Нақыл сөздер, ұлағатты сөздер, мақал-мәтелдер, әзілдер – 22-бет
Уақыт достықта адал, сынақта әділ, ең сенімді ұстаз. Әр сәті сабақ, әр демі өмірдің сырын ашады.
Ілмектер: уақыт Оразбай Сарыбаев
Өмірдің мәні — оны мәнмен толтыруда.
Ілмектер: Виктор Франкл, өмірдің мәні, Өмірдің мағынасы, Өмір, мән, мағына Виктор Франкл
Өмірде мақсаты бар адам кез келген қиындыққа шыдайды.
Ілмектер: Фридрих Ницше, қиындық, мақсат, шыдамдылық, болашақ, болашаққа деген сенім, сенім, үміт Фридрих Ницше
Философиялық стиль: «Кімнің өмірде "не үшін" дегені болса, ол кез келген "қалайға" төтеп береді».
Бұл Фридрих Ницшенің нақылы, бірақ оны әлемге танытқан — психолог Виктор Франкл. Ол концлагерьде аман қалудың басты шарты — адамның ішкі мақсаты мен болашаққа деген сенімі екенін осы сөзбен дәлелдеген.
Түпнұсқасы неміс тілінде:
„Wer ein Warum zum Leben hat, erträgt fast jedes Wie.“
Асыл адам сөзге баяу, іске жылдам болғысы келеді.
Ілмектер: Конфуций, Лунь юй, көп сөйлеу, көп сөйлемеу, іс-әрекет, әрекет ету, әрекет, нақыл, нақыл сөз, өсиет, даналық сөздер, афоризм Конфуций
Оригинал (қытайша):
子曰：「君子欲讷于言而敏于行。」
Түсіндірме:
君子 – асыл адам, ізгі мінезді адам.
欲讷于言 – сөзінде асықпай, ойлы болу.
敏于行 – ісінде белсенді, шапшаң болу.
Конфуцийдің „Лунь Юй“ (论语 ) атты еңбегінен алынған.
PS: Адам көп сөйлемей, әрекетімен көрсеткені дұрыс.
Ұстаз айтты: Жақсы адам (жан-жақты, парасатты адам) өзгерісті өзінен бастайды, ал ойсыз адам басқаларды кінәлайды.
Ілмектер: Конфуций, Өзін-өзі тәрбиелеу, ішкі жауапкершілік, жауапкершілік, өзгеріс, Кінәлау, даму, өзгеру Конфуций
Оригинал мәтіні (қытайша классикалық тілде):
子曰：「君子求諸己，小人求諸人。」
(Zǐ yuē: "Jūnzǐ qiú zhū jǐ, xiǎorén qiú zhū rén.")
«Лунь юй» (論語, Аналектілер немесе Әңгімелер мен пайымдаулар) кітабындағы сөз.
Бұл сөз Лунь юйдің 15-тарауы (衛靈公 — Вэй Лин-гун, Wei Ling Gong) ішіндегі 21-ші афоризм (немесе 15.21 деп белгіленеді).
Түсіндірме қысқаша:
君子求諸己 — асыл адам қателікті, жетістікті, моральдық жауапкершілікті өзінен іздейді, өзін-өзі түзетеді, өзінен талап етеді.
小人求諸人 — төмен адам кінәні, себепті, жауапкершілікті басқалардан іздейді, басқаларды кінәлайды.
Ұстаз айтты: «Оқығаныңды үнемі қайталап үйрену — қуанарлық емес пе? Даладан келген достармен кездесу — қуаныш емес пе? Адамдар сені түсінбесе де, ренжімей қалу — бұл нағыз көсемдік емес пе?»
Ілмектер: оқу, Конфуций, Лунь юй, қуаныш, қуану, достар, түсіну, ренжіту, ренжу, ішкі тыныштық, Достық Конфуций
Оригиналы (қытайша):
子曰：「學而時習之，不亦說乎？有朋自遠方來，不亦樂乎？人不知而不慍，不亦君子乎？」
«Лунь юй» (Аналектілер) кітабынан ең танымал әрі әсерлі нақыл сөздердің бірі – оның бірінші тарауының алғашқы сөзі (1.1)
Қарапайым тілде:
Оқығаныңды қайталап, тәжірибеден өткізу — бұл бақыт.
Даладан келген достармен кездескенде — қуаныш.
Адамдар сені түсінбесе, ренжімеу — нағыз асыл мінез.
Бұл сөз оқудың, достықтың және ішкі тыныштықтың мәнін ашады – Конфуцийдің ілімінің негізгі рухы осында жатыр. Оқу тек білім жинау емес, оны өмірде қолдану және басқалардың мойындауын күтпей-ақ адал болу – нағыз даналық!
Сен үшін маңыздсы – өміріңдегі жылдардың саны емес, сол жылдарддың қаншалықты өмірге толы болуы.
