл хатта: «Кеңестік еліміздің әуе кемесін жасауына халықтан ерікті жәрдем жинау жөніндегі түсіндірме. Осы сияқты халықтың ерекше маңызы бар науқанға ел ішіндегі жергілікті үкімет басшылары аудандық заң қызметкерлері, тепе ат салысып халықты ерікті жәрдемге шақыруға қызмет етуі сұралады» деген.

Айтылған уақытта хабар алған жұртшылық жиналды. Сол күнгі қаралмақ сот тергеуін кейінге шегертіп, ерікті жәрдем уағызына кірістік. Жана үнем саясаты елді көңілдендіріп, әскери коммунизм екпіні басылған бір жәйдәрі сәтте, ерікті жәрдемнен ел бой тартпады. Сол жиын күннің өзінде ел ішінің беделді әлді адамдары өздері бастап, пул болатын ат, өгіз атан сияқты сыйлықтарын берді. Сол бір күннің өзінде қырық-елу ірі қараға жазылып өздері тізімге қол қойысты.

Оларды жинап уездік жәрдем мекемесіне жеткізуді болаткомге тапсырып, осы бір игілікті іске ат салыстық.

Алғашқы әуе кемесін жасау қоры осы сияқты ерікті ел қаржысынан басталған еді. Бүгінгі алып қанат әуе лайнерінің өрістеу қорына ат салысқан бір сәт осылай болып еді. Айдау Түсіп жазылған тізімдегі жәрдем малын жинап алып басқа ауданға аттанды.

III

Мұқаметқали Қарқаралыға тағы да бір қиян-кескін ұйымның жұмысын түзу жолға саламын деген кезекті айтыс-тартыс талқысына келіп килікті. Бұл тартыс еткен көктемдегі халық хаттарын тағайындау кезеңінен де қиын. Өйткені әрі өндіріс жабдығы өте тапшы, халық керек-жараққа өте мұқтаж. Жаңа ұйымдасқан кооперация жұмысы тонын айналдырып киген жылмақай саудагерлердің қолында. Құрыққа сырық жалғаған Қарқаралы қауымы әлі де жаңалыққа жете түсіне қойған жоқ. Бірлі-жарымдаған партия жолына берілген сауаты аз азаматтары саяси салада қызмет істейді. Сондықтан да кооператив жұмысы жебірлердің жемсау қабынан қамалып ел игілігіне еркіндеп бармай жатыр.

Мұқаметқалидың осы бір жауапты жұмысқа кірісер сәтінде алдынан бір жауынгер досы да қарсы алды. Ол қанды көйлек жолдасы атақты Угар Жаныбеков. Ол осы Қарқаралыға уездік милиция басқармасына бастық болып тағайындалып іске кірісе бастаған кезі екен.

— Мен сонау бала кезімде кәсіп іздеп Омбыға кеткеннен қайтып оралғаным осы еді. Туған жер қандай ыстық. Мен мынау Қарқаралы шындарының қиясын көргенде, барлық балалық шағымды қоз алдымнан өткіздім, сол бала күнімде байлардың босағасында өткізген ауыр азапты күндеріме тітіркене қарадым. Сол бір кеңіректе шер болған қорлық-зорлықтың шерін мен немен шештім, — деп сонау «Лена» кеніндегі көтеріліс күндері анау Омбыдағы ойран салған алыс-жұлыс шақтар, азамат соғысы жылдарындағы оқты, майдан кешулерді шолдым. Сол бір күрес күндері, жөргекте көрген қорлықтың бойдағы уыты тарқатқандай сезілді. Бірақ әлі де мына арқа белесінде алысар жау, айқасар кезек аз емес көрінеді.

Угардың тап жауына түйілгенде қанталап ұшқын ататын отты көзіндегі жарқылды жазым баспай танитын Мұқаметқали:

— «Ақын болсаң той көп» дегендей, әлі алысар жау аз емес. Менің губерниядан алып келген айрықша тапсырмам, мына халыққа деген кооперация мүлкін, жаламыр сәудегерлердің үйтіп-бүйтпеуінен арашалап, жемқор жегілерімен айқасамыз. Осыған бар күшті салуға әзірлен, — деп Угарға ойлана қарады. Сөзін тағы жалғап:

— Сонау 1918 жылдан бастап ұйымдасқан кооперация жұмысына басшылық етіп бауыр басқан оқығансымақ жебірдің бірі ана Садықтың үзеңгілес досы Майліке Танабайұлы. Бұл ертеде аздап оқыған сауатты, еңбегін ел жеу әдісіне әбден машықтандырған күжбан қара қошқылдың өзі көрінеді. Оның атарман, шабарманы, жылмаңдар да аз емес. Міне осылардың түп тамырына балта шауып, жаңа ұғыммен өрістей бастаған кооперация мүлкін халық қолына еркін жеткізуіміз керек. Кеше осы жұмысты қалай жүргізу жайы да уездік партия басшыларына кіріп олармен жұмысты неден бастау керек деген жайды ақылдастым. Олар да осы бір халықтық шаруа саласын халық игіліне қалай айналдыруды аңсауда екен, құштарлана қуаттады. Уездегі саяси бөлім азаматтарымен келісе отырып, алдымен осы кооперативтің сөлін сорып қаніккен Майлікеден бастау керек, деген шешімге келістім.

