Нақыл сөздер
Кейде бір ғана сөз адамның ойын өзгертіп, өмірге деген көзқарасын жаңарта алады. Бұл бөлімде түрлі тақырыптағы ұлағатты сөздер, терең мағыналы нақыл сөздер және адамға ой салатын даналық ойлар жинақталған.
Егер сіз өмір, адам, тәрбие, достық, білім туралы әсерлі ұлағатты сөздер іздесеңіз, осы беттен табасыз. Мұнда мазмұнды нақыл сөздер мен қысқа да нұсқа ойлар тұрақты түрде толықтырылып отырады.
Ойланусыз оқу — пайдасыз, оқусыз ойлану — қауіпті.
Ілмектер: Конфуций, ЛуньЮй, НақылСөз, Білім, Оқу, Ойлану, Даналық, ӨмірСабағы, Тәрбие, ӨзінДамыту Конфуций
(Егер тек оқып, ойланбасаң, барлық күшің бекер; егер тек ойлансаң, бірақ оқымасаң, өзіңді қатерге ұшыратасың.)
Түпнұсқа (қытайша, пиньин):
学而不思则罔，思而不学则殆
Pinyin: Xué ér bù sī zé wǎng, sī ér bù xué zé dài
Тағдырыма несіне өкпелейін,
Ілмектер: тағдыр, өкпе, Өмір, өмірлік ұстаным, табандылық, Оптимизм Мұқағали Мақатаев
Мойын бұрмай келіп ем көпке дейін.
Сендер қазақтың балалары,
Ілмектер: Ұлағатты сөздер, Алаш орда, Алаш зиялысы Төлепбек Жантай
Орыстын күштеп алғаны, –
Біздің еліміздің жерлерін,
Бермейсің бе, өлуге айқын қарағын.
Айтшы қазақ, кеше ғана батырлардың данасы,
Енді бүгін не болып қалды жамылғы?
Керек болса, жауап берейін керегін,
Бермейміз бе, озуымызға айқын боламыз.
Білетін адам — сүйетін адаммен тең емес,
Ілмектер: Конфуций, білім, қызығушылық, ынта, сүйіспеншілік, шынайы құштарлық, табандылық, кемелдік Конфуций
сүйетін адам — одан шынайы ләззат табатын адаммен тең емес.
知之者不如好之者，好之者不如乐之者。
«Лунь юй» («论语», Әңгімелер мен ойлар), VI кітап
Конфуций мұнда оқу/үйрену/іс-әрекеттің үш деңгейін салыстырады:
知之者 (білетін адам) → тек біледі, түсінеді, міндет деп санайды
好之者 (ұнататын/сүйетін адам) → шынымен қызығады, өз еркімен ізденеді
乐之者 (одан ләззат алатын/қуанатын адам) → ішкі қуанышпен, рахаттанып, өмірлік қажеттілік сияқты шұғылданады
Ең жоғары деңгей — үшінші, яғни 乐之 (ләззат алу, қуану, рахаттану).
Әдепті сақтау – зікірден де жоғары тұрады. Әдепсіз адам Хаққа жете алмайды.
Ілмектер: мінез, Имам Раббани, Әдеп, әдепсіздік, мінез-құлық, Жақсы мінез, Mektûbat Имам Раббани
«Mәктубат» кітабынан
Парыздардың қасында нәпілдердің ешқандай құны жоқ. Теңіздің қасындағы бір тамшы судай бола алмайды.
Ілмектер: Имам Раббани, парыз, нәпіл, құлшылық, Мәктубат, даналық Имам Раббани
Еңбекте кедейлік болмайды.
Ілмектер: Чанакья, Чанакья Нити, еңбек, кедейлік, даналық, еңбекқорлық, Sanskrit proverb, мотивация, әрекет ету, әрекет, тіршілік Чанакья
उद्योगे नास्ति दारिद्र्यम्।
Udyoge nāsti dāridryam.
Өзгені таныған — ақылды, өзін таныған — кемел.