Ілмектер: өмір, Мағыналы өмір сүру, бақытты өмір, #Өмір, Маңыздылық, НақылСөз, Даналық, Тәрбиелік, ӨзінДамыту, ЖылдарМенӨмір, Мотивация, ӨмірТолықтығы Эдвард Дж. Стиглиц
(1947 ж. Эдвард Дж. Стиглицтің [Edward J. Stieglitz] «The Second Forty Years» кітабының жарнамасында кездеседі)
PS: Өмірдің қанша жылға созылғаны емес, сол жылдардың қаншалықты мағыналы, белсенді және бақытты өткені маңызды.
Бәрі бітпейінше, мүмкін емес болып көрінеді.
Ілмектер: ҚиындықЖеңу, Төзімділік, МүмкінЕмесДегенСөз, НақылСөз, Мотивация, Үміт, Персеверанс, Нельсон Мандела Нельсон Мандела
Ойланусыз оқу — пайдасыз, оқусыз ойлану — қауіпті.
Ілмектер: Конфуций, ЛуньЮй, НақылСөз, Білім, Оқу, Ойлану, Даналық, ӨмірСабағы, Тәрбие, ӨзінДамыту Конфуций
(Егер тек оқып, ойланбасаң, барлық күшің бекер; егер тек ойлансаң, бірақ оқымасаң, өзіңді қатерге ұшыратасың.)
Түпнұсқа (қытайша, пиньин):
学而不思则罔，思而不学则殆
Pinyin: Xué ér bù sī zé wǎng, sī ér bù xué zé dài
Тағдырыма несіне өкпелейін,
Ілмектер: тағдыр, өкпе, Өмір, өмірлік ұстаным, табандылық, Оптимизм Мұқағали Мақатаев
Мойын бұрмай келіп ем көпке дейін.
Сендер қазақтың балалары,
Ілмектер: Ұлағатты сөздер, Алаш орда, Алаш зиялысы Төлепбек Жантай
Орыстын күштеп алғаны, –
Біздің еліміздің жерлерін,
Бермейсің бе, өлуге айқын қарағын.
Айтшы қазақ, кеше ғана батырлардың данасы,
Енді бүгін не болып қалды жамылғы?
Керек болса, жауап берейін керегін,
Бермейміз бе, озуымызға айқын боламыз.
Білетін адам — сүйетін адаммен тең емес,
Ілмектер: Конфуций, білім, қызығушылық, ынта, сүйіспеншілік, шынайы құштарлық, табандылық, кемелдік Конфуций
сүйетін адам — одан шынайы ләззат табатын адаммен тең емес.
知之者不如好之者，好之者不如乐之者。
«Лунь юй» («论语», Әңгімелер мен ойлар), VI кітап
Конфуций мұнда оқу/үйрену/іс-әрекеттің үш деңгейін салыстырады:
知之者 (білетін адам) → тек біледі, түсінеді, міндет деп санайды
好之者 (ұнататын/сүйетін адам) → шынымен қызығады, өз еркімен ізденеді
乐之者 (одан ләззат алатын/қуанатын адам) → ішкі қуанышпен, рахаттанып, өмірлік қажеттілік сияқты шұғылданады
Ең жоғары деңгей — үшінші, яғни 乐之 (ләззат алу, қуану, рахаттану).
Әдепті сақтау – зікірден де жоғары тұрады. Әдепсіз адам Хаққа жете алмайды.
Ілмектер: мінез, Имам Раббани, Әдеп, әдепсіздік, мінез-құлық, Жақсы мінез, Mektûbat Имам Раббани
«Mәктубат» кітабынан
Парыздардың қасында нәпілдердің ешқандай құны жоқ. Теңіздің қасындағы бір тамшы судай бола алмайды.
Ілмектер: Имам Раббани, парыз, нәпіл, құлшылық, Мәктубат, даналық Имам Раббани
Еңбекте кедейлік болмайды.
Ілмектер: Чанакья, Чанакья Нити, еңбек, кедейлік, даналық, еңбекқорлық, Sanskrit proverb, мотивация, әрекет ету, әрекет, тіршілік Чанакья
उद्योगे नास्ति दारिद्र्यम्।
Udyoge nāsti dāridryam.
Өзгені таныған — ақылды, өзін таныған — кемел.
Ілмектер: Лао-цзы, өзін-өзі тану, даналық, күш, жеңу, өзін тану, өз-өзіңді жеңу, рухани қуат Лао-цзы
Өзгені жеңген — күшті, өзін жеңген — шын мықты.
Оригиналы (қытайша, классикалық):
知人者智，自知者明。勝人者有力，自勝者強。
(Zhī rén zhě zhì, zì zhī zhě míng. Shèng rén zhě yǒu lì, zì shèng zhě qiáng.)
