Майқы би — нақыл сөздері, ойлары және өмірбаяны
Майқы би нақыл сөздері, ой-толғамдары және автор туралы қысқаша мәлімет осы бетте берілген.
Бұл бетте автордың дәйексөздері, өмірбаяны және басқа бөлімдеріне апаратын ішкі сілтемелер бір жерде жинақталған.
Автор туралы
Майқы би Төбейұлы 1105-1225 жылдар шамасында ғұмыр кешкен қазақ халқының төбе биі болған. «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы майқы би» дейтін қанатты сөз арқылы атадан балаға таралып келе жатқан Майқы би бабамыз түйінді даналы сөздің де, би біткеннің де көш басшысы болса керек. Тарихи деректерге қарағанда, ол бір ғана емес бүкіл түркі тұқымдас халықтардың бас биі болғанға ұқсайды. Сондықтан да оны түрік тұқымдас елдер әсіресе татар башқұрт қарақалпақ өзбек халықтары бас биіміз деп санаған.
Ежелгі шежіре бойынша екі Майқы би болған тәрізді. Белгілі жазушы Балғабек қыдырбек ұлы бұл жөнінде былыай жазады «Артына өлтірмейтін сөз қалдырған-сол 12 ғасырда өмір сүрген Майқы ма? Көне көздерден ата баба, жеті пұстыдан қалған шежірелерге келсек қазақта екі Майқы болғаны байқалады. Оны екіншісі осы мақаланың авторының өзімен санағанда 41 атасы, яғни Шыңғыс заманындағы билік құрған Майқы. Егер біздің қолымыздағы атадан балаға мұра болып, дүниедегі ең ардақты құжаттай құрметтеліп рыжатталып келе жатқан әулет шежіресін тілге тиек етер болсақ 12 ғасырда жасаған Майқы өзін ұлы жүз санайтын біраз қазақтың атасы. Жалманбет ақ үйсін, жарықшақ қара үйсін, түркештің сары үйсін әкесі, Бәйдібектің атасы.
Автордың бөлімдері
Жарияланған материалдар
Парақор биге ісің түспесін,
Ілмектер: парақор, пара, сараң, сараңдық, үй, нақыл, афоризм, қанатты сөздер Майқы би
Сараң үйге кісің түспесін.
Естіге айтқан тура сөз,
Ілмектер: сөз, нақыл, афоризм, қанатты сөздер Майқы би
Шыңға тіккен тумен тең.
Езге айтқан тура сөз,
Құмға сіңген сумен тең.
Қыран қартайса, жағалтайға жаутаңдар.
Ілмектер: қыран, жағалтай, қартаю, Өмір Майқы би
Тұлпардан тұлпар туады,
Ілмектер: жалқау, тілазар, мылжың Майқы би
Сұңқардан сұңқар туады,
Асылдан асыл туады,
Жалқаудан масыл туады,
Масылдан малықпас туады,
Тілазардан қалжақпас туады,
Таздан жарғақпас туады,
Сараңнан бермес туады,
Соқырдан көрмес туады,
Мылжыңнан езбе туады,
Қыдырмадан кезбе туады.
Көзі қысық, тісі қисық жаудан гөрі, көзі шегір, өзі жемір жаудан ұрпағым көп қорлық көретін болады
Ілмектер: жау, ұрпақ Майқы би
Хан қарашасыз болмас,
Ілмектер: хан, дау, араша Майқы би
Дау арашасыз болмас.
Хан – халықтың қазығы,
Ілмектер: хан, халық, азық Майқы би
Қараша – ханның азығы.
Хан өздігінен өлім жазасын қолданбасын.
Ілмектер: хан, өлім Майқы би
Өлім жазасын шешетін халықтың өзі болсын.
Ордаңды жұмған жұдырықтай берік ұстасаң,
Ілмектер: халық Майқы би
Халық ешқайда қашпайды.
Хан борышы – жорықта ту көтеру.
Ілмектер: борыш, хан, сарбаз, ту Майқы би
Сарбаз борышы – туға еріп жан беру.
Халқыңды билеместен бұрын, өз ордаңды билеп ал.
Ілмектер: халық, орда, билік Майқы би
Дауыл болмай жауын болмас,
Ілмектер: дауыл, жауын, жалқау Майқы би
Даулы болған қауым болмас.
Егіз ешкі сауын болмас,
Екі жалқау ауыл болмас.
Хан - халықтың қазығы.
Ілмектер: хан, халық Майқы би
Аспан ашық болса,
Ілмектер: күн, әділ, әділдік, ынтымақ Майқы би
Күн шуақты болады.
Хан әділ болса,
Халық ынтымақты болады.
Ақиық қыран қартайса,
Ілмектер: қарттық, қартаю, жас, жастық шақ Майқы би
Жас жағалтайдан тепкі жейді.
Жаман еркек жар қадірін білмес,
Ілмектер: жаман, ер, әйел, адам, ел, қадір Майқы би
Жайсыз әйел ер қадірін білмес.
Жалқау адам тер қадірін білмес,
Жетесіз жігіт ел қадірін білмес.
Жетесіз жігіт - ел қадірін білмес, некесіз әйел - ер қадірін білмес.
Ілмектер: жігіт, қадір, әйел, ер, неке Майқы би
Жаман әйел ер қадірін білмес.
Ілмектер: жаман, әйел, ер, қадір Майқы би
Таста тамыр жоқ, ханда бауыр жоқ.
Ілмектер: тас, тамыр, бауыр, хан Майқы би
Уәзіріне сырын алдырған хан - қақпанға түскен аң.
Ілмектер: уәзір, хан, қақпан, сыр, аң Майқы би
Асылдан - асыл туады, жалқаудан - масыл туады.
Ілмектер: өсиет, асыл, бала, жалқау, мылжың, қыдырман Майқы би
Мылжыңнан - езбе туады, қыдырмадан - кезбе туады.
Естіге айтқан ақыл сөз - шыңға тіккен тумен тең,
Ілмектер: ақыл, сөз, су, құм, ту Майқы би
Ессізге айтқан ақыл сөз - құмға сіңген сумен тең.
Сараң үйге - кісің түспесін, парақор биге - ісің түспесін.
Ілмектер: сараң, парақор, іс, үй Майқы би
Бірлік түбі - береке.
Ілмектер: бірлік, ынтымақ, татулық, береке Майқы би
Хан қасында ақылды би болса - қара жерден кеме жүргізеді.
Ілмектер: ақыл, хан, би Майқы би
Хан әділ болса - халық ынтымақты болады.
Ілмектер: әділдік, хан, ынтымақ Майқы би
- Нарша Булгакбаев
- Марғұлан Сейсембай
- Әлкей Марғұлан
- Әлкей Марғұлан
Барлық авторлар
Ілмек бойынша іздеу
Мақал-мәтелдер
Қазақша есімдердің тізімі