Өзінің дүрілдете кірісер бастамасының қисынын таба алмай әзірше ой толқынында жүрген Угар Мұқаметқалидың мына хабары сондай ұнап кетті. Ол разылана яки ойындағы қимылына қисыны табылар сөзді естігенде, көзі қанталай аптыға сөйлейтін әдетімен:

— Бабына келтірем деп байсалдысымай тездет. Маған тек неден бастауды айтып бер, күлін көкке ұшырайын, — деп ентіге тоқтады.

— Сен қазірден бастап аптықпа, олар шөп басының қимылын сезсе сан алуан тор құрады. Ізін таптырмай табан астынан жылмиып шығып кетеді. Мен ізіне түсер адамдарға тапсырма бердім. Бір-екі күн сыр бермей басқа жұмыстарға кірісе берелік, — деп Угардың алып қашпа сыңар езу қимылына тоқтау салды.

Мұқаметқалидың тапсырма берген адамы сол өзі ізіне түспек Майлікенің алып кел, айдап келі болған бір жанкешті еді. Ол әбден тетік тесігін біліп алмай алып қашпады. Бірақ онша ұзатқан да жоқ. Мұқаметқалидың Уком мекемесінен кешірек оралғанын күтіп жүргендей, сол тапсырма алған қолқанаты келе қалды. Шауқар Қасым атанған хабаршы жігіттің үстіртте жүретін алып қашпа да мінезі болатын. Әдеттегі тапсырма беріп тартыс жолына пайдаланар адамына әзілдей сөйлеп ажарлы қабақпен тілдесетін Мұқаметқали:

— Ал, Шәке, түйткіл түйіні қолыңа ілінді ме? — деп көңілдене қарады.

— Ой, Қали ағай, Шауқар атанғаным шалымсыздығымнан емес шығар. Майлікенің майлы бүйіндей құржиған қатпар бетінің сызатындағы сырын таппасам несіне ізіне түспекпін, — деп құнжыңдап қойды.

— Біз сені таппайды десек тапсырма береміз бе. Біздің сеніміміз есінде болсын, үлкен мемлекеттік ұйымның сенімі. Ол сенімді сен ақтайсың, — деген сөзін Мұқаметқали Шауқарды қолпаштай айтты.

— Онда тыңдай беріңіз, — деп Қасым ойнақшып тұратын қысықтау көзін сығырайта суырыла жөнелді.

— Қали аға, енді түсініп келем. Біз көрсоқыр екенбіз ғой. Мына Майліке сонау хұрият болған жылдан бастап осы кооперация жұмысын қолына алды. «Бұл бір ел қамын ойлап халық қажетін табатын азамат болды» деп біздің мына қаланың қызыл ауыз жемтіктестері күбітіп көтермелеп кеткен еді. Солардың бетімен мен өзім де бұ бір халық қажетін шығарар жан екен деп ұқтым. «Шауке, мынаны балаларыңа апар.

Мынаны келін көйлек етсін» деп көйлек-көншекті ерініме жаққанға далбақтап шаптым. Атса оғы, шапса қылышы дегендей, жан аямай жар кештім. Біз сияқты кербала жандарды пайдаланып, түйені түгімен дегендей кооперацияның бар асыл жабдығын жамбасына баса беріпті ғой. Сол хұрият уақытынан бергі тығындысының түйінін анықтадым. Бұрын тіпті кім көңіл бөлінген. Оның ана тұрған шатырлы қоңыр үйінің асты алты қатпар тығындыға тығыздалған көрінеді — деп Шауқар тымырая қалды. Қасымның мына хабарын есіткенде түйілген түкпірінен түйін түйдегі елес бергендей Мұқаметқали ажарлана:

— Әбден анықтадыңыз ғой. Әзір орнында ма екен. Бір кезде тығып қойып есебін тауып қоныс аударып жібергеннен сау ма екен? Орнын сипалап жүрмейміз бе, — деп күдігін анықтай түсті.

— Осы бүгінгі кеште жер жұтпаса дәл осы сағатта орнында. Оған күдіктенбеңіз. Ол тығындыны ешбір жан сезеді деген ой Майлікенде бола қоймайды. Елеусіз, — деп ұғады. Қасым Шауқар ете сенімді сөйледі.

— Олай болса, ертеңге дейін сол маңнан қоз жазба, — деген сөзін Мұқаметқали әмірлі ажармен айтты.

— Құп, — деген сөзін Шауқар да бөгетсіз мығым айтып салды. Шауқар тапсырманы алысымен тымырая түйіліп, Майлікенің қоңыр шатырлы үйін нысанаға ала жүріп кетті.

Шауқар Қасым кетісімен Мұқаметқали уездік милиция мекемесіне келді. Мұқаметқали келгенде Угар орнында болмады. Мұқаметқали оны тосып отырмады. Біздің құпия жұмыс жөніндегі қызметтес ұйымы ГПУ мекемесіне Қасен мен Тәкішке келді. Сөзді Мұқаметқали өзі бастап:

— Менің осы жолғы Қарқаралыға келуімнің мәнісі түсінікті ғой. Ішқұрттай халық мүлкін қылқып жатқан жегінің жегенін желкесінен сығып алу ғой. Олармен алысу, тығындысын тырп еткізбей орнынан басу ете сақтықты керек етеді. Енді осыған бел байлап қол жұмсар кезеңі жетті ғой деп отырмын. Өзіңнің сенім білдірген Шауқарың иіннің көзін тапқан тәрізді. Осыған өзің де дайындал. Және Угарға бүгін жолығып сөз байлау керек, — деген ойын Мұқаметқали тұжырып айтып тоқтады. Тәкіш әдеттегі кішкене қонырқай көзін күлімдетіп:

— Өзіңіз ана Шауқарға әбден сендіңіз бе. Алғаш мен айтқанда тиянақсыздау көріп, аса бейіл бермеген едіңіз, — деген сөзін сыпайы ғана айтып тоқтады.