Ілмектер: Лао-цзы, өзін-өзі тану, даналық, күш, жеңу, өзін тану, өз-өзіңді жеңу, рухани қуат Лао-цзы
Өзгені жеңген — күшті, өзін жеңген — шын мықты.
Оригиналы (қытайша, классикалық):
知人者智，自知者明。勝人者有力，自勝者強。
(Zhī rén zhě zhì, zì zhī zhě míng. Shèng rén zhě yǒu lì, zì shèng zhě qiáng.)
Түсіндірме:
知人者智 — басқа адамды түсіну ақылдың белгісі.
自知者明 — өз нәпсісін, әлсіздігін тану — нағыз даналық.
勝人者有力 — біреуден басым түсу — уақытша күш.
自勝者強 — өз-өзіңді жеңу — тұрақты рухани қуат.
Қайдан алынған: «Дао дэ цзин» (道德經 / Tao Te Ching), 33-тарау
Мың шақырымдық жол бір қадамнан басталады.
Ілмектер: Лао-цзы, жол, қадам, Үлкен мақсат, мақсат, әрекет, бастама, бастау, Жетістік, жетістікке жету, табыс, жетістікке жету жолдары Лао-цзы
Оригиналы (қытайша, пиньинь транслитерациясы):
"千里之行，始于足下。"
(Qiān lǐ zhī xíng, shǐ yú zú xià.)
Ағылшынша ең танымал нұсқасы:
"A journey of a thousand miles begins with a single step."
Қайдан алынған (шығу тегі):
Бұл нақыл «Дао де цзин» (道德经, Tao Te Ching / Дао дэ цзин) атты ежелгі қытай философиялық шығармасынан алынған. Бұл кітап таоизмнің негізгі мәтіні болып саналады және оны Лао-цзыға (Laozi / Лао-цзы) жатқызады (шамамен б.з.д. VI ғасыр). Нақты сөз 64-тараудан (Chapter 64) келеді.
Толық контексттегі түпнұсқа қытайша үзінді (64-тарау фрагменті):
合抱之木，生于毫末；
九层之台，起于累土；
千里之行，始于足下。
(Қысқаша: Үлкен ағаш кішкентай өскіннен өседі; тоғыз қабатты мұнара топырақ үйіндісінен басталады; мың ли жолы аяқтың астынан басталады.)
PS: Үлкен мақсатқа жету үшін ұзақ жолды бір қадамнан бастау керек. Кез келген ұлы нәрсе кішкентай әрекеттен, қарапайым бастамадан туады. Кідірме, бір қадам жаса — қалғаны жалғасады.
Өзіңді өзің таны.
Ілмектер: Спарталық Хилон, өзін-өзі тану, ішкі тәртіп, даналық, философиялық ой, рухани кемелдік, Милеттік Фалес, Афиналық Солон Хилон
Оригинал: «Γνῶθι σεαυτόν»
Дельфийлік оракул: Бұл жазу Аполлон ғибадатханасының (Дельфыдағы кіреберіс бөлігінде) қабырғасына ойылып жазылған.
Жеті данышпан: Авторлық көбінесе ежелгі Грекияның «жеті данышпанының» біріне телінеді — ең жиі Милеттік Фалеске, Спарталық Хилонға немесе Афиналық Солонға. Аңыз бойынша, данышпандар Дельфыға жиналып, бұл ойды Аполлонға тарту ретінде жеткізген.
Сократ: Бұл сөз Сократ философиясының ұранына айналған. Ол өз әңгімелерінің бастамасы ретінде қолданған, адам алдымен әлем құрылымын зерттеуге кіріспес бұрын, өз табиғаты мен білімінің шектерін түсінуі тиіс деп айтқан.
Платон: Ол бұл нақылды жиі диалогтарында келтірген (мысалы, «Алкивиад I» және «Протагор» еңбектерінде), оны мәңгілік жанын тануға шақыратын ой ретінде түсіндірген.
