Корейская косметика премиум класса

Түркілік мәдениеттің шығуын, мәдени-тарихилық дамудың үрдісін, этникалық ерекшеліктері

Рухани мәдениетке біз сана саласындағы адам қызметінің өнімдерін жатқызамыз. Бұл ең алдымен тіл, жазу, ауызша шығармашылық және әдебиет, ғылым және өнер, дін. Сонымен бірге, бұрын ғылымда болған халықтардың "жоғары" және "төмен" рухани мәдениеті туралы ұғымдар кем дегенде дұрыс емес деп санаймыз. Бұл ұғымдар түсініксіз және қарапайым идеяларға сәйкес келмейтін барлық нәрсе "жабайы", "артта қалған"деп аталған кезде әлемге еуропацентристік көзқарастардан мұра болып қалды. Біз төмен немесе жоғары мәдениеттің болуы мүмкін емес деп санаймыз, әр халықтың мәдениеті ерекше және қайталанбас, рухани мәдениеттің жетістіктерін кімнің мәдениеті жоғары екенін анықтау үшін өлшеуге, қарастыруға немесе салыстыруға болмайды.

Егер түркітілдес тайпалар бір кезде бір халық болса да , ол  баяғыда болған. Туысқан тайпалар бірігіп, одақтар құрды, көрші мемлекеттермен жиі соғысып, оларды басып алды немесе жеңіліске ұшырап, әскерлерінің бір бөлігі болып, жаңа жерлерді жаулап алды. Түркі тайпаларының көпғасырлық тарихында құдіретті империялардың пайда болу жағдайлары болды. Мысалы: Аттила державасы, Ұлы түркі қағанаттары (бірінші және екінші), Хазар қағанаты, Алтын Орда, Осман империясы, Тамерлан империясы. Олардың барлығының саны он алты шақты еді. Әдетте, бұл бірқатар тайпалар мен халықтардың бірігуі, содан кейін олардың ұсақ хандықтарға бөлінуі нәтижесінде болды. Сондықтан түркі халықтарының этникалық атаулары кейде із-түзсіз жоғалып, кейін басқалармен ауыстырылып, содан кейін қайтадан жанданып, бұрынғы даңқына ие болды. Тарихта бұл «жылжымалы этнонимдер» деп аталатын құбылыс ретінде белгілі.

Түркі әлемі ұзақ тарих бойында әлемдік тарихтың, мәдениет пен өркениеттің барысына және дамуына зор ықпал еткен қуатты мәдениеттер мен өркениеттердің пайда болып, дамыған орны болды. Оның әсері мен ықпалы  географиялық тұрғыдан қарағанда, Еуразия құрлығының орталық бөлігінде орналасқанымен, Түркі әлемі әрқашан Шығыс пен Батыстың, яғни екі ұлы мәдениеттің арасындағы байланыстырушы көпір болғанына байланысты болды. Түркі әлемінің осы рөлін атап айтқанда, көптеген зерттеушілер,  мұндай жағдайлардың кем дегенде екеуін қарастырғаны жөн болар. Біріншісі, осы мәдениеттердің Түркі әлеміне сөзсіз ықпалы , бұл осы мәдениеттердің игерілуіне және сіңуіне әкелді. Екіншісі, түркілердің өз уақыты үшін жеткілікті жоғары болған мәдениеті мен өркениеті болғаны. Олардың мәдениеті көршілес елдерге үлкен әсер етті және көптеген ұлы ғалымдардың пікірі бойынша көрші өркениеттердің, соның ішінде еуропалықтардың өркендеуінің бастапқы шарттарын қойды.