Түсіндірме:
知人者智 — басқа адамды түсіну ақылдың белгісі.
自知者明 — өз нәпсісін, әлсіздігін тану — нағыз даналық.
勝人者有力 — біреуден басым түсу — уақытша күш.
自勝者強 — өз-өзіңді жеңу — тұрақты рухани қуат.
Қайдан алынған: «Дао дэ цзин» (道德經 / Tao Te Ching), 33-тарау
Мың шақырымдық жол бір қадамнан басталады.
Ілмектер: Лао-цзы, жол, қадам, Үлкен мақсат, мақсат, әрекет, бастама, бастау, Жетістік, жетістікке жету, табыс, жетістікке жету жолдары Лао-цзы
Оригиналы (қытайша, пиньинь транслитерациясы):
"千里之行，始于足下。"
(Qiān lǐ zhī xíng, shǐ yú zú xià.)
Ағылшынша ең танымал нұсқасы:
"A journey of a thousand miles begins with a single step."
Қайдан алынған (шығу тегі):
Бұл нақыл «Дао де цзин» (道德经, Tao Te Ching / Дао дэ цзин) атты ежелгі қытай философиялық шығармасынан алынған. Бұл кітап таоизмнің негізгі мәтіні болып саналады және оны Лао-цзыға (Laozi / Лао-цзы) жатқызады (шамамен б.з.д. VI ғасыр). Нақты сөз 64-тараудан (Chapter 64) келеді.
Толық контексттегі түпнұсқа қытайша үзінді (64-тарау фрагменті):
合抱之木，生于毫末；
九层之台，起于累土；
千里之行，始于足下。
(Қысқаша: Үлкен ағаш кішкентай өскіннен өседі; тоғыз қабатты мұнара топырақ үйіндісінен басталады; мың ли жолы аяқтың астынан басталады.)
PS: Үлкен мақсатқа жету үшін ұзақ жолды бір қадамнан бастау керек. Кез келген ұлы нәрсе кішкентай әрекеттен, қарапайым бастамадан туады. Кідірме, бір қадам жаса — қалғаны жалғасады.
Өзіңді өзің таны.
Ілмектер: Спарталық Хилон, өзін-өзі тану, ішкі тәртіп, даналық, философиялық ой, рухани кемелдік, Милеттік Фалес, Афиналық Солон Хилон
Оригинал: «Γνῶθι σεαυτόν»
Дельфийлік оракул: Бұл жазу Аполлон ғибадатханасының (Дельфыдағы кіреберіс бөлігінде) қабырғасына ойылып жазылған.
Жеті данышпан: Авторлық көбінесе ежелгі Грекияның «жеті данышпанының» біріне телінеді — ең жиі Милеттік Фалеске, Спарталық Хилонға немесе Афиналық Солонға. Аңыз бойынша, данышпандар Дельфыға жиналып, бұл ойды Аполлонға тарту ретінде жеткізген.
Сократ: Бұл сөз Сократ философиясының ұранына айналған. Ол өз әңгімелерінің бастамасы ретінде қолданған, адам алдымен әлем құрылымын зерттеуге кіріспес бұрын, өз табиғаты мен білімінің шектерін түсінуі тиіс деп айтқан.
Платон: Ол бұл нақылды жиі диалогтарында келтірген (мысалы, «Алкивиад I» және «Протагор» еңбектерінде), оны мәңгілік жанын тануға шақыратын ой ретінде түсіндірген.
Латын тілінде: Бұл өрнек Nosce te ipsum деп айтылады.
Әдебиет сабағы. Оқушылар шығарма жазып отыр. Мұғалім:
Ілмектер: оқушылар, Мұғалім
- Асан, сен неге қайта-қайта Гүлсімнің дәптеріне үңілесің?
- Жазуын тани алмай жатырмын, апай!
Өз-өзіңді жеңу — жеңістердің ең біріншісі әрі ең жақсысы, ал өз-өзіңнен жеңілу — жеңілістердің ішіндегі ең ұяттысы және ең жаманы.
Ілмектер: өзін-өзі жеңу, ішкі тәртіп, ерік-жігер, мораль, рухани күш, Платон, жеңіс, жеңіліс, күрес, нәпсі, әлсіздік, тәртіпсіздік, өзіндік тәртіп Платон
Оригинал (ежелгі грекше):
...τὸ νικᾶν αὐτὸν αὑτὸν πασῶν νικῶν πρώτη τε καὶ ἀρίστη, τὸ δὲ ἡττᾶσθαι αὐτὸν ὑφ’ ἑαυτοῦ πάντων αἴσχιστόν τε ἅμα καὶ κάκιστον.
Алынған жері:
«Заңдар» (Nomoi / Laws), I кітап, 626e–627a
Мұғалім оқушыдан:
Ілмектер: Тарих, Мұғалім, оқушы, Шыңғыс хан
— Шыңғыс ханның алғашқы жеңіске жеткен жері қайда?