— Қазақтың мақалы бар ғой «өтірікшінің айтқанына сенбе, қисынына сен» деген. Мен оның сөзінің қисынына сендім. Және байғұс бұрынғы түсінбей жүрген жайын ақтарыла айтып, көзін өмірге жаңа ашқандай болған аңғалдығына түсіндім. Мұқаметқали осыны айтып, мен қазір Укомға Шубилинге кіріп шығам, сен Угарды тауып алып, менің ойымды айт және маған бүгін жолықсын, — деп Мұқаметқали Укомға жөнелді.

Семейден келген күннің ертеңіне Укомға келіп Шубилинге жолығып, өзінің кооперация жайлы істемек шаралары жайында сөйлескен болатын. Ал бүгінгі жолығудағы ойы, алдағы кірісетін жауапты шараның жайын айтып Укомның хатшысын хабардар ету еді. Шубилин орнында екен, ықыласты қабылдап қандай жұмыстар жүріп жатыр деген тақырыпта сөз қозғады. Уком хатшысының айрықша көңіл бөле өзінің жұмысының жайын сұрағаны көңілдендіріп Мұқаметқали ертеңгі қолға алынбақ тінту жүргізу жөніндегі өзінің шешімін және сондай кооперация мүлкін үптеп келген қанды қақпаның ініне су құйылмақ жайды қысқаша айтып өтті, Шубилин көңілді хабар естігенде наштана тартатын сынық сүйем «Софо» темекісіне от беріп сүйсіне тартып:

— Естуім ертеден ел мүлкіне сімірген құзғын дейді ғой. Біз сіздің бұл ісіңізді толығынан қуаттаймыз, — деп шымырай сөйледі. Уком хатшысының да хабардар екенін анықтап алып Мұқаметқали батыл қимылға кірісуге бекініп үйге келгенде Угар тосып отыр екен. Шүйіркелесе алдағы жұмыстың жобасын сөз етті.

Шауқар Қасымның мөлшерімен айтып бергеніне қарағанда құпия қойманың қақпағының аузы Майлікенің үйімен құймалас оның балдызының сарайында көрінеді. Оған барып інге түсер қақпақты ашу жұмбақ шешумен бірдей. Ал, егер Шауқардың айтқаны болмай шықса онда бүкіл Қарқаралы еліне күлкі болады. Оны құпия істеу керек. Елеусіз іңір арасында барып, «осы қораға тұтқыннан қашқан банды кірді деп сарайды ашып, қақпақты тап басу керек деп шешкен келісім бойынша, Тәкіштің бастауымен үш кісі қойма қақпағының қорасына келді. Қару-жарақты құпия орынның адамдары түнделете үйіне сау ете түскен Майлікенің балдызы үрейлене үн қатты.

— Бейуақытта жолдарыңыз болсын, жауынгерлер, — деп үні дірілдеп шықты.

— Жол болмақ, сізден болсын. Ана сарайыңнын есігін аш. Үйіңнен шам әкел, — деп Тәкіш әскери шлемін көзіне таман түсіре ызғарлы імір ете сөйледі. Қандай бәле түйілгенін ажырата алмаған үй иесі қалбалақтап үйіне барып шам және сарайының кілтін әкеліп аша бастады.

Шауқарды айту жобасымен сарайдың Майліке үйінің қоймасымен бір іргелес қабырғасына келген әскери тінтушілер шам жарығын түсіріп еді. Тек бір ескі-ұсқы бір нәрселер жатыр. Қасындағы екі жігіт елеусіз қарап сарайдың басқа бұрыштарына үңіліп қарастыра бастады. Сонау ескі-ұсқы неге мына іргеде жатады деген оймен Тәкіш анадай жерде сүйеулі тұрған күректі алып қоқымдарды көтеріп қалып еді, астынан елеусіз ғана жабылған ағаш қақпақ белгі берді.

— Мұнда келіңдер, — деп Тәкіш ана екі жігітке күректі беріп, үй иесінің өніне көз салды. Қыбыржып өңі қашып, сарайдан шыға жөнелуге ыңғайланғандай болып тұрғанын байқап:

— Жігітім, қозғалма, біз іздегенімізді таппасақ, сенін ешнәрсеңе тимейміз, деп Тәкіш үй иесіне әмірлі ескерту айтты. Осы кезде ана екі жігіт күрекпен елеусіз жабылған қақпақты көтермек болып еді, көтерілмеді. Тәкіш қасында елеңдеп тұрған үй иесіне:

— Ашшы ана іннің қақпағын, — деп шұқшия сөйледі. Онсыз да зәресі ұшып тұрған үй иесі аяғын сүйрете басып қақпақты жан-жағынан көтерген болып қасақана жермен жер болып қалған тақтай дегісі келіп ала алмаған кісі болып еді, Тәкіш қасына келіп:

— Қара кәпірдің қуын, қалай бекітіп едің, тез аш жан керек болса, деп сүмірейіп тұрған үй иесін желкесінен ұстап қақпаққа тұқыртты. Үн шығарар халім жоқ, үй иесі жалтарар жайы қалмай, сарай қабырғасында ілулі тұрған имек бас көсеуді алып қақпақты бір бұрышынан көтеріп еді, іннің аузы шалқасынан ашылды.

