Абай Құнанбайұлы
Ұлы ақын, композитор, саясаткер, ағартушы, қазақтың реалистік жаңа жазба әдебиетінің негізін қалаушы.
Ақынның арғы тегі Орта жүз Тобықты Арғын ішіндегі Олжай батырдан басталады. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек есімді 3 ұрпақ тарайды. Бұлардың әрқайсысы кейін бір-бір рулы ел болып кеткен. Айдостың Айпара деген әйелінен: Ыргызбай, Көтыбақ, Топай.
Ана айтқанындай, шынында, бұлардың ішінде Ыргызбай ортасынан оза шауып, ел басқарған. Ыргызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар, Өскенбай тарайды. Өскенбай шаруаға жайлы, билікке әділ кісі болғандықтан, "Ісің адал болса Өскенбайға бар,арам болса Ералыға бар” деген мәтел сөз қалған.Өскенбайдың әйелі Зердеден Құнанбай туады.
Бірақ бұл оқуын әрі жалғастыра алмай, небәрі 3 жылдан соң оның мұсылманша да, орысша да оқуы аяқталады. Абайдың басқа балалардан алымдылығын аңғарған Құнанбай оны елге шақырып алып, өз жанына ертіп, әкімшілдік-билік жұмыстарына араластырмақ болады. Сөйтіп 13 жастағы Абай ел ісіне араласады.
Туындылары Өлеңдері Нақыл сөздері
Жаныңа жаққанның соңына еруге жалқауланба.
Ілмектер: жан, жағу Абай Құнанбайұлы
Көрсеқызарлықпен, жеңілтектікпен, я біреудің орынсыз сөзіне, я бір кез келген қызыққа шайқалып қала берсең, мінездің беріктігі бұзылады.
Ілмектер: көрсеқызарлық, жеңілтектік, мінез Абай Құнанбайұлы
Пенде өлмейді арманнан.
Ілмектер: менде, арман Абай Құнанбайұлы
Жүректі қозғайтын – жастықтың оты.
Ілмектер: жүрек, жастық Абай Құнанбайұлы
Сынық қанат көбелек – ол да өмір іздемек.
Ілмектер: өмір Абай Құнанбайұлы
Распенен таласпа.
Ілмектер: рас, талас Абай Құнанбайұлы
Қайғы келсе қарсы тұр, құлай берме,
Ілмектер: қайғы, қызық, жүрек Абай Құнанбайұлы
Қызық келсе қызықпа, оңғаққа ерме.
Жүрегіңе сүңгі де, түбін көзде,
Сонан тапқан шын асыл, тастай көрме.
Қайғысыздың бәрі асау.
Ілмектер: қайғы Абай Құнанбайұлы
Ғылымды, ақылды сақтайтұғын мінез деген сауыт болады.
Ілмектер: ғылым, ақыл, мінез Абай Құнанбайұлы
Бір қайғыны ойласаң, жүз қайғыны қозғайды.
Ілмектер: қайғы Абай Құнанбайұлы
Ақылмен ойлап білген сөз,
Ілмектер: ақыл, ынта Абай Құнанбайұлы
Бойына жұқпас, сырғанар.
Ынталы жүрек сезген сөз,
Бар тамырды қуалар.
Жұмысы жоқтық,
Ілмектер: жұмыс, тамақ, тоқтық, адам Абай Құнанбайұлы
Тамағы тоқтық,
Аздырар адам баласын.
Тіл жүректің айтқанына көнсе – жалған шықпайды.
Ілмектер: тіл, жүрек, жалған Абай Құнанбайұлы
Адамның адамгершілігі жақсы ұстаздан болады.
Ілмектер: адам, адамгершілік, ұстаз Абай Құнанбайұлы
Ақырын жүріп, анық бас,
Ілмектер: бала, еңбек, ұстаз Абай Құнанбайұлы
Еңбегің кетпес далаға.
Ұстаздық қылған жалықпас,
Үйретуден балаға.
Жылуы жоқ бойының, жылмиғаны неткені?..
Ілмектер: жылу Абай Құнанбайұлы
Ұят деген - адамның өз бойындағы адамшылдығы...
Ілмектер: ұят, адамшылдық Абай Құнанбайұлы
Өлсе өлер табиғат, адам өлмес
Ілмектер: табиғат, адам, өлу Абай Құнанбайұлы
Адамзатқа не керек:
Ілмектер: адамзат, сүю, сезу, ақыл Абай Құнанбайұлы
Сүймек, сезбек, кейімек,
Харекет қылмақ, жүгірмек,
Ақылмен ойлап сөйлемек.
Дүниеде жалғыз қалған адам — адамның өлгені. Қапашылықтың бәрі соның басында.
Ілмектер: дүние, жалғыздық, адам Абай Құнанбайұлы
Атымды адам қойған соң,
Ілмектер: адам, надан Абай Құнанбайұлы
Қайтып надан болайын.
Егер ісім өнсін десең – ретін тап
Ілмектер: іс Абай Құнанбайұлы
Әйел адам - гүлмен тең.
Ілмектер: әйел, гүл Абай Құнанбайұлы
Адамның адамшылығы істі бастағандығынан білінеді, қалайша бітіргендігінен емес.
Ілмектер: адам, іс Абай Құнанбайұлы
Махаббат – әуелі адамның адамдығы, ғылым деген нәрселермен байланысты.
Ілмектер: махаббат, ғылым Абай Құнанбайұлы
Досыңмын деп жүріп, дұшпандығын оздырар жамандар болады.
Ілмектер: дос, дұшпан Абай Құнанбайұлы
Асығыс түбі - өкініш.
Ілмектер: асығыс, өкініш Абай Құнанбайұлы
Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар: олар - надандық, еріншектік, залымдық.
Ілмектер: надандық, еріншектік, залымдық Абай Құнанбайұлы
Нәпсінің қу мінезін - тіл де үйренеді.
Ілмектер: нәпсі, мінез, тіл Абай Құнанбайұлы
Махаббатсыз дүние бос, Хайуанға оны қосыңдар.
Ілмектер: махаббат, дүние Абай Құнанбайұлы
- Шәкәрім Құдайбердіұлы
- Әл – Фараби
- Төлепбек Жантай
- Есбол Бозан
Барлық авторлар
Ілмек бойынша іздеу
Мақал-мәтелдер
Қазақша есімдердің тізімі