Оқушы:
— «Тарих» оқулығының 92-бетінде.
Биология сабағы.
Ілмектер: биология, сабақ, Мұғалім
— Өмірбаев, қаңқа не үшін қажет?
— Тері түсіп қалмау үшін, апай.
Қожанасырдың күнде әр нәрсені сұрай беретін бір көршісі бар екен. Бір күні көршісі есегін сұрап келіпті.
Ілмектер: Қожанасыр, көрші, есек
Сонда Қожанасыр ашуланып:
— Есек жоқ, — депті.
Көршісі кетіп бара жатқанда, қорадағы есек ақырып қоя береді.
Көршісі сонда:
— Ау, Қожанасыр, «есек жоқ» дегенің қайда? Есегің қораңда аңырап тұр ғой, — депті.
Қожанасыр оған:
— Шыншыл көршіңе сенбегенде, ақымақ есекке сеніп тұрсың ба? — депті.
Мұғалім:
Ілмектер: Сабын, Мұғалім, Оқушы
— Табиғаттың негізгі төрт элементін ата! — деді.
Оқушы:
— Жер, ауа, от…
Мұғалім:
— Енді біреуі қандай? Білмейсің бе? Тамақтың алдында қолыңды немен жуасың?
Оқушы:
— Таптым, сабынмен!
— Қыс болса да жаңбыр жауып тұр, — деген әжесінің сөзін үш жасар Қайрат іліп әкетіп:
Ілмектер: қыс, бала, Жаңбыр
— Аспандағы қар еріп, содан кейін ағып тұрған шығар, — деді.
Бір адам киви алу үшін дүкенге келеді, бірақ қандай жеміс алатынын ұмытып қалады.
Ілмектер: киви, дүкен, жеміс
Сонда ол дүкеншіге:
— Маған жүн өсіп кеткен картоп беріңізші, — депті.
Бір студент емтихан тапсырып жатыр екен.
Ілмектер: Арыстан, емтихан, студент, Мұғалім
Мұғалім:
— Екі жыртқыш аңды ата, — депті.
Студент:
— Арыстан, жолбарыс.
Мұғалім:
— Енді бес жыртқыш аңды ата, — депті.
Студент:
— Екі арыстан, үш жолбарыс…
Баяғыда екі жалқау болыпты. Жалқаулықтары соншалықты — тіпті еріндерін қимылдатуға да ерінеді екен. Күндердің бір күнінде екеуі алма ағашының түбінде жатып, бірінің көзі көк алмаға түсіпті де:
Ілмектер: жалқау, еріншек, алма
— Алма, піс те аузыма түс! — депті.
Сонда екіншісі оған:
— Ерінбей-жалықпай соны қалай айттың? — депті.
Төсек тартып жатқан төреші өлер алдында патшаны шақырып:
Ілмектер: патша, тентек, ақылды
- Мен енді өлейін деп жатырмын. Төрешілікті саған тастап кетіп барамын.
- Мен қалайша дауларды шеше аламын?
- Еш уайымдама. Егер алдыңа ақылды адам мен тентек келсе, әуелі ақылдыны тыңда, сосын шешімін соған қарап бер. Егер екі тентек келсе, мәселесін сот төрағалары-ақ шешіп тастайды.
- Жарайды. Егер екі ақылды келсе ше?
- Өй, болмайтын әңгіме ғой. Қырық жылдан бері төреші болып, екі ақылдының келгенін көрмеппін.
Қыдырдың бірі -
Ілмектер: Қыдыр, бақыт, ырыс, Сәттілік
Көлденең көк атты.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
"Қыдырдың бірі - Көлденең көк атты" мақалы қазақ халқында кездесетін сөз тіркестерінің бірі. Бұл мақалда "Қыдыр" – бақыт пен жақсылықтың, ырыс пен берекенің символы ретінде қабылданады. Ал "көлденең көк атты" дегеніміз – күтпеген жерден пайда болатын, әдеттен тыс жағдай немесе бір белгісіз адамның арқасында келетін өзгерістерді меңзеп тұр.
Мақалдың мағынасы – бақыт, ырыс, немесе сәттілік күтпеген жерден, күтпеген адам арқылы қол жеткізілетінін білдіреді. Яғни, жақсылықты, сәттілікті бір жерден күтсең де, ол мүлдем басқа бет-бейнемен, күтпеген жағдайда келе алатынын аңғартады. Бұл қазақ мәдениетінде кездейсоқ сәттіліктің, тосын сыйдың маңызын көрсетеді.
- Омархан Айнұр
- Омархан Айнұр
- Ахмет Байтұрсынұлы
- Конфуций
Барлық авторлар
Ілмек бойынша іздеу
Мақал-мәтелдер
Қазақша есімдердің тізімі