Түркілердің тарихы V ғасырдан басталатыны белгілі. Л. Гумилевтің пікірінше, түркі қағанаттарының дәуірінен бастап адамзат тарихында бетбұрыс кезеңі болды. Бұл жерде Түркі әлемі Шығыс пен Батыс арасындағы үлкен аумақты бақылай отырып, әрқашан Жібек жолы негізінде оның үлкен аумағы арқылы өтетін Шығыс пен Батыстың мәдениеті мен өркениетін байланыстыратын көпір болғандығын білдіреді. Бұл VI ғасырдың аяғында ғана мүмкін болды, өйткені сол кезде Түркі қағанатының шекаралары батыста Византиямен, оңтүстікте Персиямен, тіпті Үндістанмен, ал шығыста Қытаймен шекараласты. Осы жағдайға байланысты көрші мемлекеттердің тарихы осы кезеңде түркі державасының тағдырымен байланысты болды. Түрік қағанатының құрылуы адамзат тарихында белгілі бір дәрежеде бетбұрыс болды, өйткені осы уақытқа дейін Жерорта және Қиыр Шығыс мәдениеттері бір-бірінің бар екенін білсе де, бөлінді. Шексіз дала мен тау жоталары Шығыс пен Батыстың қарым-қатынасына кедергі келтірді. Тек кейінірек металл баспалдақтар мен арбаларды алмастыратын орамалды ойлап табу керуендерге шөлдер мен асуларды мәжбүрлеуді оңай етті. Бұл кезде түріктер Шығыс пен Батыс арасында делдал рөлін атқарды. Бұл байланыс Жібек жолы негізінде ғана емес, сонымен қатар шекаралық мемлекеттермен жан-жақты экономикалық, саяси, мәдени, әскери, халықаралық және басқа да байланыстар негізінде жүзеге асырылды.

Мәдениет - бұл әр этникалық топқа тән өмірді ұйымдастыру тәсілі. Адамдар қай қоғамға жататынына қарамастан, эволюция процесінде әрдайым жетілуге ұмтылды, бұл көшпенділер мен шопандарға да тән. Қазіргі заманғы тарих көшпелі халықтардың қалыптасу уақыты туралы өте түсініксіз түсініктерге ие. Диқаншылардан айырмашылығы, малшылар қорғандардан басқа, өздерінен кейін аз қалды, бірақ біздің мәдениеттің бастауы, әрине, қарабайыр болып табылады. Мысалы, неандертальдықтар өз туыстарын жерлеу кезінде өлгендерді қызыл жосамен себіп, киіз үйдің алғашқы қарабайыр аналогтарын, дөңгелек пішіндегі күрделі тұрғын үйлер салып, жылқы етін жеді. Тұрғын үйдің дөңгелек формасы ең көне болып саналады. Тілді адамзаттың саналы өнертабысы деп атауға болмайды, бірақ ол мыңдаған жылдар бойы жетілдіріліп келеді және ойлау мен құрылымдық толықтығымен байланысты мәдениеттің бөлігі ретінде қарастырылуы керек. Номадтардың жетілуге ұмтылысы олардың тілінің қалыптасуына әсер етті.

Түркі тілдерінің тұрақтылығы мен сақталуы бұрыннан белгілі, ол агглютинацияның негізіне алынған. Адамзатқа ұлтаралық қарым-қатынастың жасанды тілі (эсперанто) қажет болған кезде, ол шектеулі тамырлардан тұратын түркі моделі бойынша құрылды, онда сөз құрушы жұрнақтар негізгі рөл атқарады. Скиф халықтарының өмірінің ежелгі географтарының алғашқы сипаттамалары мал шаруашылығы халықтарының өмірінің тұрақтылығы мен консерватизмінің мысалы болып табылады, ол 20 ғасырлар бойы олардың ұрпақтарында аз өзгерді. Бірақ малшылар мәңгілікке ат үстінде ұйықтады деп ойлау күлкілі болар еді. Олар сонымен қатар шопанның өмір салтын жетілдірді, дала мен тау бөктеріндегі көшпелі өмір салтына бейімделіп, өз өмірлерін және басқаларын ұйымдастырды. Көшпелі және жартылай көшпелі халықтардың өмірі жиі қоныс аударуға әкелетін жайылымдық жерлердің жағдайымен тығыз байланысты болды. Бұған жаз бен мен қыстау кіреді. Көшпелі халықтардың көрнекті өнертабыстары киіз үй мен арба болып табылады. Бірінші ғасырдың басында киіз үй қазіргі ғылым тұрғысынан еуропалықтардың шикі жартылай жерлерінен гөрі ыңғайлы және жылы болды. Олар тез бөлшектеліп жиналды және алыс қашықтыққа тасымалдауға ыңғайлы болды.  Киіз үйлер сығымдалған жүннен жасалған. Оны тек жазық,  күн шуағы мол түсетін жерге орнатқан. Есіктері шығысқа қарап, киіз үйлер кәдімгі күн сағатына ұқсады.