Латын тілінде: Бұл өрнек Nosce te ipsum деп айтылады.
Әдебиет сабағы. Оқушылар шығарма жазып отыр. Мұғалім:
Ілмектер: оқушылар, Мұғалім
- Асан, сен неге қайта-қайта Гүлсімнің дәптеріне үңілесің?
- Жазуын тани алмай жатырмын, апай!
Өз-өзіңді жеңу — жеңістердің ең біріншісі әрі ең жақсысы, ал өз-өзіңнен жеңілу — жеңілістердің ішіндегі ең ұяттысы және ең жаманы.
Ілмектер: өзін-өзі жеңу, ішкі тәртіп, ерік-жігер, мораль, рухани күш, Платон, жеңіс, жеңіліс, күрес, нәпсі, әлсіздік, тәртіпсіздік, өзіндік тәртіп Платон
Оригинал (ежелгі грекше):
...τὸ νικᾶν αὐτὸν αὑτὸν πασῶν νικῶν πρώτη τε καὶ ἀρίστη, τὸ δὲ ἡττᾶσθαι αὐτὸν ὑφ’ ἑαυτοῦ πάντων αἴσχιστόν τε ἅμα καὶ κάκιστον.
Алынған жері:
«Заңдар» (Nomoi / Laws), I кітап, 626e–627a
Мұғалім оқушыдан:
Ілмектер: Тарих, Мұғалім, оқушы, Шыңғыс хан
— Шыңғыс ханның алғашқы жеңіске жеткен жері қайда?
Оқушы:
— «Тарих» оқулығының 92-бетінде.
Биология сабағы.
Ілмектер: биология, сабақ, Мұғалім
— Өмірбаев, қаңқа не үшін қажет?
— Тері түсіп қалмау үшін, апай.
Қожанасырдың күнде әр нәрсені сұрай беретін бір көршісі бар екен. Бір күні көршісі есегін сұрап келіпті.
Ілмектер: Қожанасыр, көрші, есек
Сонда Қожанасыр ашуланып:
— Есек жоқ, — депті.
Көршісі кетіп бара жатқанда, қорадағы есек ақырып қоя береді.
Көршісі сонда:
— Ау, Қожанасыр, «есек жоқ» дегенің қайда? Есегің қораңда аңырап тұр ғой, — депті.
Қожанасыр оған:
— Шыншыл көршіңе сенбегенде, ақымақ есекке сеніп тұрсың ба? — депті.
Мұғалім:
Ілмектер: Сабын, Мұғалім, Оқушы
— Табиғаттың негізгі төрт элементін ата! — деді.
Оқушы:
— Жер, ауа, от…
Мұғалім:
— Енді біреуі қандай? Білмейсің бе? Тамақтың алдында қолыңды немен жуасың?
Оқушы:
— Таптым, сабынмен!
— Қыс болса да жаңбыр жауып тұр, — деген әжесінің сөзін үш жасар Қайрат іліп әкетіп:
Ілмектер: қыс, бала, Жаңбыр
— Аспандағы қар еріп, содан кейін ағып тұрған шығар, — деді.
Бір адам киви алу үшін дүкенге келеді, бірақ қандай жеміс алатынын ұмытып қалады.
Ілмектер: киви, дүкен, жеміс
Сонда ол дүкеншіге:
— Маған жүн өсіп кеткен картоп беріңізші, — депті.
Бір студент емтихан тапсырып жатыр екен.
Ілмектер: Арыстан, емтихан, студент, Мұғалім
Мұғалім:
— Екі жыртқыш аңды ата, — депті.
Студент:
— Арыстан, жолбарыс.
Мұғалім:
— Енді бес жыртқыш аңды ата, — депті.
Студент:
— Екі арыстан, үш жолбарыс…
Баяғыда екі жалқау болыпты. Жалқаулықтары соншалықты — тіпті еріндерін қимылдатуға да ерінеді екен. Күндердің бір күнінде екеуі алма ағашының түбінде жатып, бірінің көзі көк алмаға түсіпті де:
Ілмектер: жалқау, еріншек, алма
— Алма, піс те аузыма түс! — депті.