Шам жарығын қақпақ қозғалысына үңілте түсіріп тұрған екі жігіттің көзі ін шыңырауына түскенде сүйеулі тұрған қол басқышын көріп тығындының төбесінен түскендеріне сене Тәкішке қарап: жолдас начальник мына басқышпен түсуге бола ма, — деп ыңғайланып еді.

— Мына соққанды алдарыңа ала түсіңдер, — деп қасында сүмірейіп тұрған үй иесін нұсқады. Өзі қолымен жасаған інге желкелеп түсірер әмірлі үннің пәрменімен тусу қандай ауыр. Ана жездесі Майлікенің өзіне алапатты ықпалымен жасатқан жер асты куыстың өзіне зындан боларын ол ойланып көрген жоқ-ты. Оның аяғы иін басқышына әрең басылып төмен жылжыды. Басқыштан жерге аяқтары тигенде алдарында қалаулы тұрған тең-тең алуан түрлі асыл кездеме, кілем, лебіске дейсін бе адамның көзінің жауын алады. Әрі қарай жылжығанда қатарласа қаланған ағаш жәшіктер, сым қоршаулары шешілмеген күйінде тұр. Олардың ішінде не барын ажырата білмегенмен кооперацияның асыл мүліктері екені айқын, бірінші, екінші бөлімдерінен өткенде бір үлкен сандық үстіне жайған жібек кілемге оранып, тұтас қабырғаны алып жатыр. Одан әрі жер асты қоймасының бөлек орны болған жоқ.

Қойманың төбесінен түсіп бәрін анықтаған Тәкіш сыртқа шықты. Іннің қақпағын тап бұрынғысынша жымдастыра жауып, сарайдың есігінде құлыптап, сарай иесінің үйіне келіп, алдымен ақты жазды. Үй иесінің аты-жөнін, үй адресін, сарайдың ішкі-сыртқы көрінісін тәптіштеп бейнесін қағазға түсіріп тіркеді. Керекті жазбаларын реттеп алып сарай иесін ешбір жанға тілдестірмей тұтқынға алып кетті. Екі жауынгердің біреуі осы үйде күзетіп қалды.

Кеңсесіне келісімен Тәкеш Угарға кісі жіберіп, тығындының түйіннің ашқан жайымен танысуды сұрады. Тәкіштердің осы бір іңір арасындағы жұмыстарынан қандай қорытынды болғанын асыға күткен Мұқаметқали өзі Тәшкіштердің кеңсесіне келді. Тығындының үстінен түсіп барлығын әшкерелеген жайды естіп, ерекше көңілдене:

— Бұл бір түйіні қолға түспей келген жегінің жер астындағы жемі еді. Қазір барлық жайды заңды түрде қағазға түсіріп және тығындыны мүлікті жайнатып жарыққа шығару тез қолға алынсын. Майлікенің өзін қазірден бастап бақылауға алып, ешқайда тілдестірмей оңаша ұстап барлық шындықты ақтарту керек. Бұл бір ғана соның өзінің тығындысы ма, жоқ басқаның да байланысы бар ма екен, барлық жайды тұп тамырымен ажырату керек, деп тоқтады.

Осы кезде маузерін салақтата байланған әскери сұсты қалпына кірген көзі қанталай Угар да келді. Ол кіре бере Мұқаметқалиды көріп:

— Мына көкжал да жеткен екен ғой. Майлікенің өзін маған бір қойып беріңдерші, шаңын Шайтан көлінің тұңғиығына тұншықтырайын, — деп амандыққа қолын ұсынды.

— Аптықпа, бір бұл ғана емес, әлі де алысар аюларын туған еліңнен табылады. Күшіңді, өнеріңді алысқа сақта, — деп Мұқаметқали Угарға қашанда батыл қалжыңдайтын әдетімен басымдай сөйледі.

— Оны кезінде көре жатармыз, мына ығындының шаңын қақтырушы, деп орындыққа жайғасты. Осы кезде сырттан Тәкіштің Майлікені алып келуге жіберген адамы есік қағып рұқсат сұрады. Кіруге рұқсат болған кезде, мұрыны қара қошқыл бет-аузы отқа күйген терідей қыж-қыж болып Майліке кірді. Оны алып келген жауынгер:

— Жолдас начальник, тапсырмаңыз орындалды. Мына қылмыскер Майлікені үйінен тура таптым, — деп хабарын айтты.

— Жақсы, енді сіз өз қызметіңізге кірісе беріңіз. Бұл кісі осында болады,деп Тәкіш қағазға үңілген бетімен жауап қатты. Екі иіні итіне, сұры қаша жан-жағына сүзіле қарап тұрған Майлікеңе:

— Азамат Майліке, ана орындыққа отырыңыз... — деп әмір етті. Ол қолбиған денесін зорға билеп орындыққа келіп дүмп қойды. Майлікенің мына сыйқын көріп қай-қайдағы жыны қозғандай Угар оған шаншыла қарап:

— Бүгінгі қақпағы табылып жеті қабат жер астынан ақтарылған қойма мынаның үйінен табылды ғой, — деп Тәкішке бұрылды.

— Дәл өзі, Угар аға, бұл кісі сонау 1918 жылдан бастап ұйымдаса бастаған кооператив жолында қызмет істеп келген кісі. Халыққа арнап берілетін кооператив қазынасын қақалмай-шашалмай қапшығына сыйғызған дойсалдың дәл өзі.

