Мұхтар Шаханов

Мұхтар Шаханов туралы өмірбаяндық мәлімет осы бетте берілген.

Бұл бетте автордың қысқаша өмірбаяны, негізгі деректері және шығармашылығына қатысты бөлімдер көрсетілген.

Автор туралы

Мұхтар Шаханов (2 шілде 1942, Қасқасу, Төле би ауданы, Түркістан облысы – 19 сәуір 2026, Алматы, Қазақстан) — қазақ ақыны, драматургі, қоғам қайраткері, Қазақстанның Еңбек Ері (2022), Қазақстанның халық жазушысы (1996) және Қырғызстан халық ақыны (1994).

Өмірбаяны

1942 жылғы 2 шілдеде Түркістан облысының Төле би ауданындағы Қасқасу ауылында Шаханов Қыпшақ тайпасы Торы руы Көкмұрын бөлімінен шыққан. Әкесі Досбол Шаханов еді.

Шығармашылық мансабы

1960 жылдан 1965 жылға дейін ол «Оңтүстік Қазақстан», 1965–1970 жылдары «Лениншіл жас» газеттерінде жұмыс істеді. 1969 жылдан бері Шаханов КСРО Жазушылар Одағының мүшесі еді.

1971 жылдан 1975 жылға дейін Шаханов республикалық телевизия, радио редакцияларында жұмыс істеді.

1984 жылы ол «Жалын» альманахының бас редакторы, 1986 жылы «Жалын» журналының бас редакторы (1986) атанды.

Ол бір кездері «Жалын» журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін «XXI ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының Президенті және Қазақстан жазушылар одағы басқармасының хатшысы еді.

Саяси мансабы

1976 жылдан Шаханов Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы болды. 1978 жылдан КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі еді.

Шаханов 1986 жылы Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы болса, 1988 жылы Қазақ КСР-ндағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс,Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің, төрағасы атанды. Кейін ол 1989–1991 жылдары КСРО Жоғарғы Кеңесінің мүшесі болды.

1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы

1986 жылғы Желтоқсан көтерілісіне тікелей қатысушы болмаса да, Мұхтар Шаханов оқиғаның шындығын ашуда басты рөл атқарды. 1989 жылы КСРО Халық депутаттарының I съезінде (Мәскеу) Желтоқсан оқиғасын алғаш рет одақтық деңгейде көтеріп, ресми «ұлтшылдық» деген бағаны жоққа шығарды.

КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, Нобель сыйлығының лауреаты Андрей Сахаровтың, кейіннен Ресейдің тұңғыш Президенті болған Борис Ельциннің қолдауымен бұл проблеманы КСРО Жоғарғы Кеңесінің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті Михаил Горбачёвты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП ОК саяси бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты.

Оның бастамасымен Қазақстанда Желтоқсан оқиғасын зерттеу комиссиясы құрылды, Шаханов оның төрағасы болды. Комиссия құпия құжаттарды ашып, 8 мыңнан астам адамның ұсталғанын, 90-нан астамының сотталғанын дәлелдеді. Бұл Желтоқсан құрбандарының ақталуына негіз болды.

Шыңғыс Айтматовпен достығы

Мұхтар Шаханов 1968 жылы Мәскеуде жас ақындар жиынында қырғыз ақыны Жолон Мамытов арқылы танысты Шыңғыс Айтматовпен танысып, «Қос бәйтерек достығы» деп аталатын берік байланыс орнатты. Екеуі бірлесіп «Құз басындағы аңшының зары» кітабын жазып, көптеген тілдерге аударылды.

«Құз басындағы аңшының зары» (толық атауы: «Құз басындағы аңшының зары, немесе ғасыр айрығындағы сырласу») – Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шахановтың бірлесіп жазған рухани-философиялық эсселер жинағы (1997 жылы жарық көрген, 352 бет). Бұл кітап екі дос ақынның диалог түріндегі сырласуынан тұрады.

«Құз басындағы аңшының зары» кітабында туған жер құдіреті, жеті ата заңы, генофонд мәселелерін талқылап, Өзбекстанда жеті атаға дейін қыз алыспау заңы шығуға түрткі болды.

1988 жылы Шаханов 1926 жылы ислам дінінің қалдығы деген желеумен КСРО тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған Наурыз мейрамының 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды.

1989 жылғы 22 қыркүйекте Қазақ КСР «Тілдер туралы» заңын қабылдануына қатысты. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі орыс және қазақ тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, өзгелердің қарсылғына қарамастан Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді.