Сонда екіншісі оған:
— Ерінбей-жалықпай соны қалай айттың? — депті.
Төсек тартып жатқан төреші өлер алдында патшаны шақырып:
Ілмектер: патша, тентек, ақылды
- Мен енді өлейін деп жатырмын. Төрешілікті саған тастап кетіп барамын.
- Мен қалайша дауларды шеше аламын?
- Еш уайымдама. Егер алдыңа ақылды адам мен тентек келсе, әуелі ақылдыны тыңда, сосын шешімін соған қарап бер. Егер екі тентек келсе, мәселесін сот төрағалары-ақ шешіп тастайды.
- Жарайды. Егер екі ақылды келсе ше?
- Өй, болмайтын әңгіме ғой. Қырық жылдан бері төреші болып, екі ақылдының келгенін көрмеппін.
Қыдырдың бірі -
Ілмектер: Қыдыр, бақыт, ырыс, Сәттілік
Көлденең көк атты.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
"Қыдырдың бірі - Көлденең көк атты" мақалы қазақ халқында кездесетін сөз тіркестерінің бірі. Бұл мақалда "Қыдыр" – бақыт пен жақсылықтың, ырыс пен берекенің символы ретінде қабылданады. Ал "көлденең көк атты" дегеніміз – күтпеген жерден пайда болатын, әдеттен тыс жағдай немесе бір белгісіз адамның арқасында келетін өзгерістерді меңзеп тұр.
Мақалдың мағынасы – бақыт, ырыс, немесе сәттілік күтпеген жерден, күтпеген адам арқылы қол жеткізілетінін білдіреді. Яғни, жақсылықты, сәттілікті бір жерден күтсең де, ол мүлдем басқа бет-бейнемен, күтпеген жағдайда келе алатынын аңғартады. Бұл қазақ мәдениетінде кездейсоқ сәттіліктің, тосын сыйдың маңызын көрсетеді.
Ұлы компаниялар – ұлы өнімдерге негізделеді.
Ілмектер: Илон Маск, нақыл сөз, өнім сапасы, кәсіпкерлік философия, компания табысы, технологиялық прогресс, бизнес стратегиясы, мотивациялық сөз Илон Маск
“Great companies are built on great products.”
Қайдан алынған:
Tesla және SpaceX сұхбаттары, 2014 ж.
«Ей, дүние! Сенің істерің ғажайып толы,
Ілмектер: парсы нақыл сөзі, Фирдоуси, Шахнаме, әрекет пен жауапкершілік, өмір философиясы, тарихи даналық, мағыналы нақыл Фирдауси
Жақсылығың да, жамандығың да — өз ізің».
Оригинал (парсыша):
«جهانا شگفتی ز کردار تست
همه نیک و بد یادگار تست»
Қайдан алынған:
«Шахнаме» дастаны — парсы халқының тарихи-философиялық эпосы
Кедей — малы аз адам емес, кедей — ақылы аз адам.
Ілмектер: араб нақыл сөзі, Әл-Жахиз, зайырлы ойшыл, ақыл туралы сөз, адам құндылығы, философиялық даналық, мағыналы нақыл Әл-Жахиз
«ليسَ الفقيرُ مَن قلَّ مالُهُ، بل الفقيرُ مَن قلَّ عقلُهُ»
Қайдан алынған:
Әл-Жахиздің әлеуметтік-философиялық трактаттары мен эсселерінен (IX ғасыр, Аббаси дәуірі)
PS: Бұл сөз адамның қадірі байлықпен емес, ақыл-парасатпен өлшенетінін айтады. Ақылсыздық – шынайы кедейлік, ал ойлы адам кез келген жағдайда өз жолын таба алады.
Өмірдің сапасы – біздің ойларымыздың сапасына байланысты.