Тәкіштің мына сөзін естігенде Майлікенің қатпарлана тыржиған қошқыл бет аузы бүйінің бүріскен қарнындай қабарып, бар демі алқымына тығылды. Тілі күрмелгендей көмейі бық-бық етті. Айтар сөзі аржағынан анталағанмен үн қатса өңменіне ана Угардың белінде асылып тұрған маузер сарт ететіндей мықшия жерге қарады. Оның түнере төмен қараған көз алдынан сан жылдардың сылаңдаған елестері желі тарта шүйірді. Әсіресе жаңағы Тәкіш, сөзі оның тұла бойын тітіркенткен.

— Ал, азамат Майліке, қағазға түсірілген жазбамен танысыңыз. Сонан кейін жауабын айтып бересіз, — деп Мұқаметқали Майлікеге әмірлі үнмен бұйыра сөйледі. Енді сөзін Тәкішке арнап, Майлікеге мына тығынды жайындағы айтқанын бір әріпін жаңылыстырмай қағазға өз қолымен жаздыр, сонан кейін ешкімге тілдестірмей ертеңге дейін оңаша ұстарсың. Бұл адамның мына тығындысы өз алдыңа, ана кооперативтің жаңа дүниесін де осы Майліке өз қолынан өткізуі керек. Таңертеңгі тоғызда кооператив кеңсесіне жеткіз, деп тоқтады.

— Бәрі айтқаныңыздай орындалады. Өзі де сауатты адам ғой, түсініп отырған болар, — деген сөзін Тәкіш Майлікенін қара қошқылданып тұқырая жерге қараған бетіне қадала сөйледі. Майліке үн шығарған жоқ. Мұқаметқали соны айтып Укомға барамын деп шығып кетті. Өзінін кеңсе тәртібімен жазатын қағаздарын ретке келтіріп Тәкіш бірнеше парақ ақ қағазды және қалам қара сауытты сырғытып Майлікенің алдыңа қойып:

— Жаңағы Татимовтың айтқанын естідіңіз ғой, мына қағазға өз қолыңызбен тығынды қайдан құралған, оны осыншама құпиялап тығуда қандай мақсатыңыз болды. Бұл сияқты күрделі тығынды жасаған өзіңіз ғана ма, жоқ, басқа серіктеріңіз бар ма? Толығынан жазыңыз, — деп әмір ете сөйледі. Басын жоғары көтерместен қағазды, қаламды қолына алып екі-үш жол бір нәрселерді жазды да аяғына Майліке, деп үйреншікті қолын қойып Тәкіштің алдыңа қойды. Қағазды алып Тәкіш оқығанда жазылған сөз: «Мен сонау 1918 жылдан бері кооперация жұмысын басқардым. Олқылы-толқылы уақыттар болды. Бірде ақтар, бірде совдеп кезінде өткіншілерден сақтанып тығылған кооперация мүлкі еді. Дүние шіркін ыстық қой, көзім қимай бүгінгі күнде бетін ашып халық алдыңа салуға батылым жетпеді. Ешкім ортақ емес, бәрі менің тығындым. Қандай жаза болса мойныммен көтерем. Ана жазықсыз балдызымды босатыңыздар» деп жазыпты.

Тәкіш Майлікенің жазғанын оқып көріп өз көзіне өзі сенбегендей бірнеше рет қайталады. Тұнжырай түнеріп быртиып отырған Майлікеге тесіле қарап:

— Мынаған енді қосар сөзіңіз жоқ қой, – деп қағазды бұрынғы өздері жазған алғашқы қағазға қосты. Басын изегені болмаса Майліке тіл үйірген жоқ. Тәкіш аз отырып, Майлікені алып келген кісіге:

— «Мына азамат ертеңгі сағат тоғызға дейін сіздің қарауыңызда болады» деп өзі демалуға үйіне қайтты.

Тәкіш үйіне бет алғанда айсыз көгілдір аспаннан жыбырлаған жұлдыздар ғана сән сипатпен көк терінде жылтылдайды. Қала үйлерінің оты сөніп, ел түнгі дем алысқа бұйыққан. Оның ойы жаңағы Майлікенің тіл қатпай тырысқан түрін елестетеді. Анау жазған екі-үш жол сөзінде сұрқиялық сыр бар. Өзінін жауыздық қылмысын заман өзгерістеріне, уақыт дүбірлеңіне байланыстырады.

Мұқаметқалидың айтып берген тәртібімен Майлікені қолхатпен босатып, балдызын жан-жақты жүргізуге ұстап қалды. Тығындыны ашып, барлық буынды-түйіндіні қаттауға кіріскен кезде хабар айтылған тиісті заң орнынан, қоғамдық мекемелерден уәкілдер келіп, есеп жүргізіп, заттарды өз түрімен сұрыптап заңды тәртіпке келтіріп ақты жазылды. Бірнеше жылғы кооперация мүлкінің асыл бұйымдары жарқ етіп жарыққа шығып, тығылған іннен ел қажетіне арналатын болып шешілді. Халық қажетіне арналсын деген ұсыныс болғанда, уездік оқу бөлімінен келген уездік оқу бөлімінің меңгерушісі Қамал Жайсақов оз ойын айтып, «Қарқаралыда жана ұйымдаса бастаған оқытушылар дайындайтын техникум мен он-жылдық орта мектептің ішкі жабдығы және кедейлердің балаларына арнап ашылған бастауыш мектептің жатақ үйі тақыр жерге ашылғандай өте жүдеу. Мына табылған кездемелердің көпшілігі соларға берілсе игі болар еді» деп орынды тілек айтты. Оның ұсынысы қабылданып кездеменің көбі сонда беріліп, айтылған оқу орындары керек-жарақ, жабдыққа ие болып, құпия орынның қырағы жауынгерлерімен, осы жұмысты көптен зерттеп індеткен Татимов, Бекбасов сияқты азаматтарға алғыс жаудырды.