1992 жылы Шаханов Олжас Сүлейменовпен бірлесіп «Халық конгресс» партиясын құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады.

1993–2003 жылдары Қазақстанның Қырғызстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінде болды.

2001 жылдан ол «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды. 2004 жылдан ол «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді.

2004–2007 жылдары Шаханов Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаты қызметін атқарды.

Шығармашылығы

Алғашқы өлеңі («Сырдария») 1959 жылы жарияланды.
Тұңғыш өлеңдер жинағы («Бақыт») 1966 жылы жарық көрді.
«Балладалар» (1968)
«Ай туып келеді» (1970)
«Қырандар төбеге қонбайды» (1974)
«Сенім патшалығы» 1976 жылы атты кітаптары шықты.

Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, музыкасын да өзі жазған «Жұбайлар жыры», «Туған күн кешінде», «Гүл дәурен», «Мен саған ғашық едім» атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс.

«Махаббат заңы», «Сенім патшалығы», «Сократты еске алу түні» атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтмановпен бірлесіп жазған «Құз басындағы аңшының зары» атты эссе кітабы мен «Сократты еске алу түні» атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. «Шыңғыс ханның пенделік құпиясы» драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды.

Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды.

Азаматтық болмысы
Шаханов қазақ тілі мен қазақ халқын қолдады.

2006 жылы Шахановтың «Тілсіздендіру анатомиясын» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген.

Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, Халық қаһарманы атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты.

Жеке өмірі

Шаханов 2018 жылғы сәуірде өмірінде үшінші рет үйленгенін мойындады. Ерте жылдарында ол Күләндә есімді Түлкібас ауданының тумасымен көрісетін еді. Ол жас кезінде қайтыс болған.

Шахановтың үшінші әйелі ғалым мен педагог Розалинда Әшірбайқызы Шаханова еді. Шаханова Павлодарда туған, орыс тілі мен әдебиетін оқыған және оқытқан еді, 2025 жылғы сәуірде қайтыс болды. 2021 жылғы қыркүйекте оның Рауан есімді ұлы қайтыс болды.

Қайтыс болуы

2026 жылғы 8 сәуірде Шаханов қара аурумен жан-сақтау бөліміне жатқызылды.

2026 жылғы 19 сәуірде ол дүниеден өтті. Оның Арыстан баб кесенесінде жерлену өтініші орындалмады, алайда Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева оның Түркістан облысындағы Өмірзақ Айтбаев және Көпен Әмірбек жатқан зиратта жерленетінін жариялады. 21 сәуірде Алматыда Абай атындағы опера және балет театрында ақынмен қоштасу рәсімі өтті. Сол күні марқұмның денесі туған ауылы Жаңа Шіліктегі Мұхтар Шаханов атындағы шығармашылық үйіне жеткізілді. Келесі күні ақынды Арыстанбаб кесенесінен 800 метр қашықтықта орналасқан Қоғам аулындағы зиратында жерледі.

Өлеңдер мен балладалар тізімі

«Эверестке шығу»
«Ғашықтық ғаламаты»
«Еркектер жыры»
«Әйелдер»
«Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме»
«Арман»
«Шың басындағы оқиға»
«Алтын, күміс және қалайы»
«Жайықпен жүздескенде»
«Байқаймысың»
«Жалын»
«Жанерке»
«Достық өлкесінің заңы»
«Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап»
«Өзендер»
Марапаттары
Қазақстан марапаттары
Қазақстанның Еңбек ері атағы (16 маусым 2022);
Отан ордені (16 маусым 2022);
Қазақстанның халық жазушысы (1996);
Түркістан облысының құрметті азаматы
КСРО марапаттары
Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982);
Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972);
Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медаль;
Еңбектегі ерлігі үшін медаль.
Шетел марапаттары
Қырғыз Республикасының халық ақыны (1994);
Данакер ордені (2024, Қырғызстан);

Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты;
Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты;
Қырғыз Республикасының халықаралық «Руханият» сыйлығының лауреаты
Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің «Шахрияр» сыйлығының лауреаты;
ЮНЕСКО-ның «Боорукер» клубы сыйлығының иегері;

Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — «Жазагер жады космоформуласы» шығармасы үшін;

Түркияның Гебзе қаласында «Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны» сыйлығы берілген (2002);
Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006);
АҚШ өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың «Жыл адамы» атағы берілді;
Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры.
Нобель сыйлығының 100 жылдығына орай Тамбов қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.

Бөлісу

Telegram арқылы бөлісу | WhatsApp арқылы жіберу | Facebook-та жариялау | X желісінде бөлісу