Ілмектер: нақыл сөз, Марк Аврелий, стоицизм, ой мен өмір, философиялық даналық, мағыналы сөз, дұрыс ой, ішкі ой, ой Марк Аврелий
«Ἡ τοῦ βίου ποιότης τῶν λογισμῶν ἡμῶν ἐστίν.»
Қайдан алынған: «Өз-өзіңе толғаныс» (Meditations), II кітап
PS: Адамның өмірді қалай қабылдайтыны оның ішкі ойлау жүйесіне тәуелді; дұрыс ой – тыныш өмірдің кілті.
Өміріңнің қалған бөлігін — өз қолыңда бар нәрселерге ғана жұмса.
Ілмектер: жауапкершілік, саналы таңдау, уақытты бағалау, ішкі тыныштық, даналық, өмірлік қағида, өзін-өзі дамыту, Марк Аврелий Марк Аврелий
“You have power over your mind — not outside events. Realize this, and you will find strength.”
Қайдан алынған: «Өзіңе арналған толғаныстар» (Meditationes), II кітап
Бұл сөйлем дәл Марк Аврелийдің Meditations кітабында кездеседі және оның негізгі стоикалық қағидаларын қысқа әрі нақты жеткізеді: біздің ішкі әлеміміз (ның ойымыз, сезімдеріміз, реакцияларымыз) біздің бақылауымызда, ал сыртқы оқиғалар біздің бақылауымыздан тыс.
PS: Өмірдің бір кезеңінен кейін адам бәрін бақылап, бәрін өзгерте алмайтынын түсінеді. Сол кезде күш-қуатты бос уайымға емес, өз еркің мен таңдауыңа тәуелді істерге бағыттау — ішкі тыныштық пен саналы өмірдің кілті.
Қиындықтың дәл ортасында мүмкіндік жатады.
Ілмектер: қиындық, мүмкіндік, өмір сабақтары, мотивация, табандылық, ойлау жүйесі, Альберт Эйнштейн, жаңа жол, жаңа мүмкіндік Альберт Эйнштейн
1930-жылдардағы ой-толғамдары мен сұхбаттарында айтылған афоризм ретінде кең тараған.
Оригиналы: In the middle of difficulty lies opportunity.
PS: Әрбір қиын жағдай — адамды шыңдайтын әрі жаңа жол, жаңа мүмкіндік ашатын сынақ. Қиындыққа дұрыс көзқараспен қарау табысқа бастайды.
Өмір — велосипед тебумен тең. Тепе-теңдікті сақтау үшін үнемі қозғалыста болу керек.
Ілмектер: даму, әрекет, өмір философиясы, мотивация, табандылық, Альберт Эйнштейн, қозғалыс, өрлеу, алға жылжу Альберт Эйнштейн
1930 жылы ұлы Эдуард Эйнштейнге жазған хатынан.
Оригиналы: Life is like riding a bicycle. To keep your balance, you must keep moving.
Ұлы адам болуды күтпей, қазір ұлы болыңыз.
Ілмектер: әрекет, ұлылық, мотивация, Жетістік, кейінге қалдыру, инспирация, дәл қазір істеу, мақсат, жауапкершілік, іс-әрекет Финли Питер Данн
"Do not wait to be a great man; be a great man now."
Бұл сөздер әртүрлі дәйексөздер жинақтарында кездеседі және көбіне Финли Питер Данның сатиралық жазбаларымен байланыстырылады.
PS: Адам өмірде өз мақсатына жетуді немесе пайдалы істерді кейінге қалдырмауы керек. Ұлылық пен маңызды әрекеттерді дәл қазір бастау керек, әрбір сәтті жауапкершілікпен өткізіп, нақты іс-әрекет жасау арқылы жүзеге асыруға болады.
- Стив Джобс
- Леонардо да Винчи
- Нарша Булгакбаев
- Азамат Төре
Барлық авторлар
Ілмек бойынша іздеу
Мақал-мәтелдер
Қазақша есімдердің тізімі