Майлікені кооперация жүйесінен қызмет берілмесін және үнемі бақылауда болсын деген ұйғарыммен басына бостандық беріп орнынан алды. Көптен бері, ел көкейінде түйін болып келген бір қойманың сыры ашылды. Советтік жаңа тәртіптің, жаңа бір ерекше халықтық жүйесі өркендер өріске қанат жайды. Жанадан кооперация жұмысын басқару партия ұйымының ұсынуымен Бордаков сияқты сенімді азаматтың қолына берілді.

Мұқаметқалидың Қарқаралы төңірегіне келуі ескіліктің етек жайған бір саласын әшкерелеп, жана тәртіптің жақсы бір күйесін ашқандай болып алды. Оның осы сияқты абыройға ие болғанына жарыла жаздап күйзелетін жаулары жанталаса «домалақ қағаз» жалған жаланың неше түрлісін жоғарғы орындарға жеткізіп жатты. Бірақ өтірік өрге басар кешегі патша чиновниктерінің қарасы өшкен, аяқсыз қала беретін қаңғыған қағаз қоқысына қосылып жатты.

Кооперация, сауда жұмысын сенімді қолға тапсырып, халық қалауындағы тәртіппен жүргізілетін жаңа жолға қойып Мұқаметқали абыройлы атақпен губернияға оралды. Осы сияқты өте жауапты жұмыстар да зор сенім көрсеткен партияның жауынгер азаматы Мұқаметқалиға тағы бір өте жауапты жұмыс жүктелді. Ол осы жылғы совет сайлауын жүргізуге Өскемен уезіне баруға тағайындалды.

IV

Мұқаметқали Ертісті өрлей жүзетін жүк таситын пароходпен бір рет Өскеменге дейін барып қайтқан болатын. Мұқаметқалидың пароходта жүкші болып жүрген кезі. Бет алысында ол жаңадан жабдықталған үлкен жүргінші кемесімен қол тартты. Бұл жолында ол кеменің жұмыскері емес, құрметті қолаушы, қасында жас жұбайы Шәкітай, асау ағынды Ертістің екпінді толқынына қарсы жүзген әсем кеменің ішінде жан-жағына көз сала бір кездегі қоңыр елесі қалған Ертіс жағалауына ашқарақтана қарап келеді.

Ертіс жағасына еміне ерейіп толағай шыңы сопайып шыға келгенде бұрын Ертіс бойына жүріп көрмеген Шәкітай:

— Мына тау кемені басып қалмай ма, — деп Мұқаметқалиға үрейлене қарады.

— Бұл тауды Толағай деп атайды екен. Анау кездегі шағын пароходта матрос болып істеген кезде мен де солай ойлап қалғам. Ел аузында бір ертегі де бар екен. Құзар жартастары ерте заманда тасқа айналып қатып қалған қазына дейді.Сол қазынаны жау қолында қалдырмаймын деп Толағай деген батыр жігіт анау Қытай шекарасынан көтеріп алып келіп осы жерге қойыпты. Өзі осы шыңның басына шығып садағымен артынан қуған жауды жамсатып маңайлатпапты. Қанша шабуыл жасағанымен жаулар Толағайды шыңнан түсіре алмай, қырғынға ұшырап елдеріне қайтыпты дейді. Бұл тау туралы осындай аңыз ертегіні пароходта жүргенде естігемін. Ал таудың тұтас бойы кен қазына болса, бұл уақытқа дейін қол тимегеніне қайран қаларлық аңыз,-деп Мұқаметқали Ертіс бойына бірінші рет, кемемен жол шеккен жас келіншегіне аңыз аяғын жай елес ертегіге айналдырып тоқтады.

— Ертеде осындай алтын таулар, күміс көлдермен темір теректер көп айтылған ғой. Тап ертегідей болмағанмен кен дегеннің бәрі таумен таста ғой, — деп Шәкітай күйеуінің айтқан ертегісінен ойына түскен бір әңгімені о да айтып берді.

— Біздің Қарқаралы қаласынын үлкен байлары Бекметовтер ғой. Солардың біреуі бір кездегі жер кезіп, кен іздеген ағылшын байымен танысып Қарқаралы жерінде кен іздеп, Балқаш төңірегіне таяу бір таудан кен тауыпты. Елдің айтуына Қарағанда кен бір асыл зат болса керек. Сол кен шыққан жердің иесіне ақша беріп, өздеріне қаратып алып, үй салып, жұмысшы жалдап қаздыруға кірісіпті. Сол кезде біздің елмен Жапон соғысы басталып, ағылшын байын еліне біздің патшаның төрелері қуып жіберіпті. Кен жұмысы онымен тоқталмапты. Орыс патшалығының бір байы келіп Бекметовпен бірлесіп кенді қайтадан өндіруге кірісіпті. Сол кезде Бекметовтың бойжеткен қызы Күлшат медреседе оқыған хатшотқа жүйрік екен. Әкесінің есеп-қисабын сол жүргізеді екен. Сол қыз бірде пәуеске арбасымен Қарқаралыға келіп банктен жұмысшьшардың ақысына төлейтінкө ақша алып қайтады.