 Көптеген ортағасырлық және қазіргі заманғы авторлар түркітілдес халықтар арасында өзіндік монотеистік дін-тәңірлік бар екенін атап өтті. Бұл діни жүйе біздің дәуірімізге дейін Еуразия көшпелі қоғамының жер қойнауында пайда болған және бүгінде исламға сыртқы байланғанына қарамастан, қазақтардың санасында өз позициясын сақтап келеді.

Түркілердің идеялары бойынша жер мен су, ормандар мен тауларда көптеген рухтар өмір сүрген, олар мезгіл-мезгіл құрбандарды қорлауға мәжбүр болды. Аңыз бойынша, өлгендердің жаны қоныс аударған әлемде өлім құдайы және жер әлемінің билеушісі Эрлик басқарды.

Қайтыс болған түркілер ежелгі Тәңірлік ғұрып бойынша жерленді. Дереккөздерде жерлеу рәсімінің сипаттамасы сақталған: қабір киіз үйдегі гүлге қойылды. Бірқатар киіз үйлерде қойлар мен жылқылар құрбандыққа шалынды. Киіз үйді шеңбер бойымен жеті рет айналып өтіп, ата-аналар кірер алдында тырнаған сайын, қалғандары жылады. Белгіленген күні олар марқұмның мәйітімен жылқыларды, киімдерді және тыныш жерде тұрған заттарды өртеді. Жиналған күлді өз уақытында кішірейтеді: егер ол көктемде немесе жазда қайтыс болса, ол ағаштардың шөптері мен жапырақтары өлгенше, күзде немесе қыста қайтса, жаздың келуін күтті. Содан кейін күл зиратқа жерленді.

Жерлеу рәсімінен кейін тастар қойылып, ескерткіш колонна орнатылды. Тастардың саны тірі кезінде қайтыс болған адамдардың санына байланысты болды. Содан кейін олар постқа әкелінген жануарлардың басын іліп қойды. Уақыт өте келе жерлеу рәсімдері өзгеріп, өлгендер топырақтан немесе тастан жасалған ямбалар мен қорғандарға көміле бастады.

 Түркілердің ықпалы зор болғаны соншалық, қағанат құлағаннан кейін де "түркі" деген атау жоғалып кеткен жоқ. Арабтар Соғдының солтүстігінде барлық көшпенділерді осылай атай бастады және олар бұл атауды мақтанышпен қабылдады. Болашақта бұл термин тілдік отбасының белгісі болды. Ежелгі түркілер сақ және ғұн заманында пісіп-жетілген дала мәдениетінің басталуын барынша айқын жүзеге асырды.

Уақыт өте келе Қазақстан халқының діни көзқарастарында айтарлықтай өзгерістер болды. Көшпелі малшылар ежелгі түркі Тәңірі, Жер, Су, Ұмай діндерін ұстануды жалғастырды, бірақ жаңа дін-ислам отырықшы – егіншілік аудандарда тарала бастады. VI-IX ғғ.өздерінің нанымдарымен қатар Орталық Азия мен Шығыс Түркістанның түркі тілдес халықтары арасында басқа өркениеттер-буддизм, манихейизм, христиандық құрған діни жүйелер кең таралды.  V-XII ғғ. Қазақстанды мекендеген халықтардың мәдениеті Сақ-Ғұн кезеңінің мәдениетінің табиғи жалғасы болды және өз кезегінде жалпы әлемдік өркениет контекстінде дами отырып, қазақ халқының мәдениеті үшін іргетас болды.

Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті, «философия және саясаттану» факультеті, «дінтану мен мәдениеттану» кафедрасы, «мәдениеттану» мамандығының 3-курс студенті Шарафутдинова Анель
                  
Өндірістік тәжірибе жетекшісі Есболова Мөлдір Ауелтаевна


Әлеуметтік желілерде бөлісіңіз:

Қарап көріңіз

×