Қыздың ақша алғанын біліп, бір топ қашқын ұрылар қыздың жолын тосады. Қаладан алыста елсіздегі бір құдыққа күн бата келіп қыз қосы шатыр тігеді. Сол түнеп жатқан жерінде келіп ұрылар қапыда бас салып мылтық атқызбай айқасады. Ерген жолдастарын орнынан тұрғызбай қол-аяқтарын байлап жатқанда қыз ақшаны алып тұра қашады. Қызды қуған жігіт қолындағы шоқпарымен ұрып жібергенде қыз мұрттай ұшады. Қыз жығылған жерде ұры қыз қолынан сумканы тартып алып қосқа келіп қалғандары қостағыларды байластырып болған екен.

Ұрылар қолдарына ақша тиген соң айғақ боларлық жолшының аттарына тимейді, тек жігіттердің біреуін атқа мінгізіп көзін байлап алып кетіп «Бектеу атаға» барғанда босатады. Өздері таудың бір қуысына кіріп жоқ болыпты.

Ана жігіт ұрылар босатқаннан кейін көзінің байлауын шешіп жобалап тағы қайта қосқа келеді. Бұл келгенше ана жолдастары да жан дәрмен бірінің-бірі байлауын шешіп босаған екен. Қызды іздеп жығылып жатқан жерінен табады. Ұрының шоқпары жан жерінен тиген болуы керек. Қыз өліп қалыпты. Сол жерден қозғамай кен басындағы әкесіне барып хабарлап, Қарқаралыға шапқыншы жіберіп тергеуші, приставты алдырып жер-көкті шарлап іздетеді. Бірақ ұрылар табылмайды.

Сонан қыз әкесі ұлықтардан өтініп ана кенге қызынын атын қойғызады. Бұл тау мен тастағы кендер жайында әңгіме көп ғой, — деп Шәкітай өзінің үлкендерден естіген кен жайындағы бір әңгімені айтып берді. Мұқаметқали өзінің жас жұбайының мына сияқты әңгімені бұлжытпай ұғып айтқанына ақырын жымиып:

— Өзің сол Бекметовтың қызы қолыңнан жөнелткендей сайратасың ғой, — деп күлді.

— Мен оны қайдан білейін, үлкендердің айтқанынан ұққаным ғой. Онда мен кішкенемін ғой. Бір-екі жылдай бүкіл қаланын әңгімесі осы Күлшат жайында болатын. Осы күнде де Күлшат кенінде жұмыста, Күлшат кенінен көп асыл тас шығыпты, — деп жыр етіп отыратын, — деп Шәкітай қайдан ұққанын да түсіндірді. «Ана орталықтан жырақ арқа даласындағы шағын қаланың бейуаз тұрғындары сондай байлардың саудасы, би-болыстың зорлық-зомбылығы, ұры-қарының бұзық жүрісін сөз етпегенде не істейді. Ал мына сияқты да уақиға мүлде дастан болатын шығар» деп ойлады Мұқаметқали.

Ертіс өрлеген кеме асау ағынның ақ иық толқындарын бұлан-талан дүркірете қақ жарып, Өскемен қаласына да келіп жетті. Губерниядан сайлау жүргізуге шыққан уәкілді уезд басшылары алдынан шығып қарсы алды. Қаланын көнерген шағын қонақ үйіне орналасып демалыс еткен уәкілді алғашқы күні жергілікті қызметкерлер мазаламады. Өздерінше алдағы сайлауға дайындықтарын қарастырып, ұйымдастырушы қызметтерін көрсетуге тырысуда болды. Ертеңіне Уком кеңсесіне келген Мұқаметқалиды уезд бастықтары бас қоса қарсы алды. Өздерінің сайлау жүргізу жайындағы дайындығын болаткомның хатшысы Сев жолдас аз сөзбен айтып өтті. Хатшының сөзін толықтыра сөйлеген уездік атқару комитетінін жауапты қызметкері жас жігіт Жұмажанның сөзі Мұқаметқалиға айрықша әсер етті. Оның сөзінде Өскемен уезіне қараған халықтың сан алуан ұлттан құралған өмір тіршілігі де түрлі-түрлі екенін айта келіп, олардың әлі де бүгінгі кеңес құрылысына түсінігі шамалы екенін бірнеше дәлелдермен айтып берді. «Сондықтан да» деді ол, «алдың ала сайлау жұмысы жайынан сол қағажу шеткері саладағы ауылдарға, қалашықтарға комсомол жастардан үгітшілер тобын аттандырған дұрыс болар еді», — деген өз ұсынысын айтты.

Жұмажанның ұсынысын Мұқаметқали өте орынды көріп, осы сәттен бастап сол үгітші комсомолдар тобын ұйымдастыруды мақұлдады. Ол ұсынысқа уезд басшылары да ынталы кірісті. Алдымен сол елге сайлау үгітіне аттанатын комсомолдардың басын қосып, үгіт жұмысының жайын келісіп бір тәртіпке қоюға кеңесетін болды.

Өскемен уезіне қараған Алтай алтын өндірісі Қазақстандағы көне кендердің ұясы болғаны, сонау Риддер, Ақжал алтын кендерінде жұмысшылар қауымы көптен топтанған ғой. Сондықтан да Өскемен уезінде революция толқыны екпінді болған. Оның бір үлкен себебі 1918 жылғы Обухов заводының жұмысшыларынан Ленин ұйымдастырып жіберетін тұңғыш коммуна ұйымының осы Алтай өлкесіне келуі, ол топ келгенде бұл атырапта құлаққа естілмеген коммуна ұйымы болып ерекше жаңалық ала келді. Ал осы қарсаңда, Россиянин шығыс жақ өлкесінің тағдыры Колчак қанішерлерінің қолында болып, қанды айқас басталды. Осы сияқты дүрбелеңнен бел алған жергілікті халықтардың кедей кемтарлары, жас өрендері тендік, бостандықтан эсер алып ояна қимылдады. Соның әсерінен Өскемен қаласында комсомол жастар ұйымы өздерінше сергек сауаттылау болатын. Пікір алысу мәжілісінде бас қосқан жастарға алдағы сайлау тәртібі жайлы түсінік айтуға бірінші сөз губерниядан келген уәкіл Татимовке берілді. Әлі де сонау азамат соғысы кезіндегі тағынған қару-жарағын бойынан ағытпаған жауынгер азамат қазіргі сайлаудың жаңа тәртіппен жүргізілетінін баяндады. Ол сөзін бастады.

— Жолдастар, сіздер жана тәртіптің жаршысы Ленин комсомолының жауынгерлерісіңдер. Орталықтан шалғайдағы халыққа енбекші бұқараға кеңес тәртібінің жаңа жолының мазмұнын орнымен түсіндіре біліңіздер. Осы жылғы сайлау, кеңестер одағының жана заңымен жүргізіледі. Революцияның алғашқы отты жылдарында әскери ұранмен жүргізілген әскери коммунизм тәртібі енді өзгерді. Енді бетті ауылға бұру жаңалығы ұран болып отыр. Міне, осыны жете ұғыныңдар. Әскери коммунизм ұранымен сауаттанғандықтарыңды істеп, сайлау үстінде шаш ал, десе бас алмаңдар. Орташа мен байды ажырата атқа мінер бай жуан мен ел азаматын ажырата біліңдер.

Сайлауға дауыс беруге жиналған жұртқа совет тәртібімен насихат жолын жеткізе түсініндер,-деп тоқтады. Уәкілдің сөзін тыңдап ойлана қалған жастар біраз бөгеліскеннен кейін сұрақ қоюға кірісті.

— Уәкіл аға, сіз бетті ауылға бұр деген ұранды айттыңыз. Бір кезде шен алып шекпен киген би, болыстың кейбіреулері, дәулеті шағындалып орта түскенін бетке ұстап әкімдікке әлі де қол созады. Әсіресе өздеріне жақын туысындағы құдандаларынан атқа мінген аңқау жастарды өзіне қолшоқпар етіп сөзін сөйлетеді. Осылар жөнінде мына жаңа тәртіп кеңшілік ете ме? Мен осыны анықтап ұғынайын деп едім? — деген сұрақты топтың орта жерінде отырған жапақтап қарайтын бозғыл көзін Мұқаметқалнға қадай аузын соза сөйледі бір жас жігіт.

— Иә, осы бір жерін ашып алалық, — десті оның сөзін қуаттап тағы да бірнеше комсомолдар.

— Міне, жаңа тәртіптің ең алдымен еске алар жағы сендердің сұрақтарында жатыр. Баймен, атқа мінер жуандардың айла әдісіне жол бермеу керек. Олардың тон жамылған зымиян тәсілінің тамырына балта шабындар. Ол үшін ауыл, село жастарының, батырақ кедейлерінің көңілін оята біліңдер. Партияның да, кеңестің де мақсаты бұқараның таптық сезімін оятып, оларды өз тендігіне, өз праволарына иелендіру ғой. Айқай-қиқусыз тәрбиелі әдіс жолын табу қажет, — деп тоқтады.

Бұдан әрі сұрақ тоқталып, уезге қараған болыстар жер ыңғайына қарай бірнеше сайлау аудандардың көлеміне бөлінді. Әрбір аудандалған болыстар алқабына жастарды бастап уездің басшы қызметкерлері тағайындалды. Ертістің оңтүстік шығыс алқабындағы Қалба тауына мекендеген бірнеше болыстан аудандалған елдердің сайлауын өткізуге Мұқаметқали өзі баратын болды. Осы Мұқаметқали баратын болыстарға баруға тағайындалған комсомолдардың бірі анадағы мәжіліс кезінде алдымен сұрақ қойып көзге түскен бозғылт жапақ көзді жігіт еді. Жүрер алдыңда Мұқаметқали өзімен бірге баратын комсомол үгітшілердің басын қосып, жұмысты қайдан қалай бастау жайында әңгімелесті. Аңғал тәжірибелері шамалы айғайшыл жастардың албырт қимылға дайындығын аңғарған Мұқаметқали, олардың өзімен де шағын кеңес өткізді. Осы кеңесу кезінде олардың қайдан қашаннан бері комсомол қатарында істеп келе жатқан жайларымен танысты. Осы мәжілісте тағы да анадағы сұрақты бастаған сұрақшыл жігіт бозғылт көзін жыпықтата:

— Ағай, сізге мен бір сұрақ қойсам рұқсат па? — деп ернін көкейте Мұқаметқалиға жасқана қарады.

— Рұқсат, айтып көр, білгенімше жауап берейін, — деп Мұқаметқали оның сұрақшылдығына ой бөле жымиды.

— Сіз өзіңіз Ленинді көрдіңіз бе? Егер көрсеңіз сол көсемнің жайынан бізге айтып берсеңіз, — деп тоқтады.

— Жігітім, сұрағың орынды. Мен Владимир Ильичті бір-ақ рет көрдім. Бірақ, ол кісімен тілдесе алғаным жоқ. Өйткені ол кездесуім 1922 жылғы Москвада шақырылған халықаралық жастар конференциясында болды. Бұл мәжілісте мен